# entries

title: Nói chuyện với nhà Huế học Nguyễn Đắc Xuân đầu năm 2012
created: 2012-02-27 00:00:00+00:00
edited: 2012-02-27 00:00:00+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Mimi Thủy Tiên lược ghi, Việt Weekly, 21/02/2012.
url_id: noi-chuyen-voi-nha-hue-hoc-nguyen-dac-xuan-dau-nam-2012
body:
  <br />
  <p class="comment">
  LTS: Trong thời gian hoạt động báo chí 3 tuần ở Việt Nam, sau khi tác nghiệp lễ hội tết Nhâm Thìn ở Hà Nội, Đà Nẵng, Hội An, Huế…vào tới Sài Gòn, đoàn báo chí hải ngoại dành nhiều thời gian để gặp gỡ các doanh nhân, văn nghệ sĩ ở thành phố. Vào ngày Chủ Nhật, 29 tháng 1, 2012, tức ngày mùng 7 tết, hai nhà báo Etcetera Nguyễn (Việt Weekly) và Vũ Hoàng Lân (Phố Bolsa TV) đã lấy hẹn và đến thăm nhạc sĩ Phạm Duy ở quận 11. Tại nhà Phạm Duy, đoàn hân hạnh được gặp nhà Huế học Nguyễn Đắc Xuân. Sau khi nói chuyện với Phạm Duy xong, ông Nguyễn Đắc Xuân dành cho các nhà báo một cuộc trò chuyện thân mật. Sau đây là nội dung của câu chuyện, được chia thành vài kỳ báo.</p>
  <br />
  <br />

  <p><strong>Việt Weekly (VW) : </strong><em>Chào nhà Huế học Nguyễn Đắc Xuân.</em></p>
  <div style="margin: 0pt 1em 1em 0pt; float: left;" align="center">
  <img src="nguyendacxuan.png" />
  </div>

  <p><strong>Nguyễn Đắc Xuân (NĐX): </strong>&nbsp;Rất hân hạnh được gặp báo Việt Weekly, tờ báo tôi đã theo dõi rất nhiều. Mỗi lần vào thành phố Hồ Chí Minh, hạnh phúc lớn nhất của tôi là được đến thăm nhạc sĩ Phạm Duy, người có ảnh hưởng lớn với tư tưởng của tôi từ một người học sinh nông thôn lên thành phố học, trở thành người cầm bút, người sáng tác, người đấu tranh yêu nước. Một thời đấu tranh vì phong trào hòa bình, tôi cũng có bài thơ được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc năm 1964-65. Do đó, đối với Phạm Duy là người anh lớn, gặp được anh Phạm Duy là hạnh phúc của tôi mỗi lần vào thành phố Hồ Chí Minh.</p><br />
  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Trong tập sách có bài viết của nhà Huế học Nguyễn Đắc Xuân, “Nhạc sĩ Phạm Duy biết ái tình ở dòng sông Hương.” Ông chia sẻ đôi chút về bài viết này?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi lớn lên và bị ảnh hưởng lớn trong âm nhạc của nhạc sĩ Phạm Duy là bài “Tình ca.” Tôi được nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ dạy cho tôi từ năm 1955 và bài đó ảnh hưởng suốt cuộc đời tôi cho đến bây giờ. “Bốn nghìn năm ròng rã buồn vui, khóc cười theo mệnh nước nổi trôi.” Trong bài nhạc đó, ông có viết biết ái tình ở dòng sông Hương. Tôi là người nghiên cứu Huế, gặp được nhạc sĩ Phạm Duy tôi đã hỏi ngay, ông đã biết ái tình ở dòng sông Hương như thế nào? Muốn có ái tình đó, ông đã nhận định về Huế như thế nào? Oâng đã nghĩ về cái đẹp của người Huế như thế nào? Đây là bài tôn vinh giá trị, văn hóa con người Huế là hiếm có. Cho nên, có nhiều lần tôi đã trích dẫn phát biểu, ý kiến của nhạc sĩ Phạm Duy trong những bài tôi viết về Huế, giá trị văn hóa Huế.</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Nghiên cứu về nhạc sĩ Phạm Duy, ông đánh giá nhạc sĩ Phạm Duy về con người âm nhạc hay một con người khác?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi có học âm nhạc và có theo dõi người bạn cùng thế hệ của tôi là nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Tôi có nghiên cứu âm nhạc và nghiên cứu văn hóa. Tôi thấy ở đất nước ta từ xưa đến nay chưa có xuất hiện một nhân tài nào về phương diện âm nhạc như nhạc sĩ Phạm Duy. Khi phỏng vấn nhạc sĩ Phạm Duy, ông rất khiêm tốn. Đối với tôi, hơn 1,000 bài nhạc lời Phạm Duy, hơn 1,000 bài ông đã làm lời ca, cũng như những bài ông phổ thơ, đó là cây đại thụ. Tôi chắc rằng, dân tộc Việt Nam chắc còn nhiều thế kỷ nữa mới có được một con người nữa. Mozart rất lớn đối với thế giới, sau đó có ít người so sánh với mấy ông đó. Đối với tôi, về phương diện âm nhạc, Phạm Duy là một người như vậy. Sau Phạm Duy, đối với tôi Trịnh Công Sơn cũng là một con người lớn lao. Tôi cho rằng, sự nghiệp cả hai để lại cho dân tộc Việt Nam vô cùng lớn lao. Với thế hệ mình, bản thân không được hưởng những thứ đó, không được chiêm ngưỡng những thứ đó, không được thưởng thức những thứ đó, đó là một sự thiệt hại. Cho nên, tôi luôn luôn tận dụng thời gian của tôi nghe nhạc Phạm Duy, nghe nhạc Trịnh Công Sơn dù cho tôi không có hoạt động âm nhạc gì cả.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông thích bài nào trong “Ngàn lời ca” của nhạc sĩ Phạm Duy?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Như hồi nãy tôi đã nói, bài ảnh hưởng lớn nhất trong cuộc đời tôi là bài “Tình ca.” Những bài trong “Con đường cái quan” đi qua Huế. Tôi là người Huế, tôi nghiên cứu Huế, tôi thấy bài đó rất sâu sắc. Bài “Về miền Trung.” Nói chung, phần lớn nhạc Phạm Duy tôi đều mê, tôi đều thích. Có nhiều người nói rằng, ngoài nhạc sĩ Phạm Duy ra, ở tại Việt Nam không có ai có đủ tài liệu về Phạm Duy bằng Nguyễn Đắc Xuân. Tôi cố gắng thực hiện điều đó. Trong nhà tôi có một gia tài như vậy, ở Huế.</p><br />
  </p>
  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Nhạc sĩ Phạm Duy cho rằng, với người nghệ sĩ sự chân thành là quan trọng nhất, nếu người nghệ sĩ không có sự chân thật và chân thành không nên là nghệ sĩ. Oâng nghĩ sao về nhận định đó?</em></p>
  <p>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi thấy có nhiều người tài không chân thành nhưng họ làm nhạc cũng được. Đối với tôi, nhạc sĩ Phạm Duy có những điều mà người khác không nói như những chuyện tình của Phạm Duy, hay những chuyện người ta không hay về Phạm Duy, nhưng nhiều lần tôi đã nghe chính thức ông kể ra hết. Cho nên, trong cuộc đời ông còn dám nói ra như vậy, huống thay trong âm nhạc ông phải thành thật. Mà không trung thực trong giờ phút ông sáng tác đó, chắc chắn rằng nhạc đó không hay.</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông kể chi tiết một vài sự kiện ông nghe không hay về nhạc sĩ Phạm Duy mà nhạc sĩ Phạm Duy cho là bình thường?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Ông có làm một bài nhạc “Thiếu sinh quân.” Năm ông về đây, khoảng năm 2001, có những người rất yêu ông, có nhiều người thiếu sinh quân bây giờ là những vị tướng rất quí ông đã mời ông và hỏi ông, “Tại sao năm đó anh lại bỏ chúng tôi về thành? Ông đã làm bài thiếu sinh quân chúng tôi rất mê đã đi theo, tại sao ông lại bỏ về. Oâng có biết có bài thơ viết về ông không?” Mấy người đó đã đọc trật trẹo vì đâu có nhớ hết. Nhạc sĩ Phạm Duy mới nói rằng, để ông đọc, ông đã đọc thuộc lòng bài thơ Huy Phương làm về ông. Đó là một người hết sức chân thật, không có sợ.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Nhạc sĩ Phạm Duy có nói rằng, không những ông là người may mắn, ông còn là người khôn ngoan đi theo thời cuộc. Oâng có nghĩ rằng, sự khôn ngoan giúp cho người nghệ sĩ thể hiện con đường sáng tác hay không?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi cho rằng, Phạm Duy biết tài của ông ta, ông ta biết làm gì cho đất nước, cho nên, ông phải tính toán môi trường, thực hiện nhiệm vụ của ông. Trong một bài tôi viết phản bác ông Phạm Tuyên và ông Trọng Bằng, nếu Phạm Duy không về thành, Phạm Duy cũng sẽ không hơn gì ông Văn Cao. Nhưng ông Phạm Duy bị phê phán đã về thành, nhưng ông về thành ông mới làm được “Con đường cái quan,” “Mẹ Việt Nam,” và vô số bài khác. Ông đã tính toán là về thành ông sẽ bị thiệt hại những thứ này nhưng được một cái lớn hơn.<br />
  Năm 1975, nếu ông ở lại, chưa chắc ông đã được. Oâng đã ra đi để nghỉ ngơi, suy nghĩ. Khi tôi qua Pháp năm 1996, ông đã tính chuyện về lại rồi. Oâng có tính toán hết, tính toán môi trường để thực hiện nhiệm vụ đối với đất nước là phục vụ đất nước bằng tài năng âm nhạc. Chỗ nào làm cho âm nhạc không phát triển được, ông tìm cách tránh. Tôi cho đó là một sự khôn ngoan, khôn ngoan cho nghệ thuật.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Còn thức thời để tồn tại, sống để phát triển, ông nghĩ sao đối với nhạc sĩ Phạm Duy và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Anh Trịnh Công Sơn khác anh Phạm Duy. Anh ở trong một môi trường khác. Tôi rất thân với anh. Tôi có viết một cuốn sách dày “Trịnh Công Sơn có một thời như thế,” tôi viết về giai đoạn đó. Lúc đầu anh Trịnh Công Sơn cũng như tôi. Trên báo Tuổi Trẻ vừa rồi tôi viết liên tiếp 10 số về sự đấu tranh đô thị của tôi. Chúng tôi là những người lớn lên, yêu nước, muốn thống nhất đất nước. Khi đất nước thống nhất rồi, anh Trịnh Công Sơn có trách nhiệm phát triển đất nước mà anh đã góp phần thống nhất. Dĩ nhiên, cuộc đời người nghệ sĩ luôn luôn đi trước thời đại. Cũng như bản thân tôi không bao giờ thỏa mãn với cái hiện có của mình mà luôn luôn nghĩ tới. Và khi chưa nghĩ tới mình làm được cái gì đây mình rất vui, cái mình nghĩ tới mà chưa tới được mình buồn. Anh Trịnh Công Sơn đã nói thẳng với tôi, có một trường hợp nào đó phải ra đi ắt anh lại vượt biên trở về.</p>
  <br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Bài “Tiến thoái lưỡng nan” của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết, hình như cuối đời ông có điều gì trăn trở gởi gắm trong tinh thần của bài nhạc. Ông nhận thấy thế nào?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Theo tôi, không phải chỉ anh Sơn mà nhiều người. Có nhiều người nhầm tưởng Việt Nam trước sau cứ như vậy nhưng không phải. Việt Nam năm 56 khác, 70 khác, 75 khác, trước đổi mới khác, trước hội nhập khác, tùy theo hoàn cảnh. Cho nên, anh Trịnh Công Sơn thấy lúc đó vẫn còn chưa, nhưng nếu bây giờ anh lại khác. Cho nên, người nghệ sĩ như anh Sơn rất trung thực. Anh nói thẳng tâm trạng của anh ra. Không phải ai cũng bằng lòng hết, không bao giờ. Con người nhất là nghệ sĩ, khi bằng lòng nói là bằng lòng, vui, khi không bằng lòng nói thẳng là không bằng lòng. Như vậy, xã hội mới tiến được. Theo tôi, người nghệ sĩ là người đi trước thời đại.</p><br />
  </p>
  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Trong năm 2009, một bài viết của họa sĩ Trịnh Cung về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã gây dư luận lớn. Ông có nhận xét gì về ý kiến của họa sĩ Trịnh Cung cho rằng, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã có âm mưu chính trị?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi đã viết một bài phản biện rất nặng “Thư gửi Trịnh Cung,” nói thẳng tất cả. Từ khi đó anh Trịnh Cung cũng im luôn. Trịnh Cung là bạn thân của tôi từ năm hồi 59, 60, lúc anh còn dùng tên thật là Nguyễn Văn Liễu, làm thơ với bút hiệu Thương Nguyệt, sau năm 1975 cũng thân thiết như vậy. Tôi chứng minh, thứ nhất Trịnh Cung viết không đúng sự thật. Thứ hai là có ý đồ không phải nghệ thuật, trong đó có động cơ cá nhân. Trịnh Cung tưởng rằng “đạp” Trịnh Công Sơn xuống để cho mình cao hơn nhưng không ngờ anh “đạp” mà uy tín Trịnh Công Sơn không xuống, mà từ đó kỷ niệm 8 năm Trịnh Công Sơn mất cho&nbsp; đến bây giờ đã gần 3 năm rồi, Trịnh Cung bặt tăm luôn.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Có phải do tình cảm sâu sắc giữa ông với Trịnh Công Sơn cho nên ông có ý kiến phản biện ông Trịnh Cung?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Không. Hai người đó đều là bạn của tôi. Trong suy nghĩ, Trịnh Cung viết bài đó tưởng rằng tôi ủng hộ. Tôi là nhà văn hóa, tôi làm việc văn hóa, cho nên tôi phải bảo vệ sự thật, bảo vệ con người, cũng như tôi đã bảo vệ nhạc sĩ Phạm Duy khi ông Phạm Tuyên, ông Trọng Bằng và ông Hồng Đăng viết về Phạm Duy không đúng. Cũng như bài viết “Thư gửi Trịnh Cung,” tôi bảo vệ sự thật về Trịnh Công Sơn. Tôi phản biện với tài liệu và nhân chứng chứng minh chứ không phải là ý kiến riêng của tôi.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Những người nghệ sĩ ở đỉnh cao thường được huyền thoại, thần thánh hóa nhưng họ cũng có những góc khuất, đời sống khiếm khuyết. Ông đánh giá thế nào về người nghệ sĩ và thiên tài của họ?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Theo tôi, đã là con người, không ai không có khuyết điểm, không ai không có nhược điểm, tôi chưa thấy một người nào hoàn hảo cả. Với tư cách là một nhà nghiên cứu văn hóa, xuất thân là một người làm thơ, tôi làm được một bài thơ hay, một bài viết hay rất khó, rất hiếm. Cho nên, ai sáng tác được một cái gì có giá trị, tôi rất quí, rất trọng. Còn những khuyết điểm, những nhược điểm của các tác giả trong đời sống cá nhân của họ, ngày mai đây người ta sẽ quên đi. Như ông Trần Hưng Đạo, mình thờ ông, nhưng ông ta loạn luân, lấy cô ruột của mình. Bây giờ ai nhớ? Chỉ nhớ ông Trần Hưng Đạo là một anh hùng dân tộc và thờ ông thôi. Tất cả những nhược điểm của người tài, thời gian sẽ xóa nhòa. Nhưng cái người ta để lại cho đất nước, cho văn hóa dân tộc là vô cùng quý giá mình phải giữ lấy. Không phải vì những nhược điểm đó mà mình đánh sụt giá những thành tựu người ta để lại cho dân tộc. Với tư cách là người nghiên cứu văn hóa, tôi vô cùng quí những thành tựu văn hóa của dân tộc mình. Tôi quan niệm rằng, tôi thiếu tiền, tôi đi vay tiền, tôi đi xin, bạn bè nước ngoài có thể cho mượn, cho không. Nhưng văn hóa của dân tộc Việt Nam, của người Việt Nam, không mượn, không xin ai được cả. Cho nên, công việc bảo vệ văn hóa vô cùng quan trọng.&nbsp;<br />
  Như nhiều lần tôi đã nói, thẳng thắn rằng, thế hệ văn nghệ sĩ của tôi trong miền Nam trước năm 1975 không được hân hạnh tham gia kháng chiến giải phóng dân tộc thống nhất đất nước nhưng họ đã lợi dụng hoàn cảnh được người Mỹ viện trợ tạo được nhiều thành tựu về văn hóa nói chung, về âm nhạc, nghệ thuật, văn học, giáo dục v.v. nói riêng cho dân tộc. Cho nên văn nghệ sĩ hai miền Nam Bắc không nên nói ai đã hơn ai. Đó là quan niệm của tôi. Tất cả chuyện chánh trị, chuyện đời tư rồi sẽ qua, nếu người đó để lại những gì có giá trị, đó là vĩnh cửu. Tôi quí cái đó, tôi trân trọng cái đó. Trách nhiệm của người làm văn hóa, tôi tôn vinh cái đó. Mấy cái kia tôi biết chứ, nhưng tôi nghĩ rằng, nó sẽ đi qua.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Ông sống với Huế. Huế đã đi qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Họa sĩ Trịnh Cung có nhắc đến sự kiện ông Ngô Kha, sự kiện đó như thế nào?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Anh Trịnh Cung có nói rằng, anh Ngô Kha rủ anh Trịnh Cung lên núi. Mà rồi anh Ngô Kha cũng không lên núi, anh Ngô Kha về Huế. Tôi đã chứng minh rằng Trịnh Cung viết không đúng.&nbsp;<br />
  Ngô Kha có phải là Việt cộng hay là không? Tôi có thể khẳng định rằng, lúc đó đất nước chia hai, sông Bến Hải chỉ có hai bờ, cho nên, ở bên này hoặc ở bên kia. Ở bên kia với Mặt trận Giải Phóng miền Nam đã có một lý tưởng rõ ràng là giải phóng miền Nam thống nhất đát nước. Ở trong Nam này, anh Ngô Kha cũng như nhiều trí thức khác đã học thuộc sử “đất nước bị ngoại bang cai trị là phải chống.” Dù muốn dù không, dưới mắt những người không có khát vọng thống nhất đất nước xem anh Ngô Kha cũng như những anh em trong Phong trào đô thị là “Việt Cộng,” còn chuyện nói anh Ngô Kha có ý thoát ly ra vùng Giải phóng tôi có thể khẳng định là sai hoàn toàn. Tôi xin nói thêm một chút, ở Việt Nam cũng như các dân tộc khác trên thế giới, bao giờ còn một mảnh đất của quê hương còn bị ngoại bang nắm giữ, dân tộc đó còn đấu tranh để thống nhất. Nếu 1975 chưa thống nhất, 76, 80, 90 hay đến năm 2000 Việt Nam cũng phải thống nhất. Nếu chưa, có khác gì Nam Bắc Hàn, Trung Hoa lục địa với Đài Loan ngày nay. Nếu cam chịu chia hai đất nước, làm gì có khát vọng đòi lại Hoàng Sa của chúng ta ngày nay. Trịnh Cung không cùng một lý tưởng với Ngô Kha nên đã xuyên tạc sự thật về Ngô Kha.</p><br />
  </p>
  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông Liên Thành ở hải ngoại có viết về sự kiện cái chết ông Ngô Kha. Ông có thể nói thêm về sự kiện đó?</em>&lt;</p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Về sự kiện anh Liên Thành, tôi là người nghiên cứu về chuyện này. Những năm 1963 đến năm 1966, tôi được ông Âu Đức Tài mời dạy giờ (Văn, Sử) ở trường Bán Công Huế, lúc đó thầy Tráng Cử, thân sinh của Liên Thành, là giám thị ở trường Bán Công. Tôi rất thân với ông. Sau nầy nghiên cứu về Kỳ ngoại hầu Cường Để, nhiều người trong gia đình của thầy Tráng Cử là bạn thân của tôi. Người em của Liên Thành là Liên Hương đang ở đây, mới gặp tôi tuần trước và thường điện thoại cho nhau.<br />
  Từ năm 1963 đến 1966, tôi tham gia tranh đấu ở Huế, Liên Thành còn nhỏ rồi đi lính, khi ra trường Liên Thành làm lính Địa phương quân. Tôi hoàn toàn không biết anh sĩ quan địa phương quân Liên Thành. Những năm tranh đấu, tôi thuộc thành phần chủ chốt của Sinh viên Huế nên thường gặp gỡ quen thân với các bộ trưởng, tướng tá (hiện nay nhiều người còn sống ở Hoa Kỳ), với một anh sĩ quan địa phương quân hoạt động ở ngoại ô, tôi không biết là chuyện tất nhiên.&nbsp;<br />
  Đến mùa hè năm 1966, cuộc đấu tranh ở Huế bị đàn áp dữ dội, công an cảnh sát ở Huế theo phe tranh đấu, ông Nguyễn Ngọc Loan ra Huế tổ chức lại lực lượng công an, Liên Thành được chuyển từ sĩ quan Địa phương quân qua ngành cảnh sát công an Thừa Thiên Huế từ đó. Khi Liên Thanh làm công an, tôi đã ra vùng giải phóng rồi. Tôi không biết Liên Thành, và Liên Thành cũng hoàn toàn không biết gì về tôi. Liên Thành viết về tôi trong quyển “Biến Động Miền Trung” hoàn toàn sai. Trong bài viết “Vài điều với Liên Thành,” tôi đã chứng minh điều đó và tôi viết rõ Liên Thành bắt Ngô Kha như thế nào và đã bức tử, giết Ngô Kha như thế nào, và giấu ở đâu. Vừa rồi, chúng tôi đã nhờ một nhà ngoại cảm nổi tiếng (chị Hằng) đi tìm mộ của anh Ngô Kha mà tìm chưa được. Những người công an cùng với Liên Thành đã cho chúng tôi biết thông tin, chúng tôi viết lại. Cho đến giờ này, Liên Thành không bao giờ dám trả lời là anh đã bắt và giết Ngô Kha như thế nào.&nbsp;<br />
  Quyển Biến Động Miền Trung hoàn toàn sai. Có nhiều người hỏi tôi là, “tại sao hoàn toàn sai mà ông không đính chính?” Mắc gì mà tôi phải đính chính. Quyển sách đó ở bên Mỹ, nó không có ảnh hưởng gì đối với chúng tôi cả, đính chính để làm gì? Muốn đính chính phải mất nhiều thì giờ, mắc gì tôi phải đi làm việc đó. Còn tôi viết cho Liên Thành, tôi sửa cho Liên Thành, anh ta lại viết thêm vô, đem đi tố Cộng, đi làm tiền những người vốn đang hận thù Cộng sản. Liên Thành đã sử dụng những thông tin về những hoạt động đấu tranh của tuổi trẻ Huế trong bài tôi trả lời Dương Minh Long trước đây để xuyên tạc đưa vào “Biến Động Miền Trung.” Bây giờ nghe nói Liên Thành đang vận động tiền để đưa Cộng sản VN ra trước tòa án quốc tế. Cho đến nay, Liên Thành vẫn chưa hiểu gì về những người mà Liên Thành nói là cộng sản cả. Liên Thành vu cho Hoàng Phủ Ngọc Tường đã giết chóc bao nhiêu người, rồi ngồi chủ tọa tòa án nầy nọ, phạm bao nhiêu tội ác ở Huế trong Tết Mậu thân. Sự thực là, năm 1968 ông Hoàng Phủ Ngọc Tường không ra khỏi cửa rừng, không có mặt về ở Huế một phút một giây nào cả. Ngay cả bà Nhã Ca cũng đã viết rất rõ là chỉ có tôi và Hoàng Phủ Ngọc Phan về. Tôi và Phan về và cũng chỉ công tác trong thành Nội (từ cửa Đông Ba đến cửa Thượng Tứ) chứ đâu có lên Phú Cam, phú quít nào đâu. Ở trong thành Nội, với tư cách là người sinh viên, đi vận động thanh niên tham gia cách mạng, giúp dân đào hầm trú ẩn, khi chết nhiều lo đi chôn tử sĩ dọc đường Nguyễn Thành (nay là đường Sáu Tám) chứ sức mấy mà làm đồ tể, giết hàng 6,000 người, 7,000 người. Trong chiến tranh thế giới đã có người nào làm được như vậy? Nhưng tôi không trả lời, tôi không nói đến.</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Về dư luận ông Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng chịu trách nhiệm về cuộc thảm sát ở Huế vào tết Mậu Thân, ông cũng phủ nhận?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Theo tôi, chúng tôi là những người có chân trong Mặt Trận. Vinh quang của đảng Cộng sản và của Mặt Trận Giải Phóng, chúng tôi được hưởng. Thì những việc của đảng Cộng sản nói chung và của tết Mậu Thân nói riêng mà có sai lầm, không đúng, tôi cũng chịu trách nhiệm một phần vì tôi ở trong Mặt Trận đó. Nhưng nói rằng tôi là người gây ra sự việc đó là không bao giờ có chuyện đó. Hay dở gì cũng là đảng Cộng sản. Chúng tôi ở trong Mặt Trận Giải Phóng. Cho nên sau này tôi đã giúp cho nhiều người, họ hỏi tại sao tôi lại giúp họ? Con của họ đi học, tôi bảo lãnh… Tôi chỉ xin uống miếng nước thôi. Vì dù tôi không có làm một điều gì sai trái hồi tết Mậu Thân ngoài chuyện giúp dân, nhưng tôi ở trong Mặt Trận đó, tôi có phần trách nhiệm. Bây giờ là cơ hội tốt nhất để tôi làm một điều gì đó. Tất cả tôi đều viết trong hồi ký. Tháng 3 tôi sẽ phát hành hồi ký, tôi viết thẳng thắn hết.</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông đã có cơ hội đến Hoa kỳ và gặp những người bạn cùng thời với ông?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi đã đến hai, ba lần. Tôi đã gặp biết bao nhiêu bạn như Hồ Thành Đức, bác sĩ Bùi Minh Đức. Hiện giờ bác sĩ Bùi Minh Đức đang ở đây, là bạn rất thân với tôi.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông có đến gặp bà Nhã Ca hay không?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi đến mà không gặp bà ta. Mục đích tôi đến để hỏi tại sao bà ta viết như rứa, bà ta đã nói là viết sai sẽ sửa mà tại sao lại không sửa, tại sao bà ta lại tiếp tục viết như vậy.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Ông nghĩ sao về giai đoạn giới trí thức ở Huế có khuynh hướng ủng hộ Mặt Trận Giải Phóng miền Nam, lý do vì sao?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Như đã nói, đó là khát vọng thống nhất đất nước. Mặt Trận Giải Phóng làm công việc đó, chúng tôi đứng về phía họ, chứ không thể đứng về phía Hoa kỳ, không thể đứng về phía miền Nam. Phật giáo cũng khát vọng thống nhất đất nước chứ không phải là cộng sản. Không phải khát vọng thống nhất đất nước là cộng sản. Không phải là như vậy. Bên đó họ nhập hai thứ vào như vậy là sai.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong><em>&nbsp;Ông cho biết về những dự án, tâm tư nguyện vọng của ông đối với Huế?</p></em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Từ sau 1975 đến nay, tôi là người đầu tiên nghiên cứu lịch sử văn hóa Huế và vận dụng đưa vào du lịch. Sau này cũng có nhiều người đi theo con đường đó.&nbsp;<br />
  Hiện nay, tôi làm một việc tôi nghĩ rằng có ý nghĩa nhất trong cuộc đời tôi. Ở Việt Nam hiện nay có nhiều tỉnh muốn vươn lên trở thành thành phố, thành phố Huế đã thương hiệu bao nhiêu năm nay. Từ thời Pháp thuộc đã là thành phố Huế, cố đô Huế, trung tâm văn hóa Huế, di sản văn hóa Huế. Tỉnh Thừa Thiên Huế hiện giờ đang phấn đấu để được trung ương công nhận là thành phố trực thuộc trung ương. Trước đây thành phố Huế nhỏ chỉ thuộc về tỉnh, trực thuộc tỉnh, chỉ có mấy quận.&nbsp;<br />
  Tôi thấy được Huế trở thành phố sẽ giống như Cần Thơ, Đà Nẵng, Sàigòn, Hải Phòng, Hà Nội. Những nơi đã trở thành thành phố có những cái mà Huế không có. Những nơi đó bây giờ nợ nần tùm lum do vay tiền nhà nước xây lên bao nhiêu mà chưa biết hậu quả ra làm sao. Nếu Huế đi theo con đường đó sẽ đi theo vết xe đổ.&nbsp;<br />
  Tôi là người văn hóa, bao nhiêu năm nay tôi có những ước vọng. Ông Thích Nhất Hạnh nói với tôi rằng, về phương diện văn hóa Việt Nam chưa là gì cả đối với thế giới. Điều đó đã ám ảnh tôi. Ông Nhất Hạnh đi hoạt động trên thế giới cũng là văn hóa Việt Nam, văn hóa Huế đưa ra thế giới qua hình ảnh Phật giáo Làng Mai. Tôi đưa ra ý tưởng Huế là thành phố nhân văn. Ơû Việt Nam không nơi nào có thể có một thành phố nhân văn. Tôi nghiên cứu du lịch và thấy rằng, Huế có sông Hương núi Ngự, cảnh quan thiên nhiên còn nguyên vẹn. Cố đô đã được UNESCO công nhận. Cả Đông Nam Á đâu có nơi nào có một cố đô như vậy. Huế có mấy trăm ngôi chùa trong đó có mấy chục ngôi chùa cổ. Như ông Nhất Hạnh cũng là từ một chi nhánh của Phật giáo Huế. Một trường đại học từ xưa là Quốc tử giám có bao nhiêu ông tiến sĩ có tên trong lịch sử Việt Nam. Bệnh viện Huế cũng là bệnh viện đầu tiên của Việt Nam do vua Thành Thái lập ra năm 1894. Huế có văn hóa, y tế, giáo dục, tâm linh. Cảnh quan của Huế có sông dài, biển rộng, núi cao, đồi thấp là một thành phố nhân văn. Điều quan trọng của thành phố nhân văn không phải là xây dựng to lớn mà phát huy con người truyền thống, văn hóa.&nbsp;<br />
  Trong năm nay, với bất cứ giá nào tôi cũng sẽ đi thuyết trình, viết sách, nói lên ý tưởng đó.</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Hiện nay chính quyền cũng đã tổ chức Festival Huế mỗi hai năm. Dự án thành phố nhân văn Huế sẽ được tổ chức như thế nào?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Huế cũng nằm trong thành phố nhân văn. Hiện nay, cái sai của nó mà tôi đã góp ý nhiều lần là dùng thành phố Huế như là một sân khấu để hội diễn, mời cả nước tới dự. Còn người Huế, văn hóa Huế chỉ giữ một phần rất nhỏ. Người Huế là khán giả chứ không phải là diễn viên. Tôi phấn đấu để người Huế được là diễn viên của tất cả Festival Huế. Các festival trên thế giới đâu có làm hội diễn như vậy. Ở Huế có nhã nhạc, phải mời nền nhã nhạc trên thế giới tới trình bày mới đúng. Chứ còn trình diễn đủ thứ âm nhạc, âm nhạc hiện đại trình diễn trong Festival Huế không ai coi cả, mà rất là tốn kém.&nbsp;<br />
  Thành phố Huế là thành phố ẩm thực. Mời ẩm thực ngon trên thế giới đến nấu ăn, trình bày các món ăn, học hỏi lẫn nhau mới ra Festival Huế. Chứ còn đến dọn cơm tây không có truyền thống nó không có hợp.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Phản ứng của phía chính quyền như thế nào?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Tôi không có sáng tác ra để nói mà tôi có nghiên cứu khi tôi nói. Tôi suy nghĩ, tham khảo và kinh nghiệm. Tôi trình bày cặn kẽ, khoa học để họ thấy sự đóng góp, sự lợi hại, họ chấp nhận. Tôi đã làm nhiều việc lắm.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Ông sẽ giới thiệu đặc tính của con người Huế trong thành phố nhân văn như thế nào?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Tôi nghiên cứu và thấy rằng, giới quí tộc Huế đã tạo ra văn hóa Huế, chứ không phải toàn bộ dân Huế tạo ra. Những điều đó đã được định hình từ cách uống trà, cầm hoa, làm vườn, nấu ăn… Tôi được gọi là nhà Huế học không phải do nghiên cứu nhiều về Huế mà do tìm ra những nguyên tắc phát triển ra văn hóa Huế. Văn hóa Huế là văn hóa đại diện phát triển trong vùng văn hóa lâu đời của Chiêm Thành, có những yếu tố trong sáng mạnh mẽ, sâu lắng da diết của phương Nam.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:&nbsp;</strong><em>Ông so sánh văn hóa Huế với văn hóa Hà Nội. Hà Nội có thể là thành phố nhân văn không?</em></p>
  <p><strong>NĐX:&nbsp;</strong>Hà Nội có nhân văn của đồng bằng sông Hồng. Sàigòn có nhân văn của đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng nó không tiêu biểu cho Việt Nam. Có nhiều người hỏi tôi tại sao trong Bộ Ngoại giao có nhiều người Huế mà họ làm việc rất tốt. Tôi nói rằng, ngoại giao là cương nhu, mà người Huế có đủ cương nhu, vừa Bắc vừa Nam. Nghe ca Huế không có sầu thảm, không có bật đèn đỏ như Nam bộ, không có cao vút và vui vẻ sang trọng như quan họ Bắc Ninh.&nbsp;</p><br />

  <p><strong>VW:</strong>&nbsp;<em>Ông có kết luận về người Huế?</em></p>
  <p><strong>NĐX:</strong>&nbsp;Đất nước Việt Nam vào thế kỷ 19 mới hình thành văn hóa Việt Nam. Triều Nguyễn giàu có hơn so với những triều đại trước. Do đó, giới quí tộc và con người Huế đã được hưởng và có được một nền văn hóa. Tôi kêu gọi người Huế trong nước, trong tỉnh, ngoài tỉnh và trên thế giới hãy giữ lại những nét đẹp của Huế để đóng góp xây dựng cho Huế và cho Việt Nam một bản sắc văn hóa thể hiện tính Đông Dương.<br />
  Chiến tranh đã qua gần 40 năm. Tôi làm văn hóa không làm chính phủ, tôi xem văn hóa là quan trọng, cho nên tôi kêu gọi người Việt Nam xây dựng cho Việt Nam một văn hóa. Như ông Nhất Hạnh đi khắp nơi trên thế giới cũng làm văn hóa Việt Nam. (Hết)</p>
  <p>
  </p>


title: Nơi tôi sinh sống thì hát nhạc trịnh cũng nên dè dặt
created: 2011-08-13 09:23:53+00:00
edited: 2011-08-13 10:25:30+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Bùi văn Phú phỏng vấn Hoàng Xuân Sơn, damau.org, 6.05.2011.
url_id: noi-toi-sinh-song-thi-hat-nhac-trinh-cung-nen-de-dat
body:
  <br />
  <p class="comment">
  Hoàng Xuân Sơn thời trẻ là một trong những người khai sinh ra Quán Văn, tụ điểm văn nghệ của sinh viên Sài Gòn từ những năm giữa thập niên 1960. Khởi sự làm thơ năm 1963 và đã có sáng tác đăng trên Văn, Nghiên cứu văn học, Khởi Hành trước năm 1975 và trên nhiều mạng văn học, tuyển tập văn chương tại hải ngoại. Tốt nghiệp Đại học Văn khoa Sài Gòn và cao học chính trị kinh doanh, ông từng làm công chức và dạy học ở Việt Nam trước khi qua định cư tại Montréal cuối năm 1981. Một số tác phẩm của ông gồm <i>Viễn phố</i> (thi tập, 1988), <i>Huế buồn chi</i> (thi tập, 1993), <i>Lục bát Hoàng Xuân Sơn</i> (2004). Trong tương lai ông sẽ phát hành phóng bút <i>“Cũng cần có nhau”</i> ghi lại sinh hoạt của Quán Văn và của thanh niên, sinh viên miền Nam trong giai đoạn 1965-75.</em></p> 
  <br />
  <p align="center">* * *</p> 
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="buivanphu_phongvan_hoangxuanson_h01_hxson_.jpg" />
  <p class="discreet">Hoàng Xuân Sơn (Hình Lê Phan Lân)</p>
  </div>

  <p>
  <i>1. Ông thân với Trịnh Công Sơn, xin ông cho biết đã quen nhạc sĩ trong hoàn cảnh như thế nào?</i></p> 
  <p>
  - Thưa anh, nguyên thủy thế này. Lúc sinh thời, thân phụ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là bác Trịnh Xuân Thanh và ông cụ tôi là hai người bạn tri kỷ, chí thân. Cụ tôi không may mất sớm. Cứ mỗi lần tới ngày giỗ kỵ, bác Thanh lúc nào cũng bày biện chén bát, trà rượu ngồi đối diện nói chuyện với người đã khuất như thể cụ tôi vẫn còn trên dương thế! Do hoàn cảnh địa lý và kinh tế, gia đình Trịnh Công Sơn ở phía tả ngạn trong khi gia đình tôi cư ngụ phía hữu ngạn thành phố Huế, thời nhỏ chỉ có những người lớn giữa hai nhà giao tiếp với nhau. Bọn trẻ chúng tôi không được sinh sống gần nhau như hàng xóm láng giềng nên không có nhiều kỷ niệm chung dù giao tình giữa hai gia đình khá lớn. Cho đến khoảng 1965-66, do một cơ duyên không định trước, anh Trịnh Công Sơn từ Đà Lạt xuống còn tôi từ Huế vào Sài Gòn trọ học và chúng tôi đã gặp nhau ở môi trường sinh hoạt thanh niên sinh viên, khởi thủy từ cơ quan CPS tức Chương trình Phát triển Sinh hoạt Học đường, rồi Quán Văn sau đó… Tình đệ huynh và tình bằng hữu văn nghệ đã được đơm bông kết trái từ đấy.</p> 
  <br /> 
  <p>
  <i>2. Còn nhạc Trịnh đã đến với ông đầu tiên trong đời vào lúc nào? Ông còn nhớ bài hát đầu tiên nào của Trịnh Công Sơn đã quyến rũ ông?</i></p> 
  <p>
  - Bài nhạc Trịnh quyến rũ đầu đời chính là ca khúc “Diễm xưa”. Chẳng là lúc bài hát ra đời, một nhóm bạn học chúng tôi đang sửa soạn ôn luyện thi tú tài ban triết ở một vùng biển vắng là biển Thuận An, Huế và đã bị choáng váng trước lời ca trừu tượng, diễm ảo và mới lạ của “Diễm xưa.”</p> 
  <dd>
  <em>Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ      <br />
  dài tay em mấy thuở mắt xanh xao…       <br />
  Mưa vẫn hay mưa cho đời biển động       <br />
  làm sao em nhớ những vết chim di…</em></dd> 
  <p>
  Lời ca kết hợp với không gian lúc bấy giờ: sóng biển, cát trắng, thuỳ dương, chim chóc… đã ghi lại rất nhiều ấn tượng cho bọn tôi. Chính tôi cũng đã mượn một nhóm chữ trong ca khúc này để làm nhan sách cho những chương phóng bút viết về thời kỳ Quán Văn: “Cũng Cần Có Nhau.”</p> 
  <p>
  <i>3. Thời Việt Nam Cộng hoà ông đã vào đời làm công chức, ông có nhớ gì về những cuốn băng “Hát cho quê hương Việt Nam” của Trịnh Công Sơn với tiếng hát Khánh Ly?</i></p> 
  <p>
  - Tôi có vào thăm blog của anh Phú, thấy băng nhạc “Hát cho Quê hương Việt Nam” với Khánh Ly hát nhạc Trịnh Công Sơn và có ghi là do Hội quán Cây Tre phát hành. Băng nhạc này trộn lẫn nhiều loại ca khúc của Trịnh Công Sơn, từ nhạc tình, ca khúc da vàng và nhạc đấu tranh về sau mà chắc chắn là mình đã có nghe đâu đó.</p> 
  <p>
  Xin nói thêm về những băng nhạc đầu tiên của Trịnh Công Sơn. Theo chỗ tôi được biết, băng nhạc đầu tiên Trịnh Công Sơn-Khánh Ly thu âm được thực hiện tại Phòng Thông tin Hoa Kỳ tức JUSPAO nằm cạnh rạp chiếu bóng Rex cũ do sự sắp xếp của một nhân viên cơ quan này tên Hải. Băng nhạc “Hát cho quê hương Việt Nam” ghi người hòa âm là Duy Hải, không biết có phải là cùng một người, vào thời điểm Quán Văn đang sinh hoạt, khoảng 1966-67 trước khi Hội quán Cây Tre thành hình. Băng nhạc này chỉ thu thanh những ca khúc trong hai tập nhạc của Trịnh Công Sơn là <i>Ca khúc Da Vàng</i> và <em>Những tình khúc Trịnh Công Sơn</em>. Phần đệm nhạc đơn sơ chỉ có cây đàn thùng của tác giả.</p> 
  <p>
  Nhạc đấu tranh mà Khánh Ly hát trong “Hát cho quê hương Việt Nam” là những ca khúc thuộc hai tập nhạc <i>Kinh Việt Nam</i> và <i>Ta phải thấy mặt trời</i>. Tuy nhiên việc ca diễn và thu âm hai tập nhạc này lúc đó lại không có mặt Khánh Ly vì lý do gì tôi không được rõ. Sau khi hoàn tất hai tập nhạc này, Trịnh Công Sơn đã nhờ một số thân hữu tập dượt và trình diễn trước công chúng độ vài ba lần. Thành phần ban ca gồm có một số chị bên ca đoàn Trùng Dương mà tôi chỉ còn nhớ tên chị Tường Vân, chị Cúc. Các giọng ca nam gồm có Trịnh Công Sơn, Miên Đức Thắng, Hoàng Thi Thao, Hoàng Xuân Giang, Ngô Vương Toại, Hoàng Xuân Sơn. Tôi không nhớ hết và có thể còn ghi sót tên.</p> 
  <p>
  Những ca khúc trong hai tập nhạc <i>Kinh Việt Nam</i> và <i>Ta phải thấy mặt trời</i> được thu thử lần đầu tiên tại Huế ở tư gia Trịnh Công Sơn với sự góp giọng của nữ ca sĩ Hà Thanh, Trịnh Công Sơn và tôi vào khoảng 1972. Lần thu thử này cũng chỉ với một cây đàn thùng do Trịnh Công Sơn đàn đệm. Tuy nhiên những bài ca này đã được thu âm chính thức cùng năm 1972 tại phòng thu Pat Lâm ở Chợ Lớn qua sự trình bày của ba giọng ca nữ là Vân Hòa/Vân Quỳnh/Vân Khanh là những ái nữ của nhạc sĩ Dương Thiệu Tước và ca sĩ Minh Trang và hai giọng ca nam là Trịnh Công Sơn và tôi. Cũng với tây ban cầm Trịnh Công Sơn đệm nhạc chính, tôi phụ đệm và một người khác cầm phách gõ nhịp. Băng nhạc này đã được phát hành rộng rãi sau đó do người em ruột của Trịnh Công Sơn là anh Trịnh Xuân Tịnh thực hiện và coi sóc. Anh và bạn đọc có thể vào nghe lại băng nhạc này trên mạng <a href="http://www.saigonline.com">www.saigonline.com</a> hoặc <a href="http://www.nhaccuatui.com">www.nhaccuatui.com</a></p> 
  <p><i></i></p> 
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="buivanphu_phongvan_hoangxuanson_h02_quanvan_1967.jpg" />
  <p class="discreet">Từ trái: Ngô Vương Toại, Hoàng Xuân Giang (mất),<br />
  Trần Đại Lộc (mất) và Hoàng Xuân Sơn.<br />
  Hình do Đỗ Việt Anh (Đỗ Tăng Bí) chụp năm 1967<br />
  và ông là một trong những người sáng lập Quán Văn.</p>
  </div>
  <p>
  <i>4. Trong bài viết về sự ra đời của Quán Văn, ông có nhắc đến một số quán văn nghệ khác theo kiểu Quán Văn, như Thằng Bờm, Hầm Gió, Hội quán Cây Tre. Một số băng nhạc Hát cho Quê hương Việt Nam do Hội quán Cây tre phát hành. Sinh hoạt của Hội quán Cây Tre và Quán Văn giống nhau và khác nhau ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Quán Văn hầu như được thành lập từ công, sức và tim óc của một số bạn trẻ nhiệt thành, tự nguyện cả về phương tiện vật chất lẫn tài chánh cho nên mang dáng vẻ văn nghệ thuần chất, nguyên thuỷ và trẻ trung, nói nôm na là hơi “bụi đời” một chút. Thằng Bờm ra đời cũng cùng trong ý hướng đó, được dựng nên ở một địa điểm khác, vẫn do một hai anh em thành viên của Quán Văn chăm sóc. Đến Hầm Gió do Nam Lộc điều hành, rồi Hội quán Cây Tre, do Phạm Văn Sơn là một người anh của Khánh Ly trông coi thì đã nhạt dần tính chất văn nghệ thô sơ lúc ban đầu của Quán Văn. Các quán này trang hoàng nội thất trang trọng, có hơi hướm phòng trà và nghiêng về mục đích thương mãi. Ở Hội quán Cây Tre thường trực có Khánh Ly, Vũ Thành An, Thế Dung v.v… ca diễn. Bộ ba Giang/Sơn/Toại (Hoàng Xuân Giang, Hoàng Xuân Sơn, Ngô Vương Toại) chúng tôi dù là tài tử cũng có đến Cây Tre hát chơi đôi lần những bài ca trong <i>Kinh Việt Nam</i> và <i>Ta phải thấy mặt trời</i>.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>5. Có người cho rằng nhạc viết về quê hương, về chiến tranh của Trịnh Công Sơn mang tính phản chiến, thân cộng nên bị cấm, bị kiểm duyệt nhưng trong các tiệm sách lại thấy bày bán </i>Kinh Việt Nam<i>, </i>Ca khúc Da Vàng<i>. Ông có biết gì về việc nhạc Trịnh Công Sơn bị cấm, hay kiểm duyệt?</i></p> 
  <p>
  - Một dấu hỏi lớn? Thật tình tôi cũng lấy làm lạ là trong quá trình hoạt động ca nhạc của Trịnh Công Sơn, từ việc phát hành sách nhạc đến việc trình diễn trước công chúng hầu như thoát khỏi bàn tay kiểm duyệt. Trong lúc sách báo miền nam Việt Nam vẫn phải chịu sự kiểm soát của lưỡi kéo này nếu mang nội dung bất lợi như phản chiến, thân cộng chẳng hạn. Có sự bảo bọc, che chở nào lớn lao chăng? Nhưng tôi e cũng khó lòng, vì mỗi cơ quan công quyền đều độc lập trong việc hành xử quyền năng của mình, không dễ dầu gì can thiệp nội bộ. Họa chăng chính quyền đương thời giả bộ tảng lờ với dụng ý giăng một mẻ lưới tóm gọn những thành phần thân cộng hoặc cộng sản nằm vùng lợi dụng thời cơ lỏng lẻo để thò đầu vẫy đuôi?</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>6. Có những sinh hoạt với sinh viên thời bấy giờ, có bài hát nào về quê hương, chiến tranh hay thân phận mà đến nay ông còn thuộc lời ca?</i></p> 
  <p>
  - Chiến tranh đã làm cho con người quá ngao ngán, mệt mỏi, lo sợ… nên cho dù bất cứ ai vẫn luôn luôn khao khát có được một đời sống yên lành. Tôi nhớ vẫn thường hát chung với anh chị em sinh hoạt cùng thời những lời ca mà tôi thấy không phải là ru ngủ, mà như có một cái gì đó đánh động lòng người thẳm sâu:</p> 
  <dd>
  <em>Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu      <br />
  một trăm năm đô hộ giặc Tây       <br />
  hai mươi năm nội chiến từng ngày       <br />
  gia tài của mẹ để lại cho con       <br />
  gia tài của mẹ một nước Việt buồn…</em></dd> 
  <p>hoặc:</p> 
  <dd>
  <em>Giọt nước mắt thương chim, chim bỏ xa rừng      <br />
  giọt nước mắt thương đêm, đêm đẩy xe tang       <br />
  giọt nước mắt thương anh trên vận nước điêu linh       <br />
  giọt nước mắt quê hương ôi còn chẩy miên man…       <br /></em></dd> 
  <p>
  và niềm mơ ước:</p> 
  <dd>
  <em>Khi đất nước tôi thanh bình, tôi sẽ đi không ngừng      <br />
  Sài Gòn ra Trung, Hà Nội vô Nam, tôi đi chung cuộc mừng       <br />
  và mong sẽ quên chuyện non nước mình.       <br /></em></dd> 
  <p>
  Như anh Phú thấy đó, dù nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn hay nhạc tác động dựng xây của Nguyễn Đức Quang:</p> 
  <dd>
  <em>Không phải là lúc ta ngồi đặt vấn đề nữa rồi      <br />
  phải dùng bàn tay mà làm cho tươi mới… </em></dd> 
  <p>hay:</p> 
  <dd><em>
  Xin vươn vai ngó nhau cho gần      <br />
  đi hiên ngang bước hai chân trần       <br />
  nhìn nhau ta nói thơm cho người Việt Nam…</em></dd> 
  <p>
  thì cũng vẫn đứng chung được, hòa hợp được trên mảnh đất Quán Văn nhỏ bé hay trong môi trường sinh hoạt thanh niên sinh viên rộng lớn hơn nơi các khuôn viên học đường. Tôi nghĩ đó là những bài ca đầy nhiệt huyết, xuất phát từ tận đáy tim, từ những tấm lòng còn mang nặng nợ quê hương đất nước.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>7. Ông có thể kể lại một vài sinh hoạt với Trịnh Công Sơn ở Quán Văn còn in đậm trong kí ức?</i></p> 
  <p>
  - Chúng tôi, những người bạn Quán Văn cùng Trịnh Công Sơn, ngoài những việc vàng riêng tư và những giờ sinh hoạt chung cho quán, thường có những ngày cuối tuần tà tà thả bộ rong chơi ngắm phố phường, la cà những quán xá khác như Chung Nhuận Hi, Phạm Thị Trước, Givral, Brodard, nhưng đa số chọn Cái Chùa – La Pagode &#8211; làm nơi gặp gỡ, đấu láo. Đêm về, sau khi vãn khách, bọn chúng tôi lại quây quần dưới mái nhà dù dã chiến của Quán Văn, với thau rượu lớn múc chuyền tay, kể chuyện, ngâm thơ, đàn hát cho nhau nghe, có khi thức tới trời rạng sáng với một vài người bạn phương xa ghé thăm. Bầu không khí thật là thân thiện, ấm cúng đã để lại quá nhiều kỷ niệm êm đềm. Kỷ niệm mà Hoàng Ngọc Tuấn đã thao thức cùng và viết nên những thiên truyện thơ mộng, ngậm ngùi như<em> Ở một nơi ai cũng quen nhau, Vĩnh biệt phố</em>… Sinh hoạt đáng nhớ? Không, nói đúng hơn kỷ niệm sâu sắc, gắn bó chính là những lần tôi xâm mình ôm đàn thế Trịnh Công Sơn đệm cho Khánh Ly hát trước công chúng dù chỉ với vài ba gam quờ quạng.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>8. Trong thời gian sinh hoạt với nhau có bao giờ anh nghe Trịnh Công Sơn tâm sự nhạc sĩ nhìn cuộc chiến tranh ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Không! hiếm khi anh Sơn bộc bạch tâm sự về chiến cuộc vì hầu hết quan niệm của anh đã biểu tỏ trong lời ca. Trịnh Công Sơn cũng thường dẫn giải cho chúng tôi những lời ca của anh, cho dù tưởng tượng, cũng có khi rút từ kinh nghiệm và hoàn cảnh thực tế. Ví dụ: “Mưa hồng” là con đường rưng rưng phượng đỏ. “Hàng cây lá xanh gần với nhau” là những tàng cây long não trên đường Lê Lợi &#8211; Huế. “Ngàn cây thắp nến lên hai hàng” là buổi chiều nắng đã tắt dưới thấp, chỉ còn những đọt nắng chạy dài trên hàng cây cao… Hoặc trong ca khúc “Hát trên những xác người” sáng tác sau Mậu Thân: <i>Mẹ vỗ tay reo mừng xác con, chị vỗ tay hoan hô hoà bình, người vỗ tay</i> <i>cho thêm thù hận, người vỗ tay xa dần ăn năn</i>, mà có người cho là vô lý, thì chính là hình ảnh thấy được trong cuộc chiến Mậu Thân &#8211; một bà mẹ chạy theo xe kéo xác con, vừa khóc kể vừa cười sằng sặc, vừa vỗ tay hò hát như người điên.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>9. Trước năm 1975, Trịnh Công Sơn đã viết:</i></p> 
  <dd>
  <i>Ðêm nay hòa bình sao em nhỏ chưa vui    <br />
  Hãy bước ra đây nhìn phố ngập người     <br />
  Ðêm nay hòa bình không nụ cười trên môi     <br />
  Nhìn quanh em không ai còn lại     <br />
  Không ai còn lại     <br />
  Ru đỡ tình người cho có đôi…     <br />
  Ðêm nay hòa bình sao mắt mẹ chưa vui     <br />
  Mẹ hãy ra xem đường phố ngập người     <br />
  Ðêm nay hòa bình mắt mẹ buồn như kinh     <br />
  Lời kinh đêm ru căn nhà lạnh     <br />
  Ru me một mình     <br />
  Ru mẹ một mình ôm bóng đêm…     <br /></i></dd> 
  <p>
  <i>Dường như nhạc sĩ đã biết về một ngày hoà bình đến trên quê hương buồn như thế. Sống ở Việt Nam sau ngày chiến tranh chấm dứt 30.4.75. Nhìn lại, ông có những suy nghĩ gì, nhận xét gì về đất nước?</i></p> 
  <p>
  - Người ta thường nói thi sĩ là người có cái nhìn tiên tri, thấu thị những sự kiện sẽ xảy ra trong tương lai. Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ, một người viết ca từ đầy ắp chất thơ; cũng có người gọi ông là thi sĩ, cho nên giống như anh Phú đã nhận xét, người nghệ sĩ này đã cảm nhận được một ngày hoà bình buồn thảm sẽ đến trên quê hương mình.</p> 
  <p>
  Duyệt lại một vài lời ca của Trịnh Công Sơn trong <i>Kinh Việt Nam</i> và <i>Ta phải thấy mặt trời</i>, dù đã nhuốm chất da cam, nghiêng về một phía, tôi bỗng có một vài phân tích ngồ ngộ thế này. Ví dụ điểm lời bài ca “Huế Sài Gòn Hà Nội”:</p> 
  <dd><em>Huế Sài Gòn Hà Nội quê hương ơi sao vẫn còn xa      <br />
  Huế Sài Gòn Hà Nội bao nhiêu năm sao vẫn thờ ơ?       <br />
  Triệu chân em, triệu chân anh, HỠI BA MIỀN VÙNG LÊN CÁCH MẠNG…</em></dd> 
  <p>
  Nếu cho là lời ca này vào thời điểm sáng tác, trên vùng đất miền Nam tự do, có lợi cho cộng sản thì liệu phía bên kia có chấp nhận hay không vì tác dụng phản tuyên truyền: miền Bắc đã là cái nôi của cách mạng thì làm gì có chuyện cả ba miền cùng vùng lên làm cách mạng, để lật đổ cái gì?</p> 
  <p>
  Ngược lại, nếu tiếp tục điểm lời ca của bài hát này:</p> 
  <dd>
  <em>Đường đi đến những nơi lao tù      <br />
  ngày mai sẽ xây trường hay họp chợ       <br />
  dân ta về cầy bừa đủ áo cơm no…</em></dd> 
  <p>rồi:</p> 
  <dd><em>Bắc Nam Trung ơi đoàn kết một lòng      <br />
  bước ra ngoài một lần diệt vong dựng mái nhà chung</em></dd> 
  <p>
  Liệu đây có phải là một lời tiên tri khác cho một nước Việt Nam mới trong tương lai, khi mà cuộc sống hiện tại của đa số dân mình vẫn còn lầm than đói khổ và họa diệt vong lăm le đến từ Bắc phương?</p> 
  <p>
  Tôi nhớ lại một đoạn thơ mình viết trước 75 về cái ước vọng hòa bình cho một cuộc sống an lành trên quê hương mình, trong ý nghĩa phản chiến phân tích ở trên:</p> 
  <dd>[Hoà Bình Mở Cửa]</dd> 
  <p><i></i></p> 
  <dd><em>Mở tung cánh cửa ra ngoài nắng      <br />
  Tôi nghe tiếng người la dậy dưới đường       <br />
  Hoà bình đến thật sao? trong lòng choáng váng       <br />
  Tôi hét to như thể chưa từng!</em></dd> 
  <dd><em>Tôi bước chân không chạy ra ngoài phố      <br />
  Vì mừng vui chẳng kịp xỏ giày       <br />
  Tôi thấy nhiều người còn mang áo ngủ       <br />
  Để mơ cùng hạnh phúc ở đầy tay</em></dd> 
  <p>
  Thật sự đất nước sau chiến tranh không hoàn toàn được như thế. Ghi lại một vài đoạn thơ viết sau 75 như một trả lời cho câu hỏi này của anh:</p> 
  <dd>[nhật ký]</dd> 
  <dd><em>tôi chạy hoài chạy hủy      <br />
  trên vùng trí tưởng tôi lạ kỳ       <br />
  mang tôi chân đà điểu – trái tim ngựa hồng       <br />
  đi tìm một bóng dáng mùa xuân       <br />
  trôi mơ hồ dĩ vãng       <br />
  khi đời sống rào khung định mệnh       <br />
  Tự Do bị kết án tử hình</em></dd> 
  <dd>
  [chỉ có một thứ hạnh phúc đổi đời chạy rông ngoài phố]</dd> 
  <dd><em>có con người sớm mai hớp hớp vài ngụm tín điều tưởng mình no vừa bụng đói      <br />
  có bầy thú tối chiều ngáp ngáp thu không       <br />
  mộng mơ rù rì trên đỉnh đầu thập ác       <br />
  ngày hát lại điệp khúc tự trào       <br />
  cười ra nước mắt       <br />
  ôi vầng dương dập tắt hôm nào       <br />
  khi chủ nghĩa nhuốm kinh thành đỏ ối</em></dd> 
  <p><i></i></p> 
  <dd>HoàngXuânSơn</dd> 
  <dd>1978-2011</dd> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>10. Thơ của anh như thế rất tương phản với ca từ nhạc Trịnh:</i></p> 
  <p>
  Khi đất nước tôi không còn giết nhau    <br />
  trẻ con đi hát đồng dao ngoài đường     <br />
  mọi người ra phố mời rao nụ cười…</p> 
  <p>
  <i>Sau năm 1975 có dịp gặp lại Trịnh Công Sơn ông có nghe nhạc sĩ nói về </i>Ca khúc Da vàng<i>, về “Nối vòng tay lớn” trên đài Sài Gòn? </i></p> 
  <p>
  - Đúng là có tương phản anh ạ! Một đàng là niềm mơ ước chưa thành hình, một đàng đã là “hiện thực xã hội chủ nghĩa.” Không! Sau 75 Trịnh Công Sơn chỉ vui chơi với anh em, bạn bè và không nhắc chuyện cũ, không đả động chuyện mới. Xem như một thời đã qua.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>11. Trong một bài viết của ông ghi lại tình cảm với bạn bè cũ, ông có viết rằng sáng ngày 30 tháng 4 năm 1975 Trịnh Công Sơn có ghé qua nhà ông, kêu ông cùng lên đài hát “Nối vòng tay lớn” nhưng ông không đi. Tại sao ông không cùng đi với Trịnh Công Sơn?</i></p> 
  <p>
  - Nếu anh Phú đọc kỹ phóng bút <a href="http://damau.org/archives/19354">“Vạn nẻo mây tần”</a> của tôi đã đăng trên damau.org sẽ thấy những ngày trước 30 tháng 4 năm 75 bọn công chức chúng tôi lo sợ, nao núng và vạch con đường CHẠY LOẠN. Sau đó gia đình tôi cũng tìm cách chen chân vào Tòa Đại sứ Mỹ để LÁNH NẠN như nhiều gia đình khác. Hành động này chắc chắn là bị phía bên kia lên án là hèn nhát, phản động, ôm chân đế quốc v.v… Lúc Trịnh Công Sơn chạy ngang nhà rủ tôi lên đài hát “Nối vòng tay lớn”, tôi từ chối không đi, trước hết có lẽ do bầu không khí hỗn loạn lúc bấy giờ đã làm cho mình mang một tâm trạng cực kỳ hoang mang. Và sợ hãi. Và không muốn làm bất cứ một điều gì khi tâm trí đã bất định. Hơn nữa trong sâu xa, trong tận cùng tâm khảm đã có sự chọn lựa: chọn đứng về phía ngôi nhà đã nuôi dưỡng, che chở mình, cho dù mọi cánh cửa đã bị khép lại. Ngôi nhà ấy dù có dột nát đến đâu cũng đã bảo đảm cho mình một quyền năng tối thiểu: quyền năng được làm người.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>12. Sau đó ông đã nhận tin miền Nam đầu hàng bằng cách nào?</i></p> 
  <p>- Hôm 30 tháng 4 năm 75 tôi có nghe lời tuyên bố đầu hàng của Dương Văn Minh, vị tổng thống sau cùng của thể chế Việt Nam Cộng hoà. Trong lúc ruột rối tơ vò, tôi không nhớ rõ là có phải mình đã được nghe tin tức giờ phút cuối của miền Nam Việt Nam qua chiếc máy phát thanh được ai đó vặn lớn trong nhà? Chắc vậy! Cụ thể là một mình trên gác, với nỗi buồn mất mát choáng ngợp làm lệ rơi! Rồi không thiết gì nữa!</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>13. Trong khoảnh khắc đó, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã phát biểu và hát bài “Nối vòng tay lớn”. Ông có nghe được những điều đó trên đài phát thanh và cảm nhận của ông lúc đó thế nào? </i></p> 
  <p>- Tôi biết là Trịnh Công Sơn có lên đài hát “Nối vòng tay lớn” vì có được rủ rê, nhưng không được nghe tiếng hát của anh ấy cùng những lời tuyên bố gì gì sau đó.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="buivanphu_phongvan_hoangxuanson_h03_hxsonkhanhly_2008.jpg" />
  <p class="discreet">Hoàng Xuân Sơn và Khánh Ly năm 2008.<br />(Hình Phạm Cơ)</p>
  </div>
  <p><i>14. Những năm ngay sau 1975 dư luận về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn mà ông nghe được trong thời gian đó ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Tôi đã ở lại và sinh sống trong chế độ mới gần bảy năm nên cũng có ghi nhận được đôi điều tai nghe mắt thấy hoặc rút từ kinh nghiệm bản thân.</p> 
  <p>Đa số những người được kể là có công với cách mạng, hoạt động nằm vùng, nhảy bưng… sau 75 không được kể là công thần chế độ, chỉ được giao những chức vụ ngồi chơi xơi nước, không có thực quyền và lần hồi chỉ là những chiếc bóng mờ nhạt, những chiếc vỏ được bóc đi, vứt bỏ không thương tiếc. Điều này chắc ai cùng rõ. Phương chi những thành phần thân cộng, theo đuôi, được mệnh danh là dân 30, chỉ là đồ bỏ. Trịnh Công Sơn cũng không ở ngoài trường hợp này. Anh đã bị dẫn độ về Huế tham gia học tập cải tạo và lao động xã hội chủ nghĩa, suýt nguy hiểm tới bản thân vì đi gỡ mìn trên các bãi hoang. Chỉ sau khi Trịnh Công Sơn trở lại Sài Gòn, tham gia vào Hội văn nghệ Thành phố và được sự che chở bao bọc của ông Võ Văn Kiệt, một quyền chức cao cấp đương thời, do nguyên nhân nào không rõ, đời anh mới phất lên được.</p> 
  <p>
  Sau tháng 4.75, điều mà nhiều người mơ tưởng là chu kỳ “người mới &#8211; việc mới &#8211; vận hội mới” đang tới, thiệt ra chỉ là ảo vọng. Mọi trật tự xã hội, nấc thang giá trị lúc bấy giờ đều bị đảo lộn. Về âm nhạc, tất cả cái gọi là “nhạc vàng” thời cũ đều bị cấm đoán. Chỉ nghe ra rả một loại nhạc “hùng,” chiến đấu lai Tàu. Một vài năm sau cũng chưa có sáng tác nào ra hồn.</p> 
  <p>
  Trịnh Công Sơn cho ra đời hai nhạc phẩm tạm gọi là ve vuốt, theo đuôi chủ mới là “Em còn nhớ hay em đã quên” và “Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui,” những tưởng là được chấp nhận cho phổ biến. Nhưng không! hoàn toàn không! Hai ca khúc này đều bị cấm trình diễn trước công chúng, có văn bản xếp hạng nằm trong những tác phẩm văn nghệ còn mang nặng tính tư sản, tàn dư của chế độ cũ.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <dd>
  <em>Em ra đi nơi này vẫn thế,      <br />
  vẫn có em trong tim của mẹ,       <br />
  thành phố vẫn có những ước mơ,       <br />
  vẫn sống thiết tha       <br />
  vẫn lấp lánh HOA trên đường đi… </em></dd> 
  <p>
  Không! không hẳn thế đâu! “lấp lánh hoa”! hoa gì? Hoa [nặng] họa thì có!</p> 
  <dd>
  <em>Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui      <br />
  chọn những bông hoa và những nụ cười       <br />
  tôi đợi em về, mời em giữ lấy       <br />
  để lá reo mừng tựa vẫy tay…       <br /></em></dd> 
  <p>
  Không! làm gì có niềm vui nào cao cả và to tát hơn là phục vụ cách mạng, Đảng và Bác. Chính ca khúc này của Trịnh Công Sơn cũng đã được đổi lời như một sự châm biếm, tự trào, cười ra nước mắt, song song với phong trào nhạc chế, nhạc cải biên rộ ra ngoài dân gian:</p> 
  <p>
  Chả là sau “giải phóng,” cả nước vùi đầu vào hơi men, bàn nhậu cho quên mọi sự!</p> 
  <dd>
  <em>Mỗi ngày tôi nhậu một lần thôi      <br />
  Từ sáng tinh mơ nhậu tới chiều mờ       <br />
  Tôi nhậu với ai? mà tôi quên hết       <br />
  Nhậu tới khi nào gục mới thôi!&#8230;</em></dd> 
  <p>
  Sau khi được thế lực lớn bảo bọc, và dây trói bắt đầu được nới một tí Trịnh Công Sơn dần dà sáng tác đều trở lại. Thời kỳ này có đôi bài ca phục vụ, ca ngợi chế độ mới như “Bài ca đường tàu Thống Nhất,” “Em là thế hệ rạng rỡ đóa hoa” hẳn nhiên phải có, song song với những ca khúc vô thưởng vô phạt như “Em ở nông trường Em ra biên giới,” “Như hòn bi xanh,” “Chiều trên quê hương tôi” hay nhạc phim “Đời gọi em biết bao lần”… Đó là nhạc nổi. Còn nhạc chìm Trịnh Công Sơn? Anh vẫn viết thật với lòng mình, lưu truyền hạn chế giữa nội bộ anh chị em bằng hữu văn nghệ những ca khúc về tình yêu, thân phận còn nguyên chất Trịnh Công Sơn khởi thủy như: “Một cõi đi về,”“Cõi tạm,” (Ở trọ) “Lặng lẽ bên đời,” “Giọt lệ thiên thu,” “Bay đi thầm lặng”… và sau này “Tôi ơi đừng tuyệt vọng,” “Tiến thoái lưỡng nan,” mang tâm trạng của kẻ xuống tinh thần “dùng dằng nửa ở nửa về.”</p> 
  <p>
  Công tâm mà nói, những người làm văn nghệ có tiếng cũng như dân chúng miền Bắc tất cả đều rất hâm mộ Trịnh Công Sơn và sau này thế hệ trẻ hầu như cả nước. Những khuôn mặt lớn như Văn Cao, Nguyễn Tuân&#8230; và những người văn nghệ trẻ hơn cũng lần lượt vào Nam tìm thăm Trịnh Công Sơn và kết thân với anh.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>15. Bài “Tình khúc ơ-bai” có lời:</i></p> 
  <dd>
  Tôi đi bằng nhịp điệu. Một hai ba bốn năm    <br />
  Em đi bằng nhịp điệu. Sáu bảy tám chín mười     <br />
  Ta đi bằng nhịp điệu. Nhịp điệu không giống nhau     <br />
  Ta đi bằng nhịp điệu. Nhịp điệu sao khác mầu     <br />
  Sông cạn đá mòn. Sông cạn đá mòn     <br />
  Làm sao ta gặp. Làm sao ta gặp được nhau</dd> 

  <p>
  <i>“Em” trong ca từ nhạc Trịnh thì khó mà biết được nhạc sĩ muốn nói đến ai. Bài này, qua các phỏng vấn, Tiêu Dao Bảo Cự cho biết Trịnh Công Sơn viết năm 1988 về một phụ nữ dân tộc trên vùng Lâm Đồng. Khánh Ly nói “ơ-bai” có nghĩa “không được đâu”. Còn cựu Trung tá Bùi Đức Lạc cho rằng đó là xác định lập trường cộng sản rõ nhất của nhạc sĩ. Theo nhận xét riêng, Trịnh Công Sơn đã sử dụng tài tình bốn chữ “Sông cạn đá mòn” từ một câu nói rất phổ thông của ông Hồ Chí Minh: “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn nhưng chân lí đó không hề thay đổi”. Ông có biết hay có lý giải gì về ca khúc trên? </i></p> 
  <p>
  - Tôi đi khỏi Sài Gòn năm 1981. Có nhiều ca khúc Trịnh Công Sơn sáng tác sau đó tôi không được rõ, chỉ đọc loáng thoáng đâu đó. Tôi không quan tâm lắm những bài nhạc thuộc loại trả bài hoặc theo đơn đặt hàng của Trịnh Công Sơn.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>16. Trịnh Công Sơn sau thời gian khốn khó ở Huế, vào Sài Gòn nghe nói ông cũng bị bao vây bởi những người của nhà nước một thời gian dài. Là bạn cũ của nhạc sĩ ông thấy điều này đúng không?</i></p> 
  <p>
  - Nói Trịnh Công Sơn bị bao vây một mình cũng không đúng vì hầu như ai cũng bị bao vây. Cho dù anh được che chở bao bọc, nhưng cũng không phải là công thần chế độ nên cũng gặp khó khăn như mọi người thôi. Có điều là ở Sài Gòn dễ thở hơn Huế vì Huế là thí điểm đầu tiên của xã hội chủ nghĩa.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>17. Các em của Trịnh Công Sơn sau 75 cũng vượt biển như bao nhiêu người Việt khác. Có bao giờ ông nghe Trịnh Công nói về những người đã bỏ nước ra đi?</i></p> 
  <p>
  - Sau 75 chuyện vượt biên, chuyện đi tù, chuyện ở lại bươn chải mưu sinh bằng mọi cách đã là chuyện bình thường. Trịnh Công Sơn cũng biết trước tụi tôi sẽ ra đi nhưng anh không hề thắc mắc. Mọi người đều chạy xoay quanh cái vòng luẩn quẩn như đèn kéo quân. Anh chỉ muốn vui chơi những ngày còn lại.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="buivanphu_phongvan_hoangxuanson_h04_hxsonngovuongtoai_2007.jpg" />
  <p class="discreet">Hoàng Xuân Sơn, bên trái, và Ngô Vương Toại<br />gặp nhau năm 2007, 40 năm sau ngày<br />thành lập Quán Văn. (Hình Nguyễn Tự Tín)</p>
  </div>
  <p>
  <i>18. </i><i>M</i><i>ột bài hồi tưởng trong phóng bút “Cũng cần có nhau” ông viết rằng trong đêm văn nghệ của sinh viên văn khoa vào ngày 20.12.1967, sinh viên đã đồng ca:</i></p> 
  <dd>Người nô lệ da vàng    <br />
  ngồi yên ngồi yên trong căn nhà nhỏ     <br />
  đèn thắp thì mờ.     <br />
  Ngồi yên quên nước quên non     <br />
  ngồi yên xin áo xin cơm.     <br />
  Bao giờ đập tan gông cùm xiềng xích     <br />
  vô hình trói buộc đôi chân.     <br />
  Bao giờ đập tan gông cùm xiềng xích     <br />
  vô hình trói buộc hờn căm…</dd> 
  <p>
  <i>Sau đó có cán bộ thành đoàn cộng sản lên cướp mi-crô, bắn trọng thương anh Ngô Vương Toại. Buổi hát đó có Trịnh Công Sơn và Khánh Ly là chính.</i><i> N</i><i>hạc sĩ có tâm sự hay chia sẻ gì với ông về biến cố này?</i></p> 
  <p>
  - Thiệt ra không phải là sinh viên đồng ca. Bài này chỉ có Trịnh Công Sơn, Ngô Vương Toại, Hoàng Xuân Giang và tôi hát chung, là những người cùng cư ngụ trong khuôn viên Đại học Văn khoa, trụ sở CPS. Sau vụ Ngô Vương Toại bị bắn, Trịnh Công Sơn cũng bày tỏ sự sợ hãi và chán ghét bạo loạn. Dù hạn chế di chuyển, anh cũng đã nhiều lần tìm cách vào bệnh viện Bình Dân viếng thăm và an ủi Ngô Vương Toại lúc nhân vật này còn nằm điều trị tại đây.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>19. Nghe nói Trịnh Công Sơn đã viết một ca khúc cho anh Ngô Vương Toại về biến cố này. Bài hát đó đã có bao giờ được trình diễn trong sinh hoạt văn nghệ của sinh viên hay trước công chúng?</i></p> 
  <p>
  - Sau khi Ngô Vương Toại bị đạn thù của phía bên kia bắn gục, Trịnh Công Sơn đã sáng tác “Nhân danh ai” dành cho nhân vật này, nội dung lên án hình thức sử dụng bạo lực để cướp mạng sống con người, đồng loại:</p> 
  <dd>
  <em>Nhân danh ai anh đến đây bắn vào người,      <br />
  trong mắt em trong mắt anh hãi hùng đầy       <br />
  xin nhân loại một ngày,       <br />
  nhủ lòng thương mến nhau thôi…       <br />
  Nhân danh ai anh đến đây giết một người,       <br />
  cho máu em cho máu anh tuôn tren da thịt này…</em><em></em> </dd> 
  <p>
  Bài này chỉ mình Trịnh Công Sơn và bạn bè anh hát riêng cho Ngô Vương Toại. Chưa bao giờ được trình diễn trước công chúng.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>20. Chuyện Trịnh Công Sơn được hoãn dịch hay trốn lính, theo hiểu biết của ông ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Chuyện Trịnh Công Sơn trốn lính là có thật! Anh không hề có một giấy tờ hoãn dịch nào lận lưng. Thời còn ở CPS/Quán Văn, mỗi khi cần đi đâu bằng xe gắn máy, rất hạn chế và thường là do Trịnh Xuân Tịnh em ruột của anh đèo đi. Trịnh Công Sơn rất thận trọng, dặn Tịnh luôn luôn dòm trước ngó sau lúc di chuyển để tránh những nút chặn của cảnh sát, quân cảnh… Thông thường thì anh chỉ thả bộ quanh quanh phố phường vui chơi với bạn bè. Trịnh Công Sơn lúc bấy giờ đã là một khuôn mặt được nhiều người biết đến, theo lời anh kể lại, có hôm bị quân cảnh chặn xét giấy tờ, viên chức kiểm soát nhận ra anh và để cho anh đi thay vì bắt giữ.</p> 
  <p>
  Ngược lại, một điều khôi hài là Trịnh Công Sơn lại “quen lớn” với nhiều nhân vật trong chính quyền lẫn quân đội, đặc biệt là Không quân, như Chuẩn tướng Lưu Kim Cương mà khi tử trận được Trịnh Công Sơn sáng tác ca khúc chiêu niệm “Hát cho một người nằm xuống” nhiều người biết, như Đại tá Phan Phụng Tiên, Thủ tướng và sau là Phó Tổng thống Nguyễn Cao Kỳ… Nhớ có lần tôi đã được tháp tùng Trịnh Công Sơn với một số bằng hữu văn nghệ &#8211; có xe quân cảnh hụ còi đưa rước &#8211; vào phi trường Tân Sơn Nhất, đến câu lạc bộ Mây Bốn phương dự dạ tiệc do Tướng Kỳ khoản đãi. Đêm hôm ấy có Trịnh Công Sơn – Khánh Ly, nhạc sĩ Phạm Đình Chương, Miên Đức Thắng, Ngô Vương Toại, Trần Xuân Kiêm (Chơn Hạnh), Hoàng Thi Thao, Hoàng Ngọc Tuấn, Hoàng Xuân Giang. Một lần khác, từ Huế vào Đà Nẵng thăm bạn là Quý Thuận được di chuyển bằng công xa của Ty Cảnh sát Thừa Thiên có cận vệ đi theo. Chuyến đi có Trịnh Công Sơn, Trịnh Quang Hà, em của Sơn, Nguyễn Thế Phồn, em Thiếu tá Nguyễn Thừa Dzu, Phạm Nhuận và tôi.</p> 
  <p>
  Sau một thời gian trốn quân dịch, đa số là ẩn náu tại Quán Văn, Trịnh Công Sơn theo lời khuyên của bạn bè thân cận đã nhịn ăn, xuống cân, ra trình diện nhập ngũ, được trả về vì không đủ tiêu chuẩn. Sau đó hình như anh được hoãn dịch vì lý do sức khỏe?</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>21. Ông có xem phim </i>Đất khổ<i> về cuộc đời Trịnh Công Sơn </i><i>trước năm 1975 </i><i>chưa? Xin ông cho biết ý kiến.</i></p> 
  <p>- Tôi chưa được xem phim <i>Đất Khổ</i>. Nhưng thời gian thực hiện phim này, tôi hay đi với anh Sơn đến nhà đạo diễn Hà Thúc Cần, lúc này anh Lưu Nguyễn Đạt hay đưa Trịnh Công Sơn lui tới bằng xe hơi. Tôi chỉ có một góp mặt nhỏ trong phim này, nơi đám đông sinh viên phản chiến, nhưng nghe nói cũng có tên ghi trong thành phần phụ diễn.</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>22. Trịnh Công Sơn đã viết trong thời chiến tranh:</i></p> 
  <dd>
  Bao nhiêu năm còn nô lệ    <br />
  Anh em ta nhận vũ khí     <br />
  Quê ta bãi hoang chiến trường     <br />
  Diệt nhau như thú     <br />
  Trôi bao nhiêu dòng máu đỏ     <br />
  Bao yêu thương lùi trong quá khứ     <br />
  Ôi giấc mơ thanh bình còn quá xa…</dd> 
  <dd>[<i>Hát cho quê hương Việt Nam</i>, cuốn số 5]</dd> 
  <p>
  <i>Nhưng có người cho rằng cho rằng Trịnh Công Sơn bênh vực hay đứng về phiá cộng sản. Nhận xét của riêng ông ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Mọi tranh cãi về vị thế chính trị của Trịnh Công Sơn đối với đất nước Việt Nam cho tới giờ phút này dường như vẫn chưa ngả ngũ. Trịnh Công Sơn là quốc gia hay cộng sản? Chung quanh vấn đề này đã xuất hiện nhiều bài viết từ nhiều phía: phía binh vực Trịnh Công Sơn rất hiếm hoi, phía quy kết là cộng sản gộc hay “ăn cơm quốc gia thờ ma cộng sản” thì rất đông đảo, phía những người thương và hận Trịnh Công Sơn tức vẫn yêu nhạc Trịnh nhưng hận ông về sự lựa chọn phản bội; và cánh hùa theo đánh hôi Trịnh Công Sơn để tự đánh bóng mình đông đảo không kém.</p> 
  <p>
  Theo nhận định rất chủ quan của tôi, với tư cách một người bạn đã từng sinh hoạt chung với nhau nhiều năm: THỜI ĐIỂM BẤY GIỜ Trịnh Công Sơn chưa hề là cộng sản! Những ca khúc của anh, cụ thể <i>là Ca khúc Da Vàng</i>, chỉ mang tính chất phản chiến, cho dù có quy kết những ca khúc này làm lợi cho địch, cũng không thể chối bỏ khuynh hướng nhân bản chống lại cuộc chiến phi nhân tương tàn. Nếu Trịnh Công Sơn là một cán bộ cộng sản gộc, có bề dày tuổi đảng, thì không thể viết: “Hai mươi năm <b>nội chiến</b> từng ngày…” Trừ trường hợp, là giả thiết, Trịnh Công Sơn là một điệp viên cộng sản cao cấp, che dấu hết mọi căn cước của mình để ăn dầm ở dề trong lòng địch làm công tác ru ngủ đối phương tạo thành tích lớn cho “cách mạng.” Tôi không tin như thế. Vì quả đúng vậy thì Trịnh Công Sơn sau 75 sẽ trở thành một anh hùng dân tộc của phía bên kia. Nhưng Trịnh Công Sơn không hề được công kênh và chỉ là một con chốt trên bàn cờ thí.</p> 
  <p>
  Sau này, khi gặp lại Trịnh Công Sơn một lần duy nhất ở Canada, một vài bạn cũ, và chính tôi cũng nhận thấy anh có phần biến chất: một người đã từng được hưởng ơn mưa móc của chế độ mới qua cách suy nghĩ, diễn đạt và ứng xử. Như thế, từ thời điểm này, bảo Trịnh Công Sơn là người của cộng sản cũng không ngoa.</p> 
  <p>
  <i>23. Trịnh Công Sơn có nhiều người yêu và nhiều cuộc tình đổ vỡ. Quen thân với nhạc sĩ cũng như Khánh Ly, theo ông quan hệ Trịnh Công Sơn và Khánh Ly ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Anh Phú có tin là giữa người nam và người nữ kề cận nhau mà chỉ có tình bạn không thôi? Chuyện khó tin mà có thật: Trường hợp Khánh Ly và Trịnh Công Sơn. Hai người đã sinh hoạt khăng khít biết bao nhiêu năm mà không hề nảy nở một tình yêu trai gái thì cũng kể là lạ. Tôi thấy Trịnh Công Sơn chỉ xem Khánh Ly như một người bạn, đối xử như một người em với lòng thương mến trong gia đình ruột thịt. Ngược lại Khánh Ly lúc nào cũng THƯƠNG &#8211; tôi viết hoa chữ “thương” &#8211; và vô cùng kính nể anh Sơn. Lúc Khánh Ly mới đến với bằng hữu Quán Văn, không hiểu sao tất cả bọn tôi đều xem Lệ Mai &#8211; tên thật của Khánh Ly &#8211; là một người bạn đáng mến, có lẽ tại tính tình thẳng thắn, cởi mở và hòa đồng của Khánh Ly. Nàng không nề hà thức khuya dậy sớm với bọn tôi, cơm hàng cháo chợ, thậm chí chui vào rạp xem xi nê hạng bét vừa xem vừa gặm bánh mì. Rất nhiều đêm sau sinh hoạt ca ngâm hát hò với nhau, Khánh Ly đã ở lại Quán Văn, ngủ lại, một mình thân nữ giữa đám bạn trai nằm la liệt mà không hề có chuyện gì xảy ra. Đúng là “như chuyện thần tiên” phải không anh Phú?</p> 
  <p>
  <i>24. Mới đây, trong nước có xuất bản cuốn </i>Thư tình gửi một người<i> với khoảng 100 bức thư Trịnh Công Sơn viết cho Ngô Vũ Dao Ánh trong thời gian dậy học ở B’Lao. Cuộc tình này dường như </i><i>nhạc sĩ </i><i>giữ </i><i>rất </i><i>kín, vì người ở chung phòng là Nguyễn Thanh Ty cũng không biết gì nhiều. Ông có bao giờ nghe nói về chuyện tình này?</i></p> 
  <p>
  - Thời gian Trịnh Công Sơn ở Quán Văn, thỉnh thoảng có thấy Dao Ánh đến thăm anh. Đây là một người nữ có dáng dấp thướt tha, kiêu sa, qúi phái. Mỗi lần gặp gỡ chúng tôi thấy Trịnh Công Sơn bồn chồn, quýnh quáng như mới hẹn người yêu lần đầu. Anh công nhận cuộc tình này và cho biết anh soạn “Hạ trắng” là dành riêng cho Dao Ánh – “<em>Áo xưa dù nhầu cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau.” </em>Đó là một tình yêu lớn, với lời hẹn thề tận mãi kiếp sau. Bọn tôi vẫn thường chọc Trịnh Công Sơn về chuyện tình này là “Diễm xưa/Ánh nay” vì Dao Ánh là em của Bích Diễm.</p> 
  <p>
  <i>25. Có người cho rằng nhạc sĩ đồng tính, có người nói ông bất lực. Trong tác phẩm </i>Về một quãng đời của Trịnh Công Sơn<i>, Nguyễn Thanh Ty kể lại một lần đi chơi gái, Trịnh Công Sơn đánh rất mau, rút rất lẹ. Có người nói nhạc sĩ có 3 trái thận. Là bạn với nhạc sĩ, ông thấy chuyện tình cảm, tâm sinh lý của nhạc sĩ ra sao?</i></p> 
  <p>
  - Tôi thấy cũng bình thường.</p> 
  <p>
  <i>26. Nhận xét của riêng ông về con người Trịnh Công Sơn?</i></p> 
  <p>
  - Trịnh Công Sơn dáng người tầm thước, da ngăm ngăm nhưng thần thái khá rạng rỡ. Anh ăn bận hơi chải chuốt nhưng nom lãng tử, nghệ sĩ với mái tóc bồng và đôi kính cận tròn gọng đồi mồi. Nói chung, bề ngoài anh nhìn dễ mến. Đặc biệt Trịnh Công Sơn có hai bàn tay với mười ngón tháp bút thật đẹp. Có phải tinh hoa phát tiết từ đây theo tướng số? Anh Sơn ăn nói nhỏ nhẹ, nhưng khúc chiết và có sức thuyết phục. Anh đối xử với bạn không đơn sơ hờ hững, nhưng cũng không vồ vập thái quá. Ở anh, ta thấy được sự chân tình và đáng tin cậy trong giao tiếp. Tuy nhiên tính tình Trịnh Công Sơn hơi nhút nhát, hay sợ hãi, nễ vì, sợ mất lòng bạn. Có lẽ đây vừa là ưu điểm, tạo được lòng quan tâm, quý mến đưa đến sự che chở, bảo bọc của người khác, mà cũng là khuyết điểm của anh, bị kẻ dấu lợi dụng, bắt nạt, dụ dỗ, dễ yếu lòng nghe theo. Cụ thể là đám bạn nhảy bưng, nằm vùng như đã nêu.</p> 
  <p>
  Đối với những bằng hữu văn nghệ nhỏ tuổi hơn, Trịnh Công Sơn luôn luôn đối xử như bạn bè ngang vai vế, không hề có thái độ đàn anh, không hợm hĩnh dù anh rất thành công.</p> 
  <p>
  Trịnh Công Sơn đã có được sự ưu ái của những nhân vật cao cấp của cả hai chính quyền, hai chế độ. Tôi nghĩ chắc hẳn anh cũng phải có điểm son đặc biệt nào đó, ví dụ như lòng chân thành và sự chung thủy trong giao tiếp bạn bè.</p> 
  <p>
  <i>27. Người Việt ở Canada, nơi ông sinh sống theo ông có những cách nhìn ra sao về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn?</i></p> 
  <p>
  Ở Canada, Montréal là cụ thể nơi tôi sinh sống thì hát nhạc Trịnh cũng nên dè dặt. Mặc dù không có sự chống đối nào dữ dội, nhưng khi chọn lựa trình bày nhạc Trịnh trước công chúng như trong các buổi sinh hoạt của Cộng đồng người Việt, các hội đoàn chính trị, quân nhân… thì cũng có lời khuyên chung chung, truyền miệng nhau là nên kiếm bài bản khác. Tuy nhiên, gạt ra ngoài vấn đề chính trị, người ca diễn cũng như người nghe vẫn còn ưa chuộng nhạc Trịnh, hát trong vòng bằng hữu, “hát cho nhau nghe,” hoặc ở những hội hè tư nhân thì rất OK! Không như ở một vài thành phố lớn khác ở Hoa Kỳ, nhạc Trịnh đôi khi bị chống đối, tẩy chay; nhưng cũng vẫn được trình diễn trong những show ca nhạc lớn như Asia, Thúy Nga v.v…</p> 
  <p>
  Khoảng năm 1991, lúc Trịnh Công Sơn sang Montréal thăm gia đình, đa số các người em của anh định cư tại đây, và gặp gỡ một số bạn bè cũ là một hành vi cá nhân nhưng cũng có sự vận động chống đối người nhạc sĩ này xuất phát từ nhóm Làng Văn của Nguyễn Hữu Nghĩa từ Toronto, một thành phố khác của Canada, song song với việc kêu gọi tẩy chay cuộc triễn lãm của họa sĩ Võ Đình tại Montréal với sự tham dự của một vài nhân vật thuộc tờ báo Hợp Lưu ở California và nhóm Trăm Con ở Toronto. Nhóm Làng Văn đã quy kết cuộc sinh hoạt văn nghệ này với sự có mặt tình cờ của Trịnh Công Sơn ở Montréal là thân cộng, có bàn tay sắp đạt của cộng sản? Tuy nhiên cũng không có gì đáng tiếc xảy ra. Một bạn văn, cựu cư dân Montréal là anh Đỗ Quý Toàn đã kết luận rằng đây chỉ là “Một cơn bão trong tách trà!”</p> 
  <p>
  <i>28. Những lời ca viết cho quê hương của Trịnh Công Sơn thì gây tranh cãi, nhưng nhiều người yêu thích tình ca họ Trịnh. Có một vài bài ca nào của Trịnh Công Sơn mà ông yêu thích? Tại sao ông lại thích những ca khúc đó?</i></p> 
  <p>
  - “Mưa hồng” là bài tình ca đầu tiên gây ấn tượng mạnh mẽ trong tôi. Lúc được nghe Khánh Ly hát lần đầu tiên, chưa chính thức, lúc chân ướt chân ráo từ Đà Lạt xuống Quán Văn với giọng hát lạ, đầy ma lực. Sau này tôi thích “Quỳnh Hương” vì chất ngọc giản dị và thơ mộng của nó. Cũng có thể nói “Đóa hoa Vô thường,” một tâm khúc khá dài mang chút phong vị thiền. Nói chung, tình ca Trịnh Công Sơn bài nào nghe cũng thấm, nếu chọn được đúng người, đúng giọng.</p> 
  <p>
  Tuy nhiên theo tôi loạt nhạc mang nặng chất Trịnh Công Sơn nhất là loạt sáng tác <i>trong Thần thoại Quê hương</i>, <i>Tình yêu và Thân phận</i>. Những ca khúc như “Vết lăn trầm,” “Du mục,” “Phúc âm buồn,” “Lời của dòng sông,” “Cúi xuống” v.v… mang giai điệu kể lể, du mục nhiều hơn, rất hợp với âm vận trầm buồn, đơn thoại của chiếc đàn thùng; gộp lại như một lời kêu trầm thống của kiếp nhân sinh bọt bèo. Loạt nhạc này ít ca sĩ trình diễn vì chắc không hợp với không khí đàn sáo đủ lệ bộ và không gian trình diễn hoành tráng? Về sau một đôi sáng tác của Trịnh Công Sơn có lui về dạng nguyên thủy của thân phận ca này như “Một cõi đi về,” “Lặng lẽ nơi này.”</p> 
  <p><i></i></p> 
  <p>
  <i>29. Thời sinh viên ông đã rất văn nghệ, bây giờ nếu có ai yêu cầu ông đàn và hát hai ca khúc của Trịnh Công Sơn, một tình ca và một về quê hương thì đó là hai bài nào?</i></p> 
  <p>
  - Bây giờ vẫn còn văn nghệ anh Phú ơi! (cười). Vẫn hát hò lai rai dù tuổi đời mòn, yếu! Đùa chút thôi. Tình thật lúc nào có sinh hoạt với bạn bè, tôi cũng bắt đầu với “Một cõi đi về” như một thói quen, và nhiều khi cũng được yêu cầu:</p> 
  <dd>
  <em>Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi      <br />
  Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt       <br />
  Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt       <br />
  Rọi suốt trăm năm một cõi đi về…</em></dd> 
  <p>
  Không hiểu sao đối với tôi ca khúc này mang một âm hưởng vọng dội ghê gớm: sự hiện diện của cuộc đời, niềm tha thiết, và nỗi trống vắng của hư vô… Có lẽ tại lời ca, cung điệu trầm bỗng theo giọng hát gào thống thiết cùng với sự yến ắng của bạn bè vây quanh?</p> 
  <p>
  Nhưng một bài tình ca đúng nghĩa thì phải kể “Quỳnh hương”, ca khúc duy nhất mà tôi thu âm được cho tới giờ này sau khi chia tay Trịnh Công Sơn.</p> 
  <p>
  Một bài ca về quê hương? Có lẽ tôi chọn bài ca Trịnh Công Sơn viết sau này về một miền đất quê hương tôi ao ước được ghé thăm mà chưa hề có dịp: “Nhớ mùa thu Hà Nội.”</p> 
  <p>
  <i>30. Ông có những nhận xét, phê bình nào khác về Trịnh Công Sơn?</i></p> 
  <p>
  - Có người cho rằng vốn liếng âm nhạc của Trịnh Công Sơn nghèo nàn, không xứng gọi là thiên tài vì giai điệu các ca khúc Trịnh Công Sơn đơn thuần, độc điệu không có gì khởi sắc. Nhưng bởi do đâu mà anh có được sự ngưỡng mộ của đông đảo người nghe? Theo ý rất riêng của tôi, phải chăng những lời lẽ siêu nhiên, trừu tượng, ẩn dụ và khá mới lạ trong ca từ Trịnh Công Sơn:</p> 
  <dd>
  <em>Bài ca dao trên cồn đá, trên ngai vàng quê nhà…      <br />
  Đường phượng bay mù không lối vào…       <br />
  Chim về vào ngày tuổi em trên cành bão bùng…       <br />
  Đàn bò vào thành phố gieo buồn tiếng hạt chuông…</em></dd> 
  <p>
  Kết hợp một cách kỳ diệu với những cung nhạc bình thường đơn giản, như thầm thì, như kể lể, đi thẳng vào hồn người một cách lạ kỳ: nghe nhạc Trịnh lúc nào cũng thấy lâng lâng ở cõi phiêu bồng!</p> 
  <p>Thơ, nhạc đơn giản nhưng hay vẫn có giá trị, không cứ phải cầu kỳ, kiểu cách. Thơ, nhạc cao siêu có cái hay riêng, tầng lớp thưởng ngoạn riêng của nó. Nhạc thuật cao là một ưu điểm đã đành. Nhưng tạo được sự kết hợp hài hòa giữa lời ca ý nhạc, chuyên chở đầy, sâu, thu hút lòng người nghe phải chăng là một điểm son khác?</p> 
  <p>&#160;</p> 
  <p>&#160;</p> 
  <p><b>© 2011 Buivanphu</b><br />
  <a href="http://damau.org/archives/19866">damau.org</a>, 6.05.2011</p> 


title: Oan khiên nực cười: Giải Khăn Sô Cho Huế và phim “Ðất Khổ”
created: 2008-04-18 15:05:57+00:00
edited: 2008-04-18 16:55:42+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Nguyễn Xuân Nghĩa. damau.org, 08.02.2008
url_id: oan-khien-nuc-cuoi-giai-khan-so-cho-hue-va-phim-201cdat-kho201d
body:
  <p align="center">
     <br />
     <img src="datkho1.gif" />
  </p>
  <p align="center">Hình từ trái: 1. Bìa sách mới Giải Khăn Sô Cho Huế lần đầu được ấn hành tại hải ngoại. 2. Cố đạo diễn Hà Thúc Cần; 3. Nhà sản xuất Nguyễn Bá Hùng hiện sống ở Paris; 3. Hình bìa DVD phim Đất Khổ với cờ đỏ sao vàng; Và 4. Bìa DVD vừa được thay bằng nền cờ vàng và bản đồ VN, sau khi bài viết về phim <a href="dat-kho">Đất Khổ</a> của Đinh Từ Bích Thuý được phổ biến trên tạp chí văn chương Da Màu và báo xuân Việt Báo. 
  </p>

  <br />
  <br />
  <h3>Phần Tóm Tắt của nhà văn Nguyễn Xuân Nghĩa (chủ biên Báo Xuân Việt Báo Tết Mậu Tý 2008</h3>
  <p>
  Báo Xuân Việt Báo Tết Mậu Tý 2008 trong phần tưởng niệm 40 Năm Tết Mậu Thân có loạt bài "Ngậm Ngùi Huế Mậu Thân, Mỉa Mai Lịch Sử" đề cập tới việc sách "Giải Khăn Sô Cho Huế" cuốn sách viết về Huế Mậu Thân, bị chế độ cộng sản mang trưng bầy tại "Nhà Triển Lãm Tội ác Mỹ Ngụy", tác giả thì cả vợ chồng lẫn con cái liên tiếp bị cầm tù. Trong khi ấy, ngay tại Hoa Kỳ này, tháng 5 năm 2007, phim "Đất Khổ" (cuốn phim đặc biệt về Huế Mậu Thân, dựng theo một phần "Giải Khăn Sô Cho Huế" và do chính tác giả Nhã Ca viết toàn bộ đối thoại) lại được công ty sản xuất phim DVD Remis, LLC và hãng Remis ra thành DVD mang tựa đề kiểu Mỹ "DAT KHO - Land of Sorrows." với bao phim trên nền... cờ đỏ sao vàng. Sau khi báo xuân phát hành, có tin công ty Mỹ Remis, LLC đã nhanh chóng thay thế cờ đỏ bằng nền cờ vàng.<br />
  <br />
  Tưởng niệm 40 năm Tết Mậu Thân trong Giai phẩm Việt Báo Xuân Mậu Tý vừa xuất bản bỗng soi ra nhiều chuyện bất ngờ từ một cuốn phim đã bị lãng quên là phim "Đất Khổ".<br />
  <br />
  Số báo Xuân Việt Báo nhắc tới "Giải khăn sô cho Huế" của Nhã Ca và cuốn phim "Đất Khổ" được dựng lên một phần từ cuốn sách, do Hà Thúc Cần làm đạo diễn, Nguyễn Bá Hùng sản xuất, Nhã Ca viết đối thoại, với các diễn viên như Kim Cương, Bích Hợp, Lê Thương, Trịnh Công Sơn, Vân Quỳnh v.v... Đinh Từ Bích Tháy, giám đốc một Film Festival tại vùng thủ đô Hoa Thịnh Đốn, là người nêu vấn đề trong bài "Phim Đất Khổ, một tạo tác lạ kỳ", và nối tiếp, chủ biên tờ báo Xuân đã tìm lại và ghi xuống những kỷ niệm và hình ảnh của một số người trong cuộc. Đây là một tác phẩm nghệ thuật của nhiều nghệ sĩ được coi là tinh hoa của miền Nam, về một biến cố đau thương của đất nước, với cái nhìn rất nhân bản...<br />
  <br />
  Nỗi ngậm ngùi của mọi người là khi thấy cuốn sách "Giải khăn sô cho Huế" bị cộng sản trưng bày trong "Nhà Triển Lãm Tội ác Mỹ Ngụy", cuốn phim Đất Khổ xưa kia bị cấm chiếu tại Sàigòn nay tái xuất hiện tại Hoa Kỳ, với lá cờ đỏ sao vàng trên bìa.<br />
  <br />
  Giải Khăn Sô Cho Huế của Nhã Ca khi thành phim Đất Khổ bị cắm cờ oan khiên đến hai lần!<br />
  <br />
  Ngay sau khi phát hành, tờ báo Xuân được "Fedex" qua Paris để trao tận tay ông Nguyễn Bá Hùng, cùng với cuốn phim ông đã bỏ tiền sản xuất mà chưa hề được xem trọn vẹn, và cũng chẳng thu lại một đồng. Khi ấy chúng ta lại khám phá ra một chuyện ly kỳ khác về "Đất Khổ".<br />
  <br />
  Nhà sản xuất cuốn phim lặng lẽ ngồi xem tác phẩm và tờ báo rồi gọi qua California để cám ơn Việt Báo và nói chuyện:<br />
  <br />
  Năm ấy, doanh gia Nguyễn Bá Hùng đang ở Paris và tài trợ việc thực hiện cuốn phim vì thấy đó là một việc phải làm. Tại Việt Nam, sau khi Hà Thúc Cần quay xong tác phẩm từ mùa Thu năm 1971 qua đầu năm 1972 thì ông gửi bộ phim qua Nhật để rửa. Kết quả là một thất bại lớn về kỹ thuật. Hà Thúc Cần lại gọi qua nhà sản xuất đang ở bên Pháp để cầu cứu. Tại Paris, ông Hùng liên lạc với các phim trường Pháp để tìm cách giải quyết vấn đề: hãy gửi phim qua rửa tại Pháp!<br />
  <br />
  Đấy cũng là lý do vì sao tấm bích chương quảng cáo cuốn phim lại là tiếng Pháp!<br />
  <br />
  Ngẫm lại toàn chuyện, ông Nguyễn Bá Hùng cười thành tiếng qua điện thoại. Đất Khổ có định mệnh cũng lạ: thực hiện ở trong Nam, chạy qua Nhật qua Tây rồi nay lại tái sinh trên đất Mỹ với cái bìa là... cờ đỏ sao vàng. Ngần ấy quốc gia đều có liên hệ đến lịch sử cận đại của Việt Nam!<br />
  <br />
  Không nực cười sao?<br />
  <br />
  Từ một thế giới thu hẹp của phim Đất Khổ mà suy ra chuyện lớn của đất nước, nếu Hoa Kỳ ngày nay có bắt tay với lá cờ đỏ để tính chuyện làm ăn thì cũng là... hợp quy luật! Cái khác ở đây là tư bản chủ nghĩa làm ăn cũng có lề lối quy củ hơn xã hội chủ nghĩa. Và những người ngây thơ nhất của họ cũng hiểu ra lẽ phải quấy, thấy sai thì sửa, miễn là được biết là sai.<br />
  <br />
  Vì, như Việt Báo số ra ngày đầu tuần đã loan báo tin mới nhất: sau khi vấn đề được nêu ra trong báo xuân Việt Báo Tết Mậu Tý và trên tạp chí văn chương Da Màu trên mạng internet, cuốn phim đã được khẩn cấp đổi bìa! <br />
  ...<br />
  (Trích Việt Báo Daily News, ngày Thứ Tư 30-1-2008)
  </p>

  <p align="center">+ + +</p>
  <br />

  <p><i>Sau đây là bài viết về Giải Khăn Sô Cho Huế, 40 Năm Sau Huế Tết Mậu Thân, trích từ báo xuân Việt Báo Tết Mậu Tý 2008.</i> </p>
  <br />
  <br />
  <h3>Ngậm Ngùi Huế Mậu Thân</h3>
  <h3>Kỷ Niệm với Đất Khổ </h3>
  <p align="center">
     <img src="datkho2.gif" /><br />
     Trước giờ quay cảnh chính trong "Giải Khăn Sô Cho Huế" tại Nhà Thờ Dòng Chúa Cứu Thế: Từ trái, Trịnh Công Sơn ngồi trước Vân Quỳnh, Bích Hợp; Hà Thúc Cần (đội mũ), phía sau là Xuân Hà và Lưu Nguyễn Đạt. Người đứng: nhạc sĩ Lê Thương trong vai Linh mục Phục; đứng kế là Kim Cương, vai bà mẹ điên hát ru xác con. <br />
  </p>
  <p align="center">
     <img src="datkho3.gif" /><br />
     Cảnh quay phim tại Huế 1971, đoàn làm phim nghỉ trưa bên đường. <br />
  Từ trái: Trịnh Công Sơn, Trần Lê Nguyễn (đang ăn), Nhã Ca, Minh Trang, Lê Trọng Nguyễn. Góc cuối, đạo diễn Hà Thúc Cần (mũ, kính đen)... <br />
  </p>
  <br />

  <h3>Nữ Nghệ Sĩ Vân Quỳnh kể kỷ niệm đóng phim</h3>
  <p>
  Năm đó, Vân Quỳnh còn rất b&eacute;. Cùng với người chị lớn là Quỳnh Giao, ba chị em tên Vân, con gái Dương Thiệu Tước và Minh Trang, là Vân Quỳnh, Vân Hoà và Vân Khanh đã.... bất kể tuổi thơ bước lên sân khấu Ritz của Joe Marcel tại Sàigon. Ban hợp ca "Bốn Phương" xuất hiện như vậy. <br />
  <br />
  Người thường xuyên có mặt trong các buổi trình diễn ấy của bốn cô con gái là Minh Trang. Trong các nghệ sĩ trẻ ưa lai vãng nơi đó với Joe Marcel chính là Nam Lộc, một MC nổi tiếng ngày nay tại quận Cam. <br />
  <br />
  Một hôm, khán giả ngồi dưới có Hà Thúc Cần và Lê Trọng Nguyễn. <br />
  <br />
  Cả hai đang đầy ắp trong đầu những ý kiến về một cuốn phim sẽ dựng từ hai tác phẩm của Nhã Ca về Huế thời Mậu Thân. Và nghe rồi, Hà Thúc Cần đòi đi nghe lại, nghe lại mãi... Sau này mới nhờ Lê Trọng Nguyễn cùng khăn áo đi tới gặp Minh Trang vì một lý do rất long trọng mà nghiêm trọng: xin ph&eacute;p cho Vân Quỳnh đóng phim Đất Khổ! <br />
  <br />
  Vai cô gái út trong nhà, cặp k&egrave; ông anh ruột nhạc sĩ do Trịnh Công Sơn đóng. Và tai họa đổ xuống đầu họ cùng với vụ Tổng tấn công Mậu Thân tại Huế. <br />
  <br />
  Điều bất ngờ là Vân Quỳnh đóng rất đạt! Đó là nhận x&eacute;t chung của mọi người, nhất là của chính đạo diễn Hà Thúc Cần. Có lẽ vì vậy mà sau này Vân Quỳnh là bà Hà Thúc Cần! <br />
  <br />
  Năm đó là 1971, họ quay phim mất một tháng tại Huế và hai tháng tại Sàigòn, rồi biên tập và ghi âm thêm mấy tháng nữa, tràn qua mùa h&egrave; đỏ lửa năm 1972. Nhờ vậy mà có cảnh chạy loạn Huế có thêm cảnh chiến tranh thứ thiệt trên "đại lộ kinh hoàng" do Hà Thúc Cần đích thân ra mặt trận thu hình, cực kỳ sống động. <br />
  <br />
  Bích Hợp đóng vai người mẹ, Trịnh Công Sơn là con trai lớn. Nhưng, mẹ nói tiếng Bắc, con trai lại rặt giọng Huế! Coi bộ không xuôi. Duy Trác được mời tới để "đắp" giọng vào đó! Khi Trịnh Công Sơn nói, thì đấy là tiếng Duy Trác, có khi giờ này luật sư Khuất Duy Trác cũng đã quên. Trong phim, nếu tinh ý, người ta còn nghe thấy tiếng hát Trịnh Vĩnh Trinh, em út của Trịnh Công Sơn, trước khi nàng nổi danh ca sĩ sau này. <br />
  <br />
  ý tưởng về truyện phim là từ Hà Thúc Như Hỷ. Phân cảnh kỹ thuật do Hà Thúc Cần. Nhưng kịch bản phim và đối thoại hoàn toàn là chữ nghĩa Nhã Ca. Chuyện Mậu Thân dựa trên "Giải Khăn Sô Cho Huế" và khai triển thêm từ "Tình Ca Trong Lửa Đỏ" (khi công quân chiếm nhà, người phải đi trốn, thay vì chàng sĩ quan VNCH trong truyện, trở thành một chàng Mỹ trong phim). Không thể nào bắt trật được cái khí hậu bi thảm của Huế trong mùa chết chóc. <br />
  <br />
  Cảnh chạy loạn được mô tả trong Giải Khăn Sô Cho Huế -từ nhà thờ Dòng Chúa Cứu Thế của cha Phục tới Cung An Định của Từ Cung Thái Hậu mẹ vua Bảo Đại- trở thành những hình ảnh sống động, với Bích Hợp, đệ nhất đào thương sân khấu Bắc Kỳ và Kim Cương, đệ nhất đào thương sân khấu miền Nam. Trong phim, Kim Cương xuất hiện có vài phút chớp nhoáng đã choáng cả màn ảnh qua vai người đàn bà điên dại ôm tử thi của đứa con mà cứ tưởng nó còn sống. Nhà giáo, nhạc sĩ lão thành và nghệ sĩ siêu hạng là Lê Thương thủ vai linh mục Phục, xuất thần! Trong một cảnh khác, còn có cả nhà văn Sơn Nam đóng vai tay chơi buôn đồ cổ. Khó có ai hơn. Thêm cả kịch tác gia Trần Lê Nguyễn, tác giả "Bão Thời Đại". Nói chung, các nghệ sĩ tài tử đều đóng rất hay, và đấy là nhờ con mắt đạo diễn của Hà Thúc Cần. <br />
  <br />
  Lê Thương, Hà Thúc Cần, Trịnh Công Sơn, Lê Trọng Nguyễn, Trần Lê Nguyễn... nay đã thành người thiên cổ. Hơn ba chục năm rồi còn gì. <br />
  <br />
  Nhớ lại như vậy, Đất Khổ là tác phẩm thật sự tổng hợp một số tinh hoa miền Nam thời ấy để kể lại nỗi day dứt của người dân trước giấc mơ hoà bình và thực tại sắt máu. Sắt máu nhất là thái độ và hành động của cán binh Cộng sản tại Huế. Nhưng khi hoàn thành, nội dung oán thán chiến tranh khiến tác phẩm bị đánh giá là phản chiến. Và bị Chính quyền Sàigòn cấm chiếu! Mặc dù như vậy, sau 1975, nó vẫn có mặt trong Viện Bảo tàng Tội ác Chiến tranh Mỹ-Ngụy của Cộng sản. Như một tang chứng! Oái oăm. <br />
  <br />
  Nhiều người trong cuộc có lẽ đã không được xem phim này, nên chẳng còn nhớ gì. Nhưng tác phẩm ấy thực ra vẫn còn sống! Nó đang được bán trên Internet. Hãy vào <a target="_blank" href="http://www.amazon.com/DAT-KHO-Trinh-Cong-Son/dp/B000P2A5AS/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=dvd&amp;qid=1202505949&amp;sr=1-1">Amazon.com</a> thì có. <br />
  <br />
  Từ miền Đông Hoa Kỳ, Dương Hồng Phong, con trai Dương Thiệu Tước và Minh Trang, đã mua được phim này để gửi tặng Vân Quỳnh tại miền Tây. Người sĩ quan từng bị tù cải tạo và phải vượt biên cùng mẹ lại thấy ngạc nhiên: cuốn phim do em gái mình đóng, với sự đồng ý và giám sát của mẹ, lại "tái sinh" tại Mỹ, với mẫu cờ đỏ sao vàng ngoài bìa! <br />
  <br />
  Sẽ thiếu nếu không kể tới nguồn tài chính: một doanh gia có đủ tiền tài, nhất là sự ân cần với các nghệ sĩ, đã bỏ tiền thực hiện bộ phim. Trong phim có dòng chữ "Une production de Nguyễn Bá Hùng". Thời làm phim, ông Hùng đã an cư từ lâu tại Pháp. Hiện ông vẫn sống tại Paris trong một quán ăn Việt Nam thuộc loại thanh lịch nhất, có hầm rượu rất nổi tiếng. ông đã cho bộ phim - và tất cả - vào một góc ký ức, như chuyện tiền kiếp... <br />
  Chỉ vì sau cơn tao loạn, một người Mỹ đã mua lại cuốn phim và gần đây mới cho phổ biến. Với trình độ văn hoá điển hình của người Mỹ khi làm và nói về Việt Nam, họ chỉ hiểu đến thế mà thôi! Nên Đất Khổ bị cắm cờ oan khiên đến hai lần. <br />
  <br />
  Bốn mươi năm tưởng nhớ biến cố Huế Tết Mậu Thân, có thể coi phim, đọc sách. "Giải Khăn Sô Cho Huế" lần đầu chính thức ấn hành tại hải ngoại, sẽ được phát hành từ tháng 2-2008. Sách 640 trang, bìa cứng. Ngoài bút ký chạy loạn, còn gom tất cả chữ nghĩa Nhã Ca viết về Huế Tết Mậu Thân, gồm truyện dài "Tình Ca Trong Lửa Đỏ" và nhiều bút ký, truyện ngắn trong tập truyện "Tình Ca cho Huế Đổ Nát." Phim thì đã thành DVD mang tựa đề kiểu Mỹ "DAT KHO" [....]<br />
  <br />
  Có thể xem lại Đất Khổ và gửi lại cho những người đã thực hiện tác phẩm này một lời cảm tạ bùi ngùi khi cùng nhớ về Huế, đúng bốn mươi năm trước... <br />
  <br />
  <b>Nguyễn Xuân Nghĩa</b><br />
  <a href="http://damau.org">damau.org</a>, 08.02.2008<br />
  <br />
  <br />
  </p>


title: Phong trào Da Vàng Ca
created: 2008-04-19 11:49:48+00:00
edited: 2008-04-21 18:51:28+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Lê Trương, 1970 (?).
url_id: phong-trao-da-vang-ca
body:
  <div align="center" style="float: right;margin: 0 0 1em 1em;"><br />
       <img src="chien011104.jpg" /><br />
       <p class="discreet">Ảnh Talawas</p><br />
  </div>
  <p>
  <br />
  Vào năm 1966, cuộc chiến Việt Nam trở nên dữ dội hơn. Bom đạn trút xuống quê hương càng ngày càng nhiều, lính ngoại quốc đổ bộ lên đất nước càng ngày càng đông. Những phong trào tranh đấu ở các đô thị bị đàn áp tơi bời. Biến cố miền Trung được mang tên là <b>“một cuộc nội chiến trong một cuộc nội chiến”</b>: Máy bay, xe thiết giáp, lính thiện chiến của chính quyền trung ương Sàigòn tấn công các thành phố Huế, Đà nẵng.</p>
  <p>
  Giữa lúc đó, cũng chính từ miền Trung, có một chàng lãng tử gầy ốm với vầng trán rộng và nụ cười héo hắt đã mang vào Nam hai bài ca nghe rất buồn thảm: bài <b>Người già em bé</b> và bài <b>Ca dao mẹ</b>. Một đám người tới với chàng, họ ngồi dưới đất, trong bóng tối và hát tuyệt vọng như những người nô lệ da đen đêm đêm ngồi than khóc phận mình. Từ đó, tiếng hát lan ra khắp các đô thị, tới đâu nó cũng đi sâu vào lòng người, làm rung lên như một dây đàn từ lâu chờ người gảy. Phong trào càng ngày càng dâng lên cao, nhất là sau biến cố Mậu Thân để rồi không có một sức mạnh nào ngăn cản nổi nữa. Chúng tôi gọi đó là phong trào <b>DA VÀNG CA</b>.</p>
  <p>
  Năm 1966, cuộc chiến Việt Nam lại được mang thêm một tên mới: <b>Chiến tranh diệt chủng</b>. Tất cả khả năng cơ khí của nền văn minh Tây phương đều được tận dụng vào cuộc giết người rất khủng khiếp này. Nông dân Việt Nam đã chịu đựng cảnh bom đạn trong nhiều năm nay, càng ngày sức tàn phá của chiến tranh lại càng gia tăng.</p>
  <p>
  <b>TrịnhCông Sơn</b> đã mô tả sự bi đát hãi hùng của thân phận da vàng Việt Nam trong những lời ca sau:</p>
  <dd>
  <i>Từng chuyến bay đêm, con thơ giật mình,</i><br />
  <i>Hầm trú tan hoang, ôi da thịt vàng...</i><br />
  <i>Hàng vạn tấn bom trút xuống đầu làng, </i><br />
  <i>Cửa nhà Việt Nam cháy đỏ cuối thôn.</i><br />
  (Đại bác ru đêm)
  </dd>
  <p>
  Đó là thân phận của nông dân Việt Nam. Nay các đô thị cũng nhiều phen chìm trong khói lửa. Người dân thành phố không những đêm đêm nghe tiếng bom dội về làm rung chuyển cả thành phố mà còn sống trong cảnh tàn phá hủy hoại của bom đạn. Chết chóc đã xuất hiện đầy rẫy trong những đường phố:</p>
  <dd>
  <i>Xác người nằm trôi sông, phơi trên ruộng đồng,</i><br />
  <i>Trên nóc nhà thành phố, trên những đường quanh co.</i><br />
  <i>Xác người nằm bên nhau, treo trên gầm cầu,</i><br />
  <i>Trong góc nhà đổ nát, dưới những hàng thông sâu.</i><br />
  <i>Xác người còn xương khô, trong khắp bụi mờ,</i><br />
  <i>Sau những đường phố vắng, trên góc đường mấp mô.</i><br />
  (Bài ca dành cho những xác người)
  </dd>

  <p>
  Trước những biến cố mới đó, quần chúng đô thị bắt đầu hiểu một cách thấm thía cuộc chiến tranh đã kéo dài từ bao lâu nay. Nông thôn cũng như thành thị giờ đây không có một tất đất nào trên quê hương thân yêu này được coi là an toàn. Chiến tranh toàn diện, chiến tranh giành thắng lợi, cho dù thắng lợi là làng mạc hay thành phố biến thành đống tro tàn gạch vụn, trên đó những người được nhân danh cho cuộc chiến này nằm chết ngổn ngang. Cái hình ảnh:</p>
  <dd>
  <i>Người già co ro, em bé lõa lồ,</i><br />
  <i>Từng hạt cơm khô, trong miếng hững hờ,</i><br />
  <i>Từng bàn tay khô lấp kín môi cười,</i><br />
  <i>Từng cuộn dây gai xé nát da người,</i><br />
  <i>Cửa nhà Việt Nam, cháy đỏ cuối thôn...</i>
  (Người già, em bé)
  </dd>
  <p>
  giờ đây cũng chính là hình ảnh của quần chúng đô thị. Nó không còn là một câu chuyện của một chàng lãng tử ngang qua thành phố kể cho họ nghe trong những cảm giác đau nhức, thú vị. Đó là sự thật. Giờ đây họ thật sự sống trong chiến tranh, cho nên những lời ca đó chính là những lời ca nói về họ. Họ bắt đầu tham dự cuộc chiến tranh. Do đó, sinh hoạt văn nghệ cũng thể hiện rõ ràng cái tâm trạng của họ.</p>
  <p>
  Quần chúng trí thức đô thị càng ngày càng thích nghe <b>Ca khúc da vàng, Tình ca Trịnh Công Sơn</b>. Và chỉ trong một thời gian ngắn, loại nhạc này đã trở thành những rung cảm chung của quần chúng đô thị, tạo nên một phong trào văn nghệ rất đặc biệt&nbsp;:</p>
  <br />
  <h2>1. Đặc tính thứ nhất của phong trào này là phủ nhận cảnh nồi da xáo thịt.</h3>

  <p>
  Giữa lúc những người Việt đang tham dự một cuộc chém giết nhau, gán cho nhau là tay sai của đế quốc này hay đế quốc nọ, thì chính trong thâm tâm họ, họ luôn luôn muốn <i>phủ nhận</i> cái cảnh nồi da xáo thịt đó. Họ đã từ bỏ con người của họ để mang những nhản hiệu cho mình, cho người anh em của mình để đánh nhau trên khắp các chiến trường. Thế nhưng, khi họ quên hết những nhản hiệu đó, khi họ xóa bỏ những chiếc mặt nạ mang cho nhau thì họ lại thấy gần gũi nhau, yêu thương nhau&nbsp;:</p>
  <dd>
  <i>Tôi có người yêu chết trận Plei-me,</i><br />
  <i>Tôi có người yêu ở chiến khu D,</i><br />
  <i>Chết trận Đồng Xoài, chết ngoài Hà nội,</i><br />
  <i>Chết vội vàng dọc theo biên giới...</i><br />
  (Tình ca người mất trí)
  </dd>

  <p>
  Họ thấy những người chết trong cuộc chiến tranh khủng khiếp này là những người yêu, những người anh em của họ, cho dù những người này ở Plei-me, ở chiến khu D, ở ngoài Hà nội, ở Chu Prong, A Shau, hay bất cứ nơi nào trên giải đất Việt Nam thân yêu này. Tất cả là anh em cùng một màu da, đã cùng nhau trong hành trình vĩ đại của giống nòi từ miền Triết Giang đổ về để hình thành dân tộc Việt Nam. Tất cả là người yêu của họ. Yêu nhau là chấp nhận những đắng cay, ngọt bùi của nhau như câu ca dao&nbsp;: ‘‘<i>Gừng cay muối mặn, xin đừng bỏ nhau</i>’’. Không những tôi nhìn nhận anh là người anh em, mà tôi còn coi anh là người yêu, là <i>gừng cay muối mặn xin đừng bỏ nhau</i>, là ‘‘<i>gần nhau trong tiếng nói da vàng</i>’’. </p>
  <p>
  Vậy thì tại sao lại có cảnh <b>nội chiến</b>&nbsp;? Đây là lời tố cáo&nbsp;:</p>

  <dd>
  <i>Hai mươi năm nội chiến từng giờ,</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ, một bọn <u>lai căng</u>,</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ, một lũ <u>bội tình</u>...</i><br />
  (Gia tài của mẹ)
  </dd>

  <p>
   Sự xuất hiện của hai chữ <b>lai căng</b> trong văn nghệ mang nhiều ý nghĩa quan trọng. Lai căng tức là từ bỏ con ngườI văn hóa dân tộc của mình để biến thành một người khác. Đó là trường hợp của những người nô lệ muốn thoát khỏi cảnh tình nô lệ của mình bằng cách chối bỏ khinh rẻ con người của chính mình và muốn trở thành như chủ nhân ông ngoại bang, cùng với nó cai trị những người nô lệ khác. Bọn lai căng đó trở thành một <b>lũ bội tình</b> dân tộc, vì luôn luôn đứng sát với ngoại bang để bóc lột, giết hại đồng bào của họ. Dĩ nhiên, bọn người này không còn là người Việt nữa, nhưng họ vẫn còn da vàng, mũi tẹt. Do đó ngoại bang mới tạo được cái ảo tưởng nội chiến, một ảo tưởng nằm trong chiêu bài của họ để che mất chế độ thực dân, nô lệ. Người Việt đã cảm thấy điều đó, cho nên dù đang ở trong cái thế chống đối nhau, tự trong thâm tâm của họ, họ vẫn thấy yêu nhau, gần nhau:</p>
  <dd>
  <i>Tôi muốn yêu anh, yêu Việt Nam,</i><br />
  <i>Ngày gió lớn, tôi đi môi gọi thầm,</i><br />
  <i>Gọi tên anh, tên Việt Nam,</i><br />
  <i>Gần nhau trong tiếng nói da vàng.</i><br />
  (Tình ca người mất trí)
  </dd>
  <br />

  <h2>2. Đặc tính thứ hai của phong trào là nói lên tâm trạng nạn nhân của một cuộc chiến.</h2>

  <p>
  Cái bi thảm nhất là ở chỗ : tay của người Việt ít nhiều đều <b>vấy máu</b> anh em mình, người yêu của mình. Tự trong thâm tâm họ là anh em, là người yêu của nhau, nhưng trên thực tế họ chém giết nhau, nhìn nhau <b>xa lạ</b>. Rồi khi kẻ xa lạ đó nằm xuống, bổng nhiên nó không còn xa lạ nữa, mà chính là những người yêu. Những người yêu đó đã:</p>
  <dd>
  <i>Bỏ xác trôi sông, </i><br />
  <i>Chết ngoài ruộng đồng,</i><br />
  <i>Chết rừng mịt mùng, </i><br />
  <i>Chết lạnh lùng,</i><br />
  <i>Mình cháy như than.</i><br />
  <i> Chết cong keo, </i><br />
  <i>Chết vào lòng đèo,</i><br />
  <i>Chết cạnh gầm cầu, </i><br />
  <i>Chết nghẹn ngào,</i><br />
  <i>Mình không manh áo.</i><br />
  (Tình ca người mất trí)
  </dd>
  <p>
  Trong cuộc chiến tranh này, không ai ca khúc khải hoàn, không ai nằm chết trong vinh quang. Những người yêu đó đã:</p>
  <dd>
  <i>Chết thật tình cờ,</i><br />
  <i>Chết chẳng hẹn hò,</i><br />
  <i>Chết không hận thù,</i><br />
  <i>Nằm chết như mơ.</i>
  </dd>
  <p>
  Vậy thì đây là cái chết do một trận địa chấn, một cơn hồng thủy. Một cái chết không nằm trong dự tính của họ. Họ bị một thứ gông cùm xiềng xích vô hình xô đẩy họ vào mâu thuẫn, hận thù, nhưng tận trong thâm sâu của tâm hồn họ, họ không thấy sự mâu thuẫn, hận thù mà chỉ thấy một <i>màu da thơm mùa lúa chín</i>, thấy yêu nhau, thấy <i>gần nhau trong tiếng nói Việt Nam</i>. Như vậy thì quả dân tộc ta đang gặp một <b>cơn đại nạn</b>. Và triệu người đã chết bất đắt kỳ tử, chỉ là nạn nhân của một cuộc chiến tranh phát xuất từ đâu tới, chớ không phải từ trong lòng anh em Việt Nam.</p>
  <br />

  <h2>3. Đặc tính thứ ba của phong trào là nói lên tâm trạng nô lệ da vàng.</h2>
  <p>
  Quê hương bây giờ không còn là quê hương thần thoại nữa mà chỉ là một ngục tù trong đó người Việt da vàng sống như những kẻ bị lưu đày. Họ không còn chủ quyền trong tay, sinh mạng hoàn toàn không được bảo đảm, giá trị làm người bị phủ nhận. Thân phận của họ không khác gì thân phận của những người nô lệ, sống không ra người, mà chết cũng không ra cái chết của một con người. Từ hoàn cảnh bi đát này xuất hiện những tiếng hát mang âm điệu <b>nô lệ da đen</b>, khóc than, kể lể niềm thống khổ, tủi nhục của những người <b>da vàng</b> trong cuộc chiến tranh tàn bạo này.</p>
  <p>
  Những bài ca nổi tiếng như <b>Tình ca người mất trí</b>,<b> Ca dao mẹ</b>,<b> Đi tìm quê hương</b> là những bài ca rất buồn thảm, âm hưởng nhạc da đen. Bài ca bắt đầu bằng điệu <i>Blues</i> dìu dặt, rỉ rít, thở than, kể lể như tiếng khóc của một người đàn bà trong góc phòng tối, rồi bỗng dưng nhạc vút lên cao, nức nở, gào thét thảm thiết. Những gì trong tâm hồn họ bị nổ ra vì quá đau khổ, u uất, vì không thể đè nén lại được nữa. Những ước mơ từ lâu họ không được quyền nói tới, phải được chôn sâu vào trong lòng, nay bỗng nổ tung trong tiếng hát của <i>người mất trí</i>.</p>

  <p>
  Tất cả những <b>Ca khúc Da Vàng</b> được người ta nghe trong bóng tối, như những lời kinh, những lời vô cùng thảm thiết của những linh hồn bị đày đọa không nơi yên nghỉ, bị một thứ gôm cùm xiềng xích vô hình không cho phép họ sống như những con người. Bây giờ quê hương không còn là quê hương thần thoại nữa mà chỉ là một chốn lưu đày, một ngục tù trong đó người Việt chỉ là loài ma phải chịu cảnh lang thang, đói rét và sự hủy hoại của chiến tranh:</p>
  <dd>
  <i>Người già co ro, em bé lõa lồ,</i><br />
  <i>Từng hạt cơm khô trong miếng hững hờ,</i><br />
  <i>Ruộng đồng quê hương dấu vết bom qua.</i><br />
  <i>Từng bàn tay khô lấp kín môi cười,</i><br />
  <i>Từng cuộn dây gai xé nát da người,</i><br />
  <i>Đạn về đêm đêm đốt cháy tương lai...</i><br />
  (Người già, em bé)
  </dd>

  <p>
  Họ sống trong quê hương nhưng luôn mang tâm trạng của kẻ bị lưu đày, ray rức nhớ quê hương:</p>
  <dd>
  <i>Một ngục tù nuôi da vàng</i><br />
  <i>Người Việt nằm nhớ <b>nước non</b>.</i>
  </dd>
  <p>
  Người nô lệ da vàng cũng khổ hơn người nô lệ da đen ở chỗ họ mất quê hương chứ không xa quê hương. Người nô lệ da đen nhớ quê hương vì xa quê hương, một quê hương còn nguyên vẹn trong tâm tư với những cánh rừng thiêng liêng huyền diệu. Trong khi đó, người nô lệ da vàng không những nhớ quê hương mà còn thấy quê hương mình trong hình ảnh: <i>Ruộng đồng trơ đất đỏ, Đàn bò không luống cỏ</i>.</p>

  <p>
  Người Việt thấy mình không phải là nô lệ nhưng lại phải sống như những cuộc sống của người nô lệ, bị đánh giá như một người nô lệ. Họ có cả ruộng vườn để tự nuôi sống, nhưng bom đạn, chất độc hóa học làm cho: <i>ruộng đồng trơ đất đỏ</i>. Họ có một mái nhà, cho dù là một mái nhà tranh, nhưng: <i>hàng vạn tấn bom trút xuống đầu làng, cửa nhà Việt Nam cháy đỏ cuối thôn</i>. Họ có bàn tay khối óc để dệt nên tấm vải nâu đen, trồng nên cây lúa cho dù phải thêm sắn thêm khoai, nhưng nay đành bó tay : <i>ngồi xin áo xin cơm</i>. Họ có bốn nghìn năm lập quốc, hình thành dân tộc bất khả phân ly, nhưng nay tưởng chừng như là: <i>ôi đất nước u mê ngàn năm</i>. <b>Anh em lại rơi vào cảnh nồi da xáo thịt</b>. Một thứ gông cùm xiềng xích nào đây đã trói buộc đôi chân họ lại. Họ không còn tự do, không còn độc lập, bắt họ thành <i>nô lệ da vàng</i>.</p>

  <p>
  Tới đây một câu hỏi được đặt ra, là tại sao họ dùng <i>những tiếng nô lệ da vàng</i> và tại sao họ lại hát bằng <i>âm thanh nô lệ da đen</i>? Phải chăng họ cảm thấy thân phận của họ giống như thân phận người da đen trong thế kỷ này? Người da đen bị đày xa quê hương, bị mua bán như những đồ vật, bị bắt làm nô lệ, bị bóc lột tận xương tủy, bị coi như không phải là người nữa, bị tất cả mọi tai họa do ngườI da trắng gây nên kể từ khi có những chiếc thuyền vượt biển. Sản phẩm của nền văn minh da trắng là chế độ nô lệ, chế độ thực dân, chế độ thực dân mớI, chế độ đế quốc, là ba mươi triệu người da đen hiện diện trên nước Mỹ, là máu, nước mắt trong rừng núi Phi châu, là chiến tranh Việt Nam trong suốt trăm năm nay. Chữ nô lệ da vàng khiến ta liên tưởng đến chữ nô lệ da đen, rồi chữ nô lệ da đen lại đeo đẳng vào chữ da trắng và sự tàn bạo, vô nhân đạo của nền văn minh vật chất Tây phương. <b>Phải chăng hoàn cảnh da vàng Việt Nam hôm nay cũng là hoàn cảnh da đen Mỹ-Phi?</b> Cho nên đã có nhiều người quá buồn cho phận nước và bật khóc bằng điệu Blues đen vô cùng ảo não qua những “Ca khúc Da Vàng”.</p>

  <br />
  <h2>4. Đặc tính thứ tư của phong trào là tâm trạng tuyệt vọng trên con đường giải thoát.</h2>

  <p>
  Không thể chịu đựng được cảnh tình nô lệ, những người nô lệ da vàng đã tìm cách giải thoát thân phận tù đày của mình: “<i>Phải đập tan gông cùm, xiềng xích vô hình trói buộc dân ta</i>”, phải giành lấy tự do, độc lập, phải xóa bỏ thảm trạng người Việt nhìn nhau xa lạ, căm hờn. Họ đã giải quyết bằng cách: “<i>người nô lệ bước đi, đi về ruộng vườn</i>”. </p>

  <p>
  Giải pháp này cũng được thể hiện rõ ràng qua những phong trào <b>Du Ca</b>, <b>CPS</b>, <b>Chương trình Hè</b>, chủ trương <b>cách mạng xã hội</b> của nhóm <b>Hành Trình</b>, <b>Thái Độ</b>. Họ quan niệm đất nước đã đổ vỡ quá nhiều rồi, phân hóa, chia rẽ đến cùng cực rồi, nên bây giờ phải nghĩ tới việc xây dựng lại, làm cách mạng xã hội hướng về nông thôn v.v...“<i>Bây giờ không phải là lúc ngồi đặt vấn đề nữa</i>”, họ hát như vậy và hăng say cuốc đất, làm nhà, đào ao, bắt cầu. Nhưng khi họ bắt tay vào việc, khi họ va chạm với thực tế thì cũng là khi họ thấy cái giải pháp đó không đưa tới những kết quả như ý muốn, không giải quyết được vấn đề xiềng xích, gông cùm. Những người hăng say nhiệt tình đó trở nên thất vọng, chán nản, không tiếp tục công tác nữa. Giai đoạn công tác xã hội chấm dứt để lại cho chúng ta một bài học quí báu. </p>

  <p>
  Cái lỗi lầm của chúng ta là ở chỗ không chịu ngồi đặt vấn đề để rồi bị sa lầy trong chiêu bài cách mạng xã hội <b>do ngoại bang tung ra để đánh lạc hướng hành động</b> của những người yêu nước. Sự thật não lòng là <i>chúng ta còn quê hương đâu, tự do độc lập đâu để mà cày cuốc, mà làm cách mạng xã hội</i>. Chủ quyền quốc gia đã mất, chân tay ta đã bị gông cùm, ruộng đồng trơ đất đỏ không thể lên được ngọn mạ, nhà cửa trong nháy mắt trở thành đống tro tàn. </p>
  <p>
  “Ca khúc Da Vàng” đã mô tả hết tất cả những tình cảnh đó. Những người nô lệ da vàng này không đặt vấn đề <b>ai đã đặt gông cùm xiềng xích</b> lên đầu cổ họ mà chỉ thấy <b>hậu quả</b> của gông cùm xiềng xích vô hình đó mà thôi. Do đó họ không thể giải quyết đúng để giải thoát cảnh ngục tù nô lệ được. Không giải thoát, họ trở nên tuyệt vọng, hoàn toàn tuyệt vọng. Thôi, thế là <b>trọn đời lưu vong</b>, không còn hy vọng có ngày trở về quê hương thần thoại:</p>

  <dd>
  <i>Mẹ ngồi ru con,</i><br />
  <i>Đong đưa võng buồn,</i><br />
  <i>Đong đưa phận mình.</i><br />
  <i>Mẹ ngồi ru con,</i><br />
  <i>Nghe đất gọi thầm,</i><br />
  <i>Trọn đời lưu vong.</i><br />
  <i>Giọt lệ ăn năn,</i><br />
  <i>Đưa con về trần,</i><br />
  <i>Tủi nhục chung thân,</i><br />
  <i>Một dòng sông trôi,</i><br />
  <i>Cuốn mãi về trời,</i><br />
  <i>Bấp bênh phận người.</i><br />
  (Mẹ ru con ngủ)
  </dd>
  <p>
  Họ bị cô lập với quá khứ vinh quang và tương lai tươi sáng của dân tộc. Họ chỉ có một thực tại là “<i>nhà cháy từng hàng, một rừng xương khô, một núi đầy mồ</i>”. Họ tìm thấy <i>gia tài của mẹ</i> chỉ có từng ấy, còn bao nhiêu trân châu khác như những anh hùng liệt nữ, những địa danh ghi dấu những chiến thắng vinh quang họ không hề nhắc tới. Những trân châu này bây giờ không sáng bằng “<i>hỏa châu rực sáng</i>”, không thể kết dài được một nhúm lửa đỏ đủ sưởi ấm hy vọng của họ. Họ tuyệt vọng nên nghĩ rằng mình thành nô lệ thực sự. Vì mình là <i>nô lệ</i>, là <i>u mê ngàn năm</i>, là <i>trọn đời lưu vong</i>, tuyệt vọng trên con đường về quê hương thần thoại, cho nên người da vàng đã có ý nghĩ:</p>

  <dd>
  <i>Xin cho tôi quên phận tù đày,</i><br />
  <i>Xin cho tôi là thoáng rượu cay,</i><br />
  <i>Xin cho tôi ra khỏi cuộc đờI,</i><br />
  <i>Để khi nào trời đất yên vui,</i><br />
  <i>Xin cho tôi xin lại cuộc đời.</i><br />
  (Xin cho tôi)</dd>

  <p>
  Người nô lệ tìm cách giải thoát thân phận tù đày của mình bằng cách sống trong tù đày nhưng quên phận tù đày, tưởng chừng như mình không sống trong cảnh tù đày. Nhưng làm sao có thể quên được? Chính <i>rượu cay là phương tiện giải thoát</i>. Đó là lý do tại sao phòng trà trở nên tấp nập và tình ca bộc phát thành phong trào. Vậy thì hậu quả của sự tuyệt vọng trên con đường giải thoát ấy chính là <b>Tình ca</b>.</p>
  <p>
  Bây giờ phòng trà trở thành chỗ nghỉ ngơi giải khuây của những người nô lệ da vàng sau những giờ phút sống trong ngục tù của <i>ngày dài trên quê hương</i>. Ở đây có đủ <b>chất cay</b> để giúp họ quên phận tù đày: rượu cay, khói thuốc cay, nhạc cay...Trong cái cảnh <i>đèn thắp thì mờ</i>, những người da vàng ngồi quanh những chiếc bàn nhỏ, có khi họ ngồi dưới đất, họ hút thuốc, uống cà phê đậm, uống rượu mạnh và nghe <b>Da Vàng Ca, Tình Ca</b>. Đó là trường hợp của những <b>quán Văn, Thơ, quán Trăng, Tre, Gió, Bão</b>...</p>

  <p>
  Lại có những phòng trà khác dành cho người ngoại quốc và những người nô lệ không còn thấy mình là nô lệ nữa. Ở đây không khí nhẹ nhàng, thư thả hơn, lộng lẫy, sang trọng hơn, có vẻ tây phương hơn. Điều đáng chú ý là người nô lệ da vàng ở đây khiến ta suy nghĩ: phải chăng mình cứ đeo đẳng vào cái <i>màu da</i> của mình, với quê hương chiến tranh ngục tù, với cái xã hội nhược tiểu, chậm tiến, cho nên tự chuốc lấy khổ đau? Vậy thì phải quên đi, không nhớ thương nữa, phải xóa bỏ ám ảnh trở về <i>quê hương thần thoại</i>. Chúng tôi gọi đó là <b>những người nô lệ không còn thấy mình là nô lệ nữa</b>. Đó là trường hợp các <b>phòng trà Monaco, Queen Bee, International, Tự Do</b>, v.v...</p>
  <p>
  Nhưng người nô lệ nào rồi cũng thích Tình ca bởi vì không có thứ rượu cay nào cay đắng bằng những khúc Tình ca, bởi vì nói như Trịnh Công Sơn: “<i>Tình yêu cũng mở ngỏ cho những lần hóa kiếp, hãy thử bước vào thế giới đó để bắt đầu một cái chết thật vô cùng yêu dấu</i>”.</p>

  <p>
  <b>Tình khúc Trịnh Công Sơn, giọng ca Khánh Ly</b>: đó là một thế giới trong những ngày hoang sơ thời tiền sử, khi tư tưởng chưa xuất hiện để tàn phá con người. Chúng ta không thể khám phá thế giới đó bằng sự suy tưởng được mà chỉ bằng một sự rung động hồn nhiên của tâm hồn. Ở đây tiếng nói không được xếp thành câu, câu này không xếp với câu kia cho có nghĩa này nghĩa nọ, trái lại tiếng nói chỉ là những âm thanh như tiếng chim kêu trong rừng, như tiếng thoảng qua thung lủng. Âm thanh bật ra là con tim rung chuyển, là tình yêu tràn ngập con người. Thế giới Tình ca của Trịnh Công Sơn là như thế. Khi đi vào, ta không được mang theo gì <i>ngoài bộ óc trống rỗng, hồn nhiên với năm giác quan thật nhạy cảm</i>. Người ca sĩ duy nhất của thế giới đó là Khánh Ly. Khánh Ly đứng trước cổng <b>vườn địa đàng</b> và mời gọi những <b>kẻ bị lưu đày di cư vào thế giới tình yêu</b>:</p>
  <dd>
  <em>Tình yêu như trái phá,</em><br />
  <em>Con tim mù lòa, </em><br />
  <em>Một mai thức dậy,</em><br />
  <em>Truyện trò với cỏ cây.</em><br />
  (Tình sầu)
  </dd>
  <dd>
  <em>Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ</em><br />
  <em>Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao</em><br />
  <em>Nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ</em><br />
  <em>Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu...</em><br />
  <em>Xin hãy cho mưa qua miền đất rộng</em><br />
  <em>Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau.</em><br />
  (Diễm Xưa)
  </dd>
  <p>
  Nói như Trịnh Công Sơn,họ rủ nhau đi vào <b>cơn mộng du</b> nào đấy để tìm về những cánh san hô cũ kỹ, đọc trên những dòng sông, tức chính là chứng nhân già nua nhất của địa cầu đã ghi những gì về tình yêu. Phải là Khánh Ly mới có thể thực hiện cơn mộng du được, vì <b>Khánh Ly chính là con người của thời hoang sơ tiền sử đó</b>. Trong cơn mộng du, những người nô lệ khám phá lại được con người <i>đích thật</i> của mình. Đó là một thế giới mới khác hẳn với cảnh ngục tù nô lệ trong cuộc đời.</p>

  <p>
  Tình Ca trở thành một giải pháp thoát ly cuộc đời. Nhưng tình ca không phải là nhạc <b>giải thoát</b> cuộc đời, bởi vì nó chỉ là một thứ rượu cay, bởi vì khi con người nô lệ vừa tỉnh cơn say cũng là khi cuộc đời ngục tù nô lệ vây phủ lấy phận nó. Nó lại phải chạy trốn, phải uống thật nhiều rượu cay nữa. <i>Càng ngày nó càng uống thêm, uống thêm</i>. Nhưng dù có chạy trốn, con người vẫn không thể xóa bỏ được cuộc đời trong tâm hồn nó, cho nên nó lại khát khao trở lại cuộc đời&nbsp;:</p>

  <dd>
  <em>Xin cho tôi ra khỏi cuộc đời,</em><br />
  <em>Để khi nào trời đất yên vui,&nbsp; </em><br />
  <em>Xin cho tôi xin lại cuộc đời.</em><br />
  </dd>
  <p>
  Người nô lệ vẫn còn đeo đẳng với cuộc đời nhưng không tìm cách giải quyết cuộc đời&nbsp;: Không giải quyết được thân phận nô lệ của mình trong cuộc đời mà <i>chỉ chờ khi nào trời đất yên vui </i>thì <i>xin trở lại cuộc đời</i>. Đó là một thái độ bi thảm nhất của người nô lệ da vàng.</p>

  <p>
  Giờ đây, mùi rượu cay của những tình khúc đang vây phủ lấy đô thị thân yêu này, nó vừa giải tỏa đựoc được sự đau khổ của con người trong giây lát, cũng vừa chôn sâu con người vào cảnh tù đày nô lệ. Bởi vì con người bị coi là nô lệ vẫn còn là con người nhờ <b>sự đề kháng</b>, chiến đấu không ngừng của nó để được <b>làm người</b>. Nếu chối bỏ cuộc đời, chối bỏ sự đề kháng chiến đấu trên thì không còn là người trong cuộc đời nữa mà chỉ là nô lệ&nbsp;: <i>Xin cho tôi ra khỏi cuộc đời, Xin cho tôi là thoáng rượu cay</i>, chính là những ý nghĩ tai hại nhất ngăn cản không cho tên nô lệ thành người sống trong quê hương yêu dấu mà chỉ làm cho nó thành <i>em bé lõa lồ, suốt đời lang thang</i>.</p>

  <p>
  Có một điều mà Da Vàng Ca không đề cập tới, là <b>ai đã buộc gông cùm xiềng xích vào đôi chân ta</b>. Câu hỏi này mạnh như một <i>cơn lốc</i> cuốn phăng người nô lệ da vàng ra khỏi cơn say, lôi kéo họ về với thực tại, bắt nó tìm cho thấy câu trả lời. Trả lời không được thì phải tìm cách trả lời cho được, <b>chứ không có quyền tuyệt vọng</b>. Bởi vì tuyệt vọng đồng nghĩa với nô lệ. Do đó, nếu không muốn bị làm nô lệ thì không bao giờ được tuyệt vọng trong con đường giải thoát. Thái độ này được thể hiện trong phong trào văn nghệ tranh đấu.</p>
  <p>

  <p>
  <b>LÊ TRƯƠNG</b><br />
  (Hội Sinh viên sáng tác Sàigòn – 1970)
  </p>


title: Sinh nhật Anh
created: 2014-02-27 07:54:17+00:00
edited: 2014-02-27 11:08:16+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: mây phố, 24/02/2014
url_id: sinh-nhat-anh
body:
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
    <img src="/photos/kho-tang-dao-anh/tcs-ben-hoang-thanh-hue/image_mini" />
    <p class="discreet">TCS bên Hoàng thành Huế</p>
  </div>
  <p>
  Anh Sơn, lại sắp kỷ niệm ngày anh đến ở trọ trên quả địa cầu này, anh có biết không? Thật là kỳ diệu, giữa muôn hành tinh đẹp đẽ trên dãy ngân hà, anh lại được xếp đặt để đến đây. Em sẽ gởi gì từ trái đất cũ kỷ này để làm quà cho anh vui? </p>
  <p>
  28 tháng 2, đánh dấu ngày anh bắt đầu thở chung bầu không khí và chia xẻ một định mệnh chiến tranh với dân tộc Việt Nam. Cám ơn Bố Mẹ anh đã cưu mang. Cám ơn Gia đình và Bạn bè đã cùng Anh làm cho trái đất này đẹp hơn trước khi anh đến. Và tình yêu - cám ơn Người Yêu Lạ Lùng của anh, người mà anh đã phó thác trái tim cùng những nhớ nhung ray rức nhất. Cám ơn những lời thư anh đã viết cho Chị. Đôi khi em nghe trong đó có những thiết tha của người tình xa khuất (của em) và em trở nên xót xa trong hờn tủi riêng mình.</p>
  <p>
  Sinh nhật của Anh... thôi không nói về em, hãy nói về anh! Sao anh lại sanh vào tháng Hai anh nhỉ? Câu hỏi ngớ ngẩn nhưng em đã thấy câu trả lời. Vì tháng Hai là tháng của tình yêu. Vì Thượng Đế đã giao cho anh sứ mệnh xây dựng cho thế giới này một kho tàng mới và gieo rải khắp địa cầu những hạt giống yêu thương. Để khi anh ra đi, thế giới này còn có gì để tiếp tục vun trồng. Bởi thế, Thượng Đế đã biết trước, đã sắp đặt để hằng năm, sau khi người ta ca tụng Tình Yêu qua lễ Valentine, thì mọi người sẽ kỷ niệm sinh nhật của anh.</p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn ơi, anh đã sống thật trọn vẹn, rong ca trọn vẹn những tháng ngày anh ở trọ nơi đây. Yêu trọn, nhớ trọn, tha thiết trọn, trung thành trọn vẹn với lý tưởng của mình.</p>
  <p>
  Cám ơn anh. Ước gì ta đã có lần gặp nhau trên trái đất này anh nhỉ?</p>
  <p>
  Nhớ đến anh trong ngày sinh nhật.</p>
  <br />
  <p><b>mây phố</b><br />
  ngày 24/02/2014</p>
  <br />
  <br />
  <p><i>Nguồn : tác giả gửi tặng <b>tcs-home</b> nhân ngày sinh nhật của Trịnh Công Sơn sắp đến.</i></p>


created: 2020-10-09 08:53:03+00:00
edited: 2020-10-09 09:21:17+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Bruno Lesprit, Le monde, 10/08/2020
title:
  « Son Ca 7 : Khanh Ly va nhung tinh khuc cua Trịnh Cong Son », par Khanh Ly : l’album qui m’a fait aimer… le spleen de Saïgon

body:
  <br />
  <p><img src="269288a_202236821-0.jpg" /><br />
  « Son Ca 7 : Khanh Ly va nhung tinh khuc cua Trinh Công Son » (1974), par Khánh Ly.
  </p>


  <p><b>Cet été, nos chroniqueurs reviennent sur un moment musical qui les a marqués. Aujourd’hui, un trésor vietnamien enregistré en 1974.</b></p>

  <p>Grâce soit rendue au réalisateur américain de documentaires Ken Burns, indirectement à l’origine d’un choc émotionnel chez le jeune quinquagénaire que je suis devenu. De ceux que l’on ressent plutôtn ressent plutôt à l’enfance et à l’adolescence. L’album que j’ai écouté en boucle pendant le confinement, manie qui perdure cet été, n’est pas le nouveau Lady Gaga ou le dernier Benjamin Biolay, mais un enregistrement diffusé sous forme de cassette audio à Saïgon en mars&nbsp;1974. Soit un an avant la prise de la future Hô Chi Minh-Ville par les forces communistes.</p>
  <p>Les dix-sept&nbsp;heures que dure <em>The Vietnam War </em>(2017), le monument de Ken Burns, puisent dans une centaine de chansons de l’époque, outrageusement dominées par le rock anglo-saxon. Un épisode fait toutefois entendre une voix isolée et déchirante, s’exprimant en vietnamien sur un accompagnement soyeux de piano et de cordes, celle de<em> </em>Khánh Ly, «&nbsp;la princesse aux pieds nus&nbsp;». La chanson, <em>Uot Mi</em> («&nbsp;Cils mouillés&nbsp;»)<em>, </em>a été écrite par Trinh Công Son (1939-2001), dont je savais l’existence en raison de son anglo-centriste et absurde surnom de «&nbsp;Bob Dylan vietnamien&nbsp;»<em> –</em> il existe un Dylan local dans chaque pays de la planète, à l’exception peut-être du Liechtenstein. Le seul mérite de cette comparaison est de donner une idée de la production (plus de 500 chansons) et du génie de Trinh Công Son.</p>
  <p>Le service de streaming en ligne indiqua hélas&nbsp;: <em>«&nbsp;Ce titre n’est pas disponible dans votre pays.&nbsp;»</em> Il fallut donc passer par des canaux officieux pour dénicher un trésor<em>, </em>pas perdu pour tout le monde à en juger par l’abondance de commentaires en vietnamien. <em>Son Ca 7 : Khanh Ly va nhung tinh khuc cua Trinh Công Son </em>est, comme l’indique son titre, un recueil de chansons sentimentales de Trinh Công Son par Khanh Ly, que publia le label Son Ca. Une catégorie que la révolution culturelle chinoise, imitée par les marxistes-léninistes vietnamiens, bannit sous l’appellation de <em>«&nbsp;musique jaune&nbsp;»,</em> bourgeoise et décadente, corrompue par l’Occident et corruptrice<em>. </em>Trinh Công Son est connu aussi pour ses hymnes pacifistes qui le placeront dans une position plus intenable encore.</p>

  <h2>Icône des exilés</h2>

  <p>Doucement minées par le spleen et un rapport au monde qui doit autant au 
  bouddhisme qu’à l’existentialisme de Camus, ces 18 chansons sont d’une beauté ultra-
  sensible, que dramatise le destin du couple royal et bohème – quand bien même ils
  étaient amis, non amants – de la chanson vietnamienne, sur le point d’être séparé.</p>
  <p>
  Khanh Ly deviendra une icône des exilés pour ne revenir à Hanoï, la ville de son enfance, qu’en 2014. Trinh Cong Son retournera à Hue, dont il est originaire, sera « rééduqué » pendant trois années et sombrera peu à peu dans l’alcool.</p>
  <p>
  Un admirateur, l’ancien conteur Jean­Claude Renoux, offre sur Internet (Toidibo.center-blog.net) des traductions de ces chansons. Conformes – miracle de la musique – à ce qu’elles font ressentir sans en comprendre un mot. Ainsi de
  Cat Bu i (« Sable et poussière ») : </p>
  <dd>
  «Combien d’années font une existence humaine ?<br />
  Soudain, un soir, les cheveux sont blancs comme chaux<br />
  Les feuilles fanées là­haut chutent d’abondance<br />
  Afin que toute une vie en un jour périsse. »
  </dd>
  <p>
  <b>Bruno Lesprit</b><br />&gt;
  Le monde, 1008/2020
  </p>

url_id:
  son-ca-7-khanh-ly-va-nhung-tinh-khuc-cua-trinh-cong-son-par-khanh-ly-l2019album-qui-m2019a-fait-aimer-le-spleen-de-saigon


title: Sơn chộ mệ đầu đội trái bín chạy giặc
created: 2007-04-19 19:07:26+00:00
edited: 2007-04-19 19:15:43+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Nguyễn Hữu Liêm, talawas.org, 13.4.2007.
url_id: son-cho-me-111au-111oi-trai-bin-chay-giac
body:
  <p>
  <br />
  <i>"Chúng ta là con cháu, là thi sĩ, là tiên tri và nhạc sĩ của Khổ Đau. Chúng ta cùng đan áo cho thần đế từ những sợi len trong tim hồng. Và chúng ta chất đầy tay của Thiên thần bằng hạt giống của ngã tướng nội tâm". </i>(Kahlil Gibran, trong <i>Chúng tôi và Anh</i>)
  <br />
  <br />Tối thứ Bảy tuần qua, 7/4, tại tư gia của một thân hữu vùng Milpitas, California, ca sĩ Nguyễn Hữu Thái Hoà, từ Canada đến, đã cống hiến cho thân hữu một đêm nhạc tưởng niệm Trịnh Công Sơn. Thái Hoà có một giọng ca thanh nhẹ và sang trọng. Đây là tiếng rung của một thế hệ mới, thừa hưởng gia tài tình cảm và ngôn ngữ thi ca của thế hệ trước - đồng lúc mang luôn gánh nặng đau buồn trong lịch sử đó. Làm thế nào để quá khứ u uất này không trở thành một di sản quá gần, quá quen, và nhận chìm tâm trí? Chúng ta có cần ca sĩ mới, âm nhạc mới, nghệ thuật mới để vượt qua quá khứ này?
  <br />
  <br />Giới nhạc sĩ Việt sẽ không thoát khỏi Sơn nếu họ không hiểu thấu ý nghĩa âm nhạc của anh. Cái khó của nghệ thuật là tự làm mới những ngôn từ vốn đã quá mòn. Và không có một dòng âm hưởng nào mà đã không quá mòn, quá quen, quá gần như nhạc của Sơn. Vậy mà, đêm đó Thái Hoà cũng đã làm tôi ngạc nhiên với một bài ca mà tôi chưa hề nghe. Đó là chuyện Sơn, vào “mùa hè đỏ lửa" năm 1972, đến chợ Đông Ba Huế và chộ (thấy) một bà cụ chạy giặc từ Quảng Trị mang "côi trôốc" (hai chữ ô - "trên đầu") một trái bín (bí) còn xanh. Khi Sơn hỏi thăm cụ thì anh mới biết đó là tài sản duy nhất mà bà cụ có thể mang theo - ngoài căn nhà tranh và mảnh vườn nhỏ thêm vài ba con heo gà, mà ban ngày, không có thân nhân, một mình cụ đuổi bắt không được. Sơn sáng tác bản nhạc về chuyện bà cụ này. Tôi không nhớ tên và lời. Lúc đó, trời đã về khuya, cùng với Thái Hoà uống Chivas Regal, giả đò như là cùng uống với Sơn - tôi say quá nên quên hết. Nhưng cái ấn tượng qua âm nhạc về câu chuyện bình dân và bi hài đó không xa lạ gì - vì tôi đã chạy trong đoàn người đó qua đoạn đại lộ Cầu Dài kinh hoàng năm 1972 cùng với nhiều bà mẹ Quảng Trị như thế, và đã chứng kiến nhiều vở bi kịch kinh hoàng lẫn buồn cười gấp trăm ngàn lần. Giữa tiếng ca Thái Hoà, quá khứ tôi trở về, trong cái xúc động đau như cắt từ một vết thương mà có vẻ như không bao giờ lành được. Làm mới lại quá khứ, cho dù bằng âm nhạc của một thiên tài như Sơn, cũng không vượt qua được vết thương lòng cho cá nhân trong cuộc.
  <br />
  <br />Nhưng khi chị Bùi Như Mai lên hát chen kẽ "Nó và Tôi", một bài ca mà Chế Linh hay hát về chuyện một anh lính chiến miền Nam, thì mọi người vừa nghe, vừa cười ngặt nghẽo, làm cho Như Mai đang hát phải bật cười theo. Cũng một câu chuyện, cũng thảm thương, và không có gì bi hài trong đó, nhưng mọi người không chia sẻ được. Còn chuyện bà cụ Quảng Trị với trái bí trên đầu chạy giặc đầy hài hước thì mọi người lại nghiêm túc thưởng ngoạn. Hai vết thương lòng cùng được khơi lại, cái thì được đón nhận như mật ong dịu ngọt đầy xúc động, cái kia thì buồn cười như câu hề của Hoài Linh.  
  <br />

  <br />Bản sắc của khổ đau, nói theo nhà văn Mỹ Scott Turrow, thì cũng như tuyết mùa đông. Hàng triệu mảnh tuyết trắng rơi đầy trời, ngập mặt đất, tràn cả cành cây, nhưng không có mảnh tuyết nào giống mảnh tuyết nào. Sự xuất sắc của Trịnh Công Sơn là anh biến những kinh nghiệm đau khổ cá nhân, rất nhỏ nhoi, của riêng mình, thành ra một âm điệu phổ cập. Cái đặc thù không còn bị vướng bởi tính hạn hẹp và riêng rẽ của từng biến cố và sự việc. Ở Sơn, cái từ riêng ta rung lên với cảm thức về cuộc đời. Vượt qua điệu nghệ của nhạc và lời, và cả tên tuổi của Sơn, hay giọng hát của Thái Hoà, cái chất "hát thơ", nói theo Văn Cao, của nhạc Trịnh là năng lực giải hoá xót xa bằng sự phổ quát hoá kinh nghiệm của mình qua âm nhạc. Sơn mắc nợ cuộc đời từ những cảm hứng nghệ thuật mà anh được cảm nghiệm - và anh phải trả lại cuộc đời bằng những ca điệu "hát thơ" từ những chuyện rất nhỏ nhoi và riêng tư đó.  
  <br />
  <br />Rudolf Steiner, một nhà huyền bí học của Đức ở đầu thế kỷ 20, trong cuốn sách, <i>Man as a Symphony of the Creative World </i>(Con người như là một giàn nhạc giao hưởng của thế giới sáng tạo) (1923), viết rằng, "Cho những ai cưu mang cuộc sống bằng viễn kiến tinh thần đều phải cảm nhận, không những chỉ là khổ đau, mà cả hạnh phúc và hoan hỷ, vốn được cống hiến từ cuộc đời." Trong viễn cảnh tinh thần, với học thuyết Steiner thì, người nghệ sĩ linh cảm được tình khúc của vũ trụ mà trong đó, nói như đức Phật đã, khổ đau là vô biên giới. Mỗi kinh nghiệm cảm thức được với nhân gian bằng sự khổ đau của họ, chàng nghệ sĩ trở nên con nợ tinh thần, như thân xác của anh mắc nợ vật thể từ trái đất. Nợ nào cũng phải trả. Khi chết, thân thể trở về lại cát bụi để giải hoá nợ nhục thân; khi "uống được nước mắt" của nhân loại từ trong tiếng bi thương của họ, ta phải chuyển hoá lên cao thành nghệ thuật giao hưởng, để trả lại món nợ trần gian - cho dù có "hai mươi năm xin trả nợ người" của Sơn cũng không dừng lại một chuyện tình cảm riêng, mà là món nợ tinh thần của người nhạc sĩ đối với thế gian vốn đã cho anh một cảm xúc như vậy.   
  <br />
  <br />Mỗi chúng ta mắc quá nhiều nợ với thế gian này - kể cả chính mình. Và Sơn vô tình là một chủ nợ tinh thần mới cho cả hai ba thế hệ âm nhạc Việt. Mỗi lần tôi nghe nhạc của Sơn, tôi cảm thấy mình - như "thiên thu gọi" để - đang ngắm chăm một con chim phượng hoàng thả cánh giữa bầu trời trưa. Hơi nóng phản dội từ mặt đất tạo nên một áp xuất không khí nâng thân chim cân bằng giữa trời mà nó không cần vỗ cánh. Chim phượng hoàng khi thả cánh giữa trưa, nói theo Steiner, thì nó không còn thuộc về thế gian, nhưng tất cả cái gì của nó đều là từ trái đất. Chim phượng hoàng nằm nơi tầng cung bậc trong giai tầng âm thanh vũ trụ giữa quả đất, con người và mặt trăng. Khi chim này chết, lông cánh trở nên chất liệu tinh thần và xác thịt trở về trái đất. Khi phượng hoàng bay, tinh thần vươn theo gió nắng của trời, nhưng thân xác và nỗi thèm ăn cấu xé thân mình làm chim phải dành hết đôi mắt tìm mồi trên bụi cỏ. Phượng hoàng biểu hiện cho sự quân bình giữa ái dục và tinh thần giải thoát. Và khi con người, như tôi, nghe nhạc của Sơn, tôi thấy linh cảm mình bị lôi theo sức hút của mặt trăng, qua chim phượng hoàng (và thần thoại vươn lên theo ngọn thuỷ triều của biển như nguyệt kinh của giới nữ nhân loại).  
  <br />
  <br />Trên phiếm đàn âm thanh chín nút của vũ trụ đầy đẳng cấp thì nhạc của Sơn chắc là đang trụ ở <i>octave</i> thứ Bốn. Nơi đây, chữ "Tình" đang được đánh thức, trong sự kinh động nhẹ nhàng của luân xa thứ Tư nằm trong trái tim con người. Thời đại nhiễu nhương và thoái hoá tâm thức đòi hỏi một nốt nhạc khuấy động yêu thương mà không nhận chìm nhân gian trong bi hãi đầy nước mắt. Nhạc của Sơn đã đi qua khỏi nốt thứ Ba của sáng tạo để trăn trở trong cõi "luyện hồn" (purgatory) đầy nhức nhối. Trong truyền thuyết của <i>Rosicrucian Order</i> thì nốt chuyển nhạc của Sơn luôn được cộng thành tổng số chẵn, như là nốt <i>major,</i> vì thế mà cảm thức âm thanh người nghe được nâng lên ít nhiều, như chim phượng hoàng, dù hau háu nhìn mặt đất tìm mồi ăn, nhưng vẫn vươn cao được lên với Trời.  

  <br />
  <br />Trong khi đó, những bản nhạc <i>bolero</i>, như "Nó và Tôi", mà Chế Linh đã làm nhiều người Việt như tôi say mê một thời, cũng theo Steiner, là của thế giới bò. Con bò là hiện thân của trọng lượng cho trái đất <a href="#anm1" name="nr1"><sup>[1]</sup></a> . Cho nên, nó là con vật yên ổn nhất trên phương diện tình cảm trong một chỗ của vòng quay 12 con giáp. Khi thần linh đứng bên con bò, họ cảm được điều này để bảo chúng rằng "Các ngươi là những bồ tát đoạ đày xuống trần để mang gánh nặng thế gian. Không có các ngươi, trái đất này sẽ hết ân huệ và sẽ khô cháy". Theo đó thì chỉ có thú vật như bò thì nhân loại mới còn thanh lịch nội tâm và sỏi cát sẽ được chuyển hoá. Vì thế mà dân Ấn giáo tôn thờ con bò, một thú vật nuôi dưỡng tinh thần cho trái đất bằng sự nặng nề, chân chất của chúng. Khi tôi nghe và hát "Nó và Tôi" thì mình có cảm tưởng như đang cỡi bò giữa ruộng bùn. Ở đó, hai chúng tôi không có cảm nhận khổ đau hay gian nan. Cả bò lẫn người cũng chẳng hồn nhiên đâu. Trong cõi nhạc vô tình giữa gian lao đó, chúng tôi hoà với thiên nhiên và đánh mất chính mình vào đất cỏ. Và đó là lý do - sự ngây ngô giữa ruộng - mà khán giả đã cười ngặt nghẽo trong cảm nhận của họ về tính hồn nhiên trong lời ca của chị Như Mai. Đó là lúc mà cảm thức âm nhạc bị chuyển ngoặt từ chim phượng hoàng bay cao đột nhiên đáp xuống lưng bò quá nhanh và không được chuẩn bị. Nhưng không ai trong tiếng cười còn nhớ rằng những anh lính chiến vô danh (hồi đó) đã mang gánh nặng nghiệt ngã của chiến tranh nhiều nhất.
  <br />
  <br />Tháng này là năm giỗ thứ Sáu của Sơn. Một năm nữa thì anh sẽ hoàn tất vòng thứ Bảy trong chu kỳ vũ trụ để mà hoàn toàn siêu thoát. Có lẽ lúc này chim phượng hoàng đã mỏi mệt với thế gian, và anh sẽ không còn hỏi "tôi là ai mà yêu quá đời này" mà bay về cuối chân trời. Khi đó, tôi muốn nói sấm theo Hegel:
  <br />
  <br />"Sơn ạ. Khi âm nhạc đã nhuốm mùi xám bằng sơn cọ của mình, thuở mà hình thái đó nay cũng đã già, và không thể được hồi sinh bằng âm hưởng, ngoại trừ chỉ để hoài vọng tới mà thôi, và chỉ khi ấy thì cánh chim cao vọng cũ mới có thể được tung bay lên vút trong bóng chiều tàn."
  <br />
  <br />"Người đã đến và người sẽ về.  Bên kia núi". Đa tạ Trịnh Công Sơn và Nguyễn Hữu Thái Hoà.
  <br />
  <br />
  <br />
  <b>Nguyễn Hữu Liêm</b><br />
  13.4.2007
  <br /><br /><br />
  <hr size="1" width="150" align="left" noshade="noshade" /><a name="anm1" href="#nr1"><sup>[1]</sup></a>Theo Steiner thì con bò có phân lượng quân bình giữa máu và thịt theo tỷ số 1/12. Thịt là của trái đất, máu là của ngã tính (egoity). Con người thì theo tỷ lệ 1/13.<br />
  <br />
  <br />
  <a href="talawas.org">© 2007 talawas</a>

  <br />
  </p>


title: Sự Hình Thành của Quán Văn
created: 2010-05-08 15:41:24+00:00
edited: 2010-05-08 17:15:02+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: trích Phóng bút "Cũng Cần Có Nhau", Hoàng Xuân Sơn, 22-04-2010
url_id: su-hinh-thanh-cua-quan-van
body:
  <br />
  <p class="comment"><strong>Lời người viết (HXS):</strong> <em><strong>Cũng Cần Có Nhau</strong></em> <em>là một thiên phóng bút dưới dạng hồi tưởng về thời điểm sinh hoạt văn nghệ thập niên 60/70 ở miền nam Việt Nam nói chung trong đó có Quán Văn, các chương trình công tác xã hội, phong trào du ca v.v. Bản thảo phóng bút này đã hoàn tất, duy chỉ còn mong đợi thời cơ thuận tiện và một nhà xuất bản thích hợp để ra mắt bạn đọc. Dưới đây là một trích đoạn có liên quan đến sự thành lập Quán Văn, theo yêu cầu của độc giả Da Màu. Kính mời quý vị theo dõi.</em></p> 

  <br />
  <p align="center">
  <img style="border-right-width: 0px; display: inline; border-top-width: 0px; border-bottom-width: 0px; border-left-width: 0px" title="HXS and NVT portrait" border="0" alt="HXS and NVT portrait" src="hxsandnvtportrait.jpg" width="394" height="286" /><br />
  Hoàng Xuân Sơn – Ngô Vương Toại: <br />40 năm sau Quán Văn (hình chụp ở tiểu bang Virginia, USA, 2007)
  </p> 
  <br /> 
  <br /> 
  <h2>TỪ NHÓM SINH VIÊN VĂN HÓA ĐẾN CÔNG TRƯỜNG THANH NIÊN VÙNG GIỚI TUYẾN: QUÁN VĂN TRONG NỖI TÌNH CỜ</h2> 
  <p>
  Không phải cuộc sống lúc nào cũng suông sẻ. Những ngày thơ mộng rong chơi êm ả rồi cũng dần qua. Tất cả bọn tôi đều ở vào lứa tuổi động viên. Phương chi còn phải chúi đầu vào việc học cố kiếm lấy mảnh bằng để kéo dài cuộc sống dân sự. Chiến tranh rồi cũng lan dần về thành phố. Ngồi quán hôm nay trong nỗi thấp thỏm âu lo. <i>Đại bác đêm</i> <i>đêm dội về thành phố</i> … Cộng thêm những hình ảnh kinh hoàng của sự chết chóc phân ly dần ngự trị trong tâm khảm khiến những chàng thanh niên mang bộ mặt thảm sầu như đá đeo. Những đoàn dân quê rời bỏ ruộng đồng về lánh cư nơi thành thị. Những người lính trận áo còn bạc phếch màu chiến trường hối hả vui chơi hàng quán vài ba ngày phép ngắn ngủi. Thời chiến đọc mới thấy thấm những vần thơ bi tráng của Nguyễn Bắc Sơn:<i> Mai ta đụng trận ta còn sống – Về ghé sông Mao phá phách chơi – Chia sớt nỗi sầu cùng gái điếm – Đốt tiền mua vội một ngày vui...</i></p> 
  <p>
  Và rồi những trận pháo kích của Bắc quân cũng đã rót đều vào đô thị. Lính Mỹ, kẽm gai và đồn bót. Chết chóc và tang thương. Thành đô trưng bày diện mạo căng thẳng nơm nớp đợi chờ? Chúng tôi sống hôm nay và lo âu cho ngày mai. Có những người bạn trong quân ngũ ghé thăm hôm trước , hôm sau đã nghe tin ngã gục nơi chiến trường. Hoặc mất tích ngoài trận địa. Như Mai Quang Giá, như Dương Phước Duy, Lê Văn Châu... Ôi học đường, chiến tranh, hòa bình, giá nào phải trả?</p> 
  <dd>
  Hình như xưa vai gầy<br />
  lúc trời nghiêng vạt nắng. một bên<br />
  không thấy được mầu mắt<br />
  giấu sau làn kính râm<br />
  <br />
  hình như không nói tự đầu chí cuối<br />
  lặng im. như triết ngôn líu ríu chân người<br />
  mềm lụa áo dài cánh sen<br />
  bút cắn ở răng tư lự<br /> 
  <br />
  hình như chấm hỏi móc câu<br />
  níu trời gần xuống<br />
  trời xám buồn tiễn đưa thinh không áo trận về nằm khuất       <br />
  hơi hám chiến tranh ngun ngút sầu vẫn mắt sau kính đen       <br />
  và quay giấu lệ thầm giọt cà phê loang tưởng       <br />
  khói thu vàng ảm ngón cay       <br />
  con đường hòa bình côi cút<br /> 
  ...<br /> 
  (HXS)
  </dd> 
  <p>
  Rồi giữa bạn bè, trong anh em thân tình cũng có mòi nghi kỵ lẫn nhau. Trần Tiến Định hục hặc với Trần Hiếu Lai, với Ngô Vương Toại... bỏ đi mất biệt (?) Nguyễn Huỳnh ở giữa bó tay. Thiên Bang tan rã. Không còn Nhóm Thanh Niên Tự Lực. Gió lộng trở thành hơi may tan vào cõi mịt mờ (*). Sinh hoạt lắng đọng một thời gian dài. Không khí ngột ngạt, trầm uất. Bạn đường ơi, hãy làm một cái gì đi chứ! Đỗ Tăng Bí nghĩ tới chuyện in sách, làm công tác văn hóa. Bọn tôi lại thay hình đổi dạng, quy tụ thành một nhóm nhỏ khác: Nhóm Sinh Viên Văn Hóa (NSVVH). Nhóm gồm những tay có trình độ học vấn và kiến thức ngang ngang nhau. Nhóm khởi đầu có Đỗ Tăng Bí (trước là chủ nhiệm tạp chí Thế Kỷ 21), Đinh Bá Ái (Dược sĩ, còn ở quê nhà?), Trần Viết Anh (Dược khoa, em Trần Viết Ngạc hiện đang dạy học, chuyên viên nghiên cứu Sử ở Việt Nam), Phan Huy Đạt (Luật sư, hành nghề ở Cali – gần đây nhất làm chủ nhiệm tờ báo Người Việt), Lưu Trọng Đạt (Quân nhân,tử trận), Nguyễn Thạc (Tây Ban Cầm thủ cổ điển, con trai GS Nguyễn Đăng Thục, nguyên khoa trưởng đại học Văn Khoa Sàigòn), Trần Trọng Thức (Ký giả Việt Tấn Xã, ông xã của nữ kịch sĩ Kim Cương; nghe nói là một nghệ sĩ nằm vùng?), Nguyễn Công Chánh tự Lô, Ngô Vương Toại, Hoàng Ngọc Tuấn, Hoàng Xuân Sơn... (Hình như còn ai nữa? Nhờ ông Đỗ Tăng Bí nhắc hộ!) Công trình thực hiện đầu tiên của Nhóm Sinh Viên Văn Hóa (NSVVH) là thành lập nhà xuất bản Quảng Hóa (trùng tên với cô em xinh đẹp của họa sĩ Nghiêu Đề, đã khuất). Nhan sách ấn hành đầu tiên là cuốn <em>Quân Vương</em> (nguyên tác: <em>The Prince</em> của Machiavelli) chuyên về học thuật quyền lực chính trị. Sau đó còn in thêm một số nhạc tập, ca khúc của Trầm Ca, Du Ca, Nguyễn Đức Quang và thi tập Đêm Việt Nam của Đỗ Quý Toàn. Nhà Quảng Hóa còn dự trù in ấn sáng tác phẩm của anh em trong nhóm. Nhưng sau đó ngưng hoạt động vì vấn đề tài chánh.</p> 
  <p>
  Trong ý nghĩ tình cờ nào đó của một ai đề xướng, NSVVH đứng ra thành lập Quán Văn. Quán Văn Quán Văn cái tên trở thành rất thân thuộc về sau là một trong những tụ điểm sinh hoạt văn nghệ tiên phong của thanh niên sinh viên học sinh rất có khí thế, có sức lôi cuốn mãnh liệt và tạo được nhiều tiếng vang trong những năm dài biến động. Có thể nói không ngoa: Chính Quán Văn đã đưa tên tuổi nhiều nghệ sĩ sáng tác, trình diễn đi sâu vào lòng thưởng ngoạn của giới trẻ và người mộ điệu. Từ Thanh Lan/ Từ Công Phụng đến Khánh Ly/Trịnh Công Sơn v.v. và nhiều ca nhạc sĩ, thi sĩ khác nữa. Sinh hoạt văn nghệ từ Quán Văn như một bàn đạp, dần đi sâu vào các khuôn viên đại học, đoàn thể và ngay cả tư nhân về sau. Quán Văn là tiền thân của Thằng Bờm, Hầm Gió, Hội Quán Cây Tre...</p> 
  <p>
  Tưởng cũng nên nhắc lại, bọn tôi dù có tham gia các bang, nhóm riêng nhưng vẫn luôn luôn là thành viên của CPS (tên gọi tắt của Chương Trình Phát Triển Sinh Hoạt Thanh Niên Học Đường). CPS trực thuộc Bộ Quốc Gia Giáo Dục, là một cơ quan được sự trợ giúp của các tổ chức thiện nguyện quốc tế, chuyên trách về điều hành và xây dựng các sinh hoạt thanh niên sinh viên học sinh hướng về phụng sự xã hội, hỗ trợ đắc lực cho các sinh hoạt mang tính chất văn học nghệ thuật.</p> 
  <p>
  Cuối năm 1966, đầu 67, anh em CPS tham gia công tác cứu trợ nạn nhân chiến tranh vùng giới tuyến Gio Linh/Cam lộ/Đông Hà. Chiến dịch được mang tên Công Trường Thanh Niên Vùng Giới Tuyến gồm nhiều anh chị nhiệt tình hăng hái không nề súng đạn hiểm nguy mang vật liệu, phẩm vật đổ xô ra miền địa đầu <i>dựng lại người dựng lại nhà</i> cho đồng bào cật ruột. Một ngôi nhà mẫu bằng vật liệu thật nhẹ trong tinh thần cứu trợ khẩn cấp được tạm dựng trên khu đất trống trước thềm tam cấp (Nơi Khám Lớn cũ hồi xưa đặt cỗ máy chém hành xử tội nhân !!), bước xuống sân cỏ rộng bên dưới. Lúc anh chị em sinh viên học sinh về lại Sàigòn sau gần một tháng trời công tác, ngôi nhà mẫu cứu trợ vẫn còn đó.</p> 
  <p>
  Nhận thấy ngôi nhà tuy có vẻ sơ sài nhưng tọa lạc ở một địa điểm khá thơ mộng, anh em bàn thảo và ai đó nảy ra ý kiến dựng một quán cà phê văn nghệ làm nơi tụ họp thường xuyên cho giới trẻ, với vật liệu đơn sơ, tự chế lấy bàn ghế, quầy hàng v.v. Thế là hăng hái bắt tay vào việc. Mọi người đều đồng ý tên Quán Văn. Vốn liếng sơ khởi là do đóng góp tài chánh của các thành viên NSVVH dưới hình thức đầu tư cổ phần. Nói nghe có vẻ to tát thế nhưng sự thật đa số anh em là sinh viên nghèo, còn đang theo đuổi việc học, còn ngửa tay nhận trợ cấp gia đình, nên tài khoản đóng góp cũng chỉ đủ chi dùng hàng họ cà phê nước ngọt lúc ban đầu.</p> 
  <p>
  Nguyên tắc của Quán Văn là tự quản. Anh em luân phiên quản lý, coi sóc hàng quán mỗi tuần một lần. Đặc biệt chương trình văn nghệ chính thức được tổ chức mỗi tối thứ sáu hàng tuần, nhằm giới thiệu một tác giả hoặc một ban, nhóm, đã, đang hoặc sẽ có những hoạt động mang tính văn nghệ. Tối thứ Bảy, Chủ nhật là văn nghệ tự do, bỏ túi, cây nhà lá vườn. Toại và tôi lo trang trí mỹ thuật, kẽ bảng hiệu, sắp xếp, bố trí bàn ghế, hàng họ. Trước mặt quán, hai chiếc dù nhà binh phế thải được căng ra làm nơi che mưa nắng. Dưới “mái dù” có khoảng mươi bộ bàn ghế chính thấp lè tè. Và phía dưới tam cấp, dốc đồi, trên thảm cỏ … rải rác những ghế ngồi đủ kiểu đủ loại: thân cây cưa ngắn, ghế xe hơi cũ, thùng gỗ tạp, và thậm chí những két vỏ chai la de. Quán mang một dáng vẻ thô sơ, nghệ sĩ và rất là “sinh viên bụi.”</p> 
  <p>
  Để tăng cường thêm nét duyên dáng cho Quán Văn, Ngô Vương Toại đã mời được một cô bạn gái ở cùng xóm trường đua Phú Thọ làm thâu ngân viên. Đó là Nhuệ Giang, vóc người nhỏ nhắn, xinh xắn với nụ cười duyên răng khễnh rất ư là thu hút. Nhuệ Giang tính tình vui vẻ, bặt thiệp và dễ mến, sẵn sàng làm vui lòng khách đến, vừa lòng khách đi. Nhuệ Giang đã hóa thân làm Bông Hồng Quán Văn. Một cái tên tiền định . Mỗi tối đều có một chàng tình si đến cắm một đóa hồng rực thắm trên quày hàng Nhuệ Giang. Tất cả bọn tôi Toại/Giang/Sơn/Tuấn đều trở nên vô cùng thân thiết với Nhuệ Giang. Như anh em một nhà. Chỉ có chàng Trần Hiếu Lai công tử là lọt được vào mắt xanh của cô em gái. Được nhận làm “gạc-đờ-co” thường trực.</p> 
  <p>
  [Bao năm trời thất tán, bọn tôi không còn nghe tin tức Nhuệ Giang. Chẳng biết con sông Nhuệ giờ trôi chẩy về đâu? Và Bông Hồng Quán Văn lưu lạc ở phương trời miên viễn nào? Hay đã cằn khô nơi đáy thẳm quê nhà?!]</p> 
  <p>
  Ngồi quán nhâm nhi ly cà phê, nghe nhạc là mode cực thịnh của thanh niên sinh viên học sinh thời bấy giờ. Ngồi cho qua ngày đoạn tháng. Ngồi cho quên nỗi ám ảnh ghê sợ chiến tranh và đường tương lai mù mịt. Quán Cái Chùa (La Pagode), Givral, Brodard, Impérial... (**) dưới phố. Cà phê Hân, Duyên Anh , Thái Chi... ở Đa Kao. Thu Hương ở Tân Định. Gió Bấc, Năm Dưỡng... ở Phan Đình Phùng/Nguyễn Thiện Thuật. Quán nào cũng đông cứng và nườm nượp khách.</p> 
  <p>
  Quán Văn cũng không ra ngoài tiền lệ, có phần đông đảo khách hàng hơn, có sức thu hút đặc biệt hơn nhờ những chương trình văn nghệ sống động. Nhạc nền thường trực của Quán Văn là nhạc chọn lọc từ Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Cung Tiến... cùng nhạc tiền chiến, cổ điển phát ra từ một máy <i>magnétophone</i> gắn <i>tape</i> nhạc lớn do Trần Đại Lộc cung cấp. Thức uống của Quán Văn cũng đơn giản, chỉ vài ba món: Cà phê (dĩ nhiên); nước ngọt (thường là nước cam chua nhãn Birley, có khi là Xá Xị Con Cọp); đặc biệt rất đắt hàng là Nước Đá Chanh Đường pha rượu Rhum, gọi tắt là Chanh Rum. Trà nóng trà đá miễn phí. Tới phiên ai quản lý, người đó phải mua sắm dự trữ thức uống đủ cho cả tuần. Bọn tôi chọn cà phê Pháp thơm ngon loại Jean Martin ở quầy hàng kế nhà hàng Thanh Bạch đường Lê Lợi. Nước ngọt mua sỉ tận Chợ Lớn (Tấn Mốc lo việc này). Chanh, đá, đường … mua quanh khu vực chợ Bến Thành. Ẩm khách mua <i>ticket</i> tại quày thu ngân Nhuệ Giang và tự động ra phía sau chọn món hàng thích hợp. Có những hôm quá đông khách phe ta phải cật lực làm việc “ rụp rụp “ (nói theo ngôn từ Võ Phiến) kiểu dây chuyền mới bắt kịp lưu lượng khách vào ra. Nào liền tay rửa phin, ly tách, pha cà phê, quậy chanh rum, chặt đá v.v. Có những tay pha cà phê rành nghề như Hoàng Xuân Giang, NguyễnVănTính... thì cũng có những hảo thủ với ngón “hàn băng miên chưởng” múa tay chặt nước đá bay bướm nhậm lẹ cỡ Tấn Mốc, Hồ Tự, Nguyễn Khả Lộc... . Lắm khi làm không kịp, khách phải nhào vào giúp một tay. Không khí thiệt là rộn rịp, thân thiện. Đông, vui không thể tả.</p> 
  <p align="center">xxx</p> 
  <p>
  Quán Văn ra quân những sinh hoạt văn nghệ tiên khởi bằng lực lượng trừ bị: phe nhà tung quả bóng dò đường trước.</p> 
  <p>
  Nguyễn Thạc bắn phát pháo đầu với đêm trình diễn độc tấu tây ban cầm. Thạc là một<i> guitariste</i> nhạc cổ điển có hạng. Khán thính giả chọn lọc, hạn chế . Đêm tĩnh lặng. Từng giọt đàn lóng lánh trong mắt người. Tí tách những giọt cà phê trầm tưởng. Và bóng đêm chan hòa trên sân cỏ ru người vào cơn mộng êm đềm. Dù ít khách nhưng đêm văn nghệ thành công mỹ mãn bởi tấm lòng của người trình tấu và kẻ thưởng thức.</p> 
  <p>
  Tiếp nối không khí trầm lắng, Quán Văn sôi động hẳn lên với Đêm Trầm Ca Nguyễn Đức Quang/Hoàng Kim Châu/Trần Trọng Thảo. Ở đây không có tiếng hát nhà nghề. Ở đây chỉ có ca khúc bùng cháy ra trên đầu mỗi nhiệt huyết. Quang-Châu-Thảo hát say sưa những bài ca khai phá . Những thanh khúc hùng tráng khơi động lòng hăng say tuổi trẻ. Khí thế bừng bừng. Anh hát. Tôi hát. Mọi người cùng hát trong tiếng vỗ tay đều nhịp dậy trời.</p> 
  <dd>
  <i>Anh em tôi – hơn trăm năm – nằm nếm gai uống chai mật đắng<br />
    <dd>chê bước anh – nhưng trông đến em lòng đầy lo lắng</i></dd>
  </dd>
  <dd> 
  <i>Anh em tôi – hơn trăm năm – mang chiếc gông đi trong lao tù<br />
  cho đến nay cờ tự do cắm trên nấm mồ...<br />
  (Anh Em Tôi – Nguyễn Đức Quang)</i>
  </dd> 
  <p>
  Người bạn láng giềng – Ca Đoàn Nguồn Sống – tham gia trình diễn tại Quán Văn với một chương trình đặc sắc phong phú gồm đủ thể loại ca – vũ – nhạc – kịch; dân ca, hát chèo, nhạc cổ truyền... làm sống lại truyền thống văn hóa dân tộc, rất đáng trân quý, gìn giữ.</p> 
  <p>
  Và rồi Đêm Tâm Ca Phạm Duy/Steve Addist. Hai nhân dáng. Hai dòng máu. Khoác áo màu đen thôn dã. Song tấu tây ban cầm. Và cùng hòa chung tiếng hát, đổ xuống như những giọt mưa, chan hòa trong mắt, trên môi mẹ:</p> 
  <dd>
  <i>Giọt mưa trên lá – nước mắt mẹ già lả chả đầm đìa trên xác con lạnh giá<br />
  Giọt mưa trên lá – nước mắt mặn mà – thiếu nữ mừng vì tan chiến tranh chồng về...</i>
  </dd> 
  <p>
  Steve Addist (Mitch Miller?) cũng có chuyển sang Anh ngữ ca khúc này của Phạm Duy, <i>The Rain On The Leaves</i>:</p> 
  <dd>
  <i>The rain on the leaves is the tears of joy – of the girl whose boy – return from the war...      </dd> 
  <p>
  </i>Đó là những hình ảnh khó phai mờ trong tâm trí. Như những bài tâm ca lắng đọng lâu dài trong hồn người.</p> 
  <p>Sinh hoạt văn nghệ Quán Văn thay đổi không ngừng. Tiếp nối là những đêm: Từ Công Phụng hát tình ca Trên Vùng Tuổi Mây với Thanh Lan (ca sĩ/diễn viên điện ảnh); Vũ Thành An/Hồng Vân/Thế Dung và Những Bài Không Tên; Miên ĐứcThắng vạm vỡ, mạnh bạo với Hát Từ Đồng Hoang. Và rồi Phương Oanh với dân ca. Ban Tam Ca Đông Phương. Các nhạc sĩ Du Ca như Ngô Mạnh Thu/Diễm Chi, Giang Châu, Nguyễn Quyết Thắng, Nguyễn Hữu Nghĩa cũng ra quân trình làng. Có những đêm thơ như đêm ra mắt thi phẩm Đêm Việt Nam của Đỗ Qúy Toàn. Nhà thơ Lê Văn Ngăn từ ngoài trung vào diễn ngâm thơ của mình và bằng hữu qua chủ đề Ánh Sáng Đời Lao Động. Trịnh Công Sơn cũng đã thực hiện xuất hát một mình trước khi có Khánh Ly. Anh hát những ca khúc trong Thần Thoại, Quê Hương và Thân Phận. Như đã có lần nhắc đến, đây là những ca khúc mang tính triết lý sâu đậm về con người và cuộc sống. Có nhìn thấy cái nhân dáng gầy gò của TCS ôm đàn hát những ca khúc mình với giọng gào thống thiết mới thấm cảm qua từng câu từng chữ, cái thân phận nhỏ nhoi, mong manh của kiếp người.</p> 
  <p>
  Như thế, Quán Văn lúc nào cũng đông vui. Nhưng phải đợi đến sự kết hợp diệu kỳ giữa Trịnh Công Sơn và Khánh Ly, Quán Văn mới trở nên một hiện tượng và mang dấu ấn rõ rệt về các sinh hoạt văn nghệ thời thượng. Từ khởi điểm này, đã có sự cảm thông tuyệt vời giữa nghệ sĩ và quần chúng. Hát và Lắng Nghe đã trở thành một nhu cầu cần thiết cho tuổi trẻ hôm nay giữa vùng đạn bom tủi nhục. Hát và Lắng Nghe đã bước đi từ Quán Văn, lan dần vào các đại học; lớn dậy một phong trào.</p> 
  <p>(còn tiếp)</p> 
  <br />
  <p><b>Hoàng Xuân Sơn</b>,<br />
   22-04-2010</p> 
  <br />
  <hr />
  <p><i>(*) Nhóm Thanh Niên Tự Lực hay Thiên Bang có in ấn một tờ nội san mang tên Gió Lộng.</i></p> 
  <p><i>(**) Tin mới nhất: chính quyền Việt Nam hiện tại đã phá đổ các quán Givral, Brodard... để xây dựng kiến trúc khác!</i></p> 
  <p><i></i></p> 


title: Sự thật về Giải Thưởng Âm Nhạc Hòa Bình Thế Giới
created: 2010-12-26 10:32:27+00:00
edited: 2014-06-23 17:29:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Phạm văn Đỉnh
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Sâm Thương, Trần Vân Mai, Phạm Văn Đỉnh. 31/03/2004, 12/12/2010.
url_id: su-that-ve-giai-thuong-am-nhac-hoa-binh-the-gioi
body:
  <br />
  <p class="comment">
  Vì thỉnh thoảng đây đó cũng còn thấy có tác giả<sup>1</sup> nói tới “giải” WPMA như là một vinh dự to lớn đối với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nền âm nhạc Việt Nam, thậm chí như một một giải Nobel hoà bình về Âm nhạc<sup>2</sup> do một tổ chức quốc tế tên tuổi trao tặng nên chúng tôi thấy có bổn phận phải phổ biến những sự việc sau đây, cập nhật từ một bài (không đăng) đã viết hồi cuối tháng 3/2004 (“Giải Âm nhạc Hoà bình Thế giới là gì?” ) với những sự kiện được bổ sung sau khi dự buổi “trao giải” tại San-Francisco cuối tháng 9/2004, và sau khi đọc lại mấy trăm trang dữ liệu mà chúng tôi đã thu thập năm 2004 để đọ kiểm. Hy vọng đây là một việc làm hữu ích.</p>
  <br />
  <p>
  Đầu tháng 1/2004, người trong gia đình Trịnh Công Sơn từ Canada có chia tin mừng cho chúng tôi, cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn sẽ nhận Giải thưởng Âm nhạc hoà bình thế giới (World Peace Music Award, hay WPMA), và giới thiệu trang mạng wpma.tv của tổ chức phát giải: quả là bất ngờ và quá lý thú! Rồi các báo Việt nam bắt đầu đua nhau đưa tin (5/1/2004), rồi họp báo ở New-York (3/2/2004), ở Hà nội (12/02/2004): ngày 26/06/2004, giải thưởng sẽ được trao tặng trong một buổi lễ âm nhạc khổng lồ kéo dài 5 tiếng đồng hồ tại Sân vận động Mỹ Đình cho khoảng 40000 khán giả và được truyền hình trực tiếp cho 2 tỷ người trên 210 nước qua các kênh độ nét cao (high definition).</p> 
  <p>
  Thật là vĩ đại, nhưng sau những phút hân hoan ban đầu chúng tôi không khỏi thắc mắc về giải thưởng này với tổ chức mang tên WPMA, nên đã cố gắng tìm hiểu, như có điều gì thôi thúc, có lẽ vì chúng tôi là bạn bè thân thiết của Sơn và là thành viên của Hội văn hoá Trịnh Công Sơn (Hội TCS). Tìm hiểu WPMA là gì, do ai chủ xướng. Và, quan trọng hơn, ý nghĩa của giải thưởng WPMA trong cộng đồng âm nhạc quốc tế? Thế rồi, càng đi sâu vào vấn đề, chúng tôi càng khám phá ra những bất ngờ, ngoài sự tiên liệu ban đầu.
  </p>
  <p align="center">
  * * * 
  <p>
  Ngày 3.2.2004, WPMA tổ chức một cuộc họp báo để giới thiệu giải thưởng tại văn phòng của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) mà, theo WPMA thông báo, nằm tại New York. Dù giải thưởng được phía tổ chức coi là rất quan trọng, nhưng các báo như New York Times, Washington Post, Los Angeles Times, San Francisco Chronicle, Le Monde, Le Figaro… không có một dòng nhắc đến. Xem mấy tấm ảnh trên mạng wpma.tv, không nhìn ra dấu hiệu gì để nhận lộ được loại phòng họp hay địa chỉ, lại không thấy có công chúng báo chí, chỉ thấy có vài người (ban tổ chức và khách mời ?) ngồi ở bàn chủ toạ, đối diện với hình mẫu một chiếc máy bay quảng cáo hãng hàng không Nhật Bản (nhà bảo trợ?). Theo wpma.tv, buổi họp báo đã thông báo cho thế giới biết giải hoà bình 2004 lần này được trao cho sáu nhạc sĩ và nhóm nhạc sĩ: Bob Dylan, Harry Belafonte, Joan Baez, nhóm Peter, Paul &amp; Mary, Country Joe McDonald, và Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Ngày 12.2.2004, Ban Tổ chức Nghệ thuật-Biểu diễn và Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới (WPMA) họp báo tại khách sạn Melia (Hà Nội) giới thiệu lễ trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới lần thứ 2 “với sự tham dự của đông đảo nhà báo trong và ngoài nước”: chính thức công bố chương trình trao giải thưởng sẽ tổ chức vào ngày 26.6.2004 tại sân vận động Mỹ Đình, Hà Nội với sự chấp thuận của Bộ Văn hóa Thông tin Việt Nam. 
  </p>
  <br />
  <h2>WPMA có hay không có mối quan hệ với Liên Hiệp Quốc, đặc biệt với UNESCO ?</h2>
  <p>
  Sau những phút vui ban đầu, chúng tôi không khỏi không đặt ra những câu hỏi, giữa bạn bè, với các cơ quan có khả năng liên quan: giải này từ đâu rơi xuống?</p>
  <p>
  Trang chủ của WPMA mang hai biểu tượng (logo): một của WPMA nằm bên trái, một của Liên Hiệp Quốc, nằm bên phải cùng với khẩu hiệu của LHQ “Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ của LHQ” (United Nations Millennium Development Goals). Đây là khẩu hiệu của UNDP (United Nations Development Program). Tổ chức WPMA thực sự có mối liên hệ gì với LHQ, hay UNESCO hoặc UNDP, những bộ phận chuyên đề của LHQ?</p>

  <div align="center">
  <img src="wpma.png/image_preview" /><br />
  <p class="discreet">Trên các tài liệu của WPMA phổ biển đều có gắn huy hiệu (logo) của Liên Hiệp Quốc,<br /> cố tình để người ta liên tưởng giữa LHQ &amp; WMPA có sự quan hệ mật thiết</p> 
  </div> 
  <p>
  Thoạt mới nghe đến giải thưởng mang tên rất quốc tế và lại thấy logo LHQ trên trang chủ của WPMA, người đọc liên tưởng rằng WPMA trực thuộc vào UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), là tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hoá của LHQ. Tuy nhiên, nếu phân tích kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy có những điểm trái nghịch nổi bật sau đây.</p>
  <p>
   Điều cần nói đến trước tiên là địa điểm: văn phòng UNESCO đặt tại Paris chứ không phải ở  New York, nên buổi họp báo của WPMA ngày 3.2.2004 nói trên, dựa trên 2, 3 tấm hình đăng trên wpma.tv, chúng tôi không nhận dạng được đã tổ chức ở văn phòng nào của trụ sở LHQ hay ở một khách sạn nào, nhưng chắc chắn không thể liên quan đến UNESCO. Hơn nữa, từ năm 1949 UNESCO đã thành lập một Hội đồng Âm nhạc Quốc tế đặc biệt duyệt xét và trao giải thưởng quốc tế về âm nhạc mang tên IMC-UNESCO (International Music Council - UNESCO) (1). Đáng chú ý là người Việt Nam đầu tiên nhận giải IMC-UNESCO là giáo sư Trần Văn Khê vào năm 1981 (2). Như vậy, UNESCO không có lý do gì thành lập thêm một giải thưởng âm nhạc thế giới khác nữa.   
  </p>
  <p>
  Để làm sáng tỏ mối quan hệ này, vào ngày 12.1.2004 và ngày 3.2.2004, chúng tôi đã hai lần viết thư cho văn phòng Culturelink Network, là cơ quan ngôn luận của UNESCO, và IMC-UNESCO, là cơ quan âm nhạc của UNESCO tại Paris, với nội dung WPMA có trực thuộc vào UNESCO hay không. Và được trả lời như sau:</p>
  <p>
  <i>“Culturelink Network không có quan hệ với tổ chức WPMA nói trên. Nhưng tôi đề nghị bà liên hệ trực tiếp với họ để hỏi. Bằng cách này bà sẽ có câu trả lời chính xác nhất. Thân chào, Aleksandra Uzelac”</i> (3).<br />
  <i>“Để trả lời câu hỏi của  bà: tôi xin thông báo rằng Hội đồng Âm nhạc Quốc tế không có liên quan đến WPMA. Kính chào, Silja Fischer”</i>(4).</p>
  <p>
  Như thế cả UNESCO và cụ thể IMC-UNESCO đều xác nhận rằng WPMA không dính líu gì đến họ.</p>
  <p>
  Ngoài ra, có một chi tiết khác chúng tôi xin đưa dẫn ra sau đây, cũng để xác định LHQ không liên hệ gì với WPMA.Vào đầu tháng 5/2003, Đêm giỗ muộn do Hội-TCS tổ chức tại Paris, trong số người tới dự có ông Phạm Sanh Châu, đại sứ Việt Nam cạnh UNESCO. Ông Châu có nhã ý bàn với chúng tôi nên làm hồ sơ Trịnh Công Sơn để đề nghị với Giải thưởng âm nhạc của UNESCO và ông sẽ ủng hộ hết mình. Nhưng sau đó, trong khi Hội TCS đang nghiên cứu thể lệ, điều kiện v.v. để tiến hành thành lập hồ sơ, chúng tôi gặp lại ông Châu vào tháng sáu cùng năm ở Toulouse và được ông Châu cho biết sau khi xem xét lại, ông đã thấy một trong những điều kiện là nhạc sĩ được đề nghị phải là người còn sống. Trong khi đó thì giải thưởng WPMA lại không đòi hỏi tiêu chuẩn này. Phần khác, các trang mạng của Liên Hiệp Quốc hoàn toàn không thấy nói gì về WPMA.</p>
  <p>
  Còn cơ quan UNDP, một bộ phận khác của Liên Hiệp Quốc, mang mục tiêu là xóa đói giảm nghèo trên thế giới một phần qua chương trình vi tín dụng, rõ ràng không liên quan gì đến âm nhạc hay nghệ thuật, và như vậy không thể cho ra đời một WPMA.</p>
  <p>
  Như vậy, WPMA không trực thuộc vào LHQ, UNESCO, IMC-UNESCO hay UNDP. Tuy nhiên, WPMA vẫn cố tình sử dụng biểu tượng của Liên Hiệp Quốc, không chỉ trên trang mạng của họ, mà ngay cả trong danh thiếp của ông Matt Taylor và một vài thành viên của WPMA, mà chúng tôi được tận mắt nhìn thấy trong ngày giỗ lần thứ ba của Trịnh Công Sơn tối 1.4.2004, để cố tình gây hiểu lầm. Chỉ một điểm này thôi đã cho thấy WPMA làm việc thiếu phần đạo lý (business ethics), đưa đến câu hỏi kế tiếp là tổ chức này là ai và có đủ uy tín hay không để tự nhận trao giải thưởng cho các nghệ sĩ ưu tú trên thế giới?</p>
  <p>
  Sau khi được các cơ quan trực thuộc LHQ xác nhận không có mối liên hệ nào giữa họ và WPMA, và do không tìm đâu ra nguồn thông tin độc lập nào về giải âm nhạc này nên chúng tôi không khỏi đặt ra nghi vấn, và có lưu ý bạn bè thân hữu biết, vì thế có thể đã gây sự hiểu lầm nào đó lúc ban đầu. Nhưng sau đó, báo chí tại Việt Nam  đã có cố gắng tìm hiểu thêm rõ hơn.</p>
  <p>
  <br />
  <h2>WPMA là gì ?</h2>
  <p>
  Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới hay World Peace Music Awards (WPMA), vừa là tên gọi của giải thưởng, vừa là tên gọi của tổ chức, và vừa là địa chỉ của website: “ một website bình thưởng như hằng triệu website trên internet “ (5). Trang mạng này do một nhóm tư nhân thành lập, gồm Matt Taylor, người Mỹ cư ngụ tại Nhật, một nhà sản xuất phim truyền hình và ca nhạc (nhà sản xuất chính của WPMA), Miles Copeland, một người hoạt động công nghệ âm nhạc và Jay Coleman (đồng sản xuất), Narada Michael Walden, đạo diễn âm nhạc, Dick Carruthers, đạo diễn video. Đây là những tên tuổi hầu như mới chỉ được nói đến lần đầu tiên, và qua wpma.tv. </p>
  <p>
  Theo lời Matt Taylor - nhà sản xuất chương trình WPMA, và cũng là người đề xướng giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới - trong buổi họp ngày 12.2.2004 tại khách sạn Melia (Hà Nội) cho biết: <i>“Giải thưởng WPMA bắt nguồn từ ý tưởng khi xảy ra cuộc khủng bố đẫm máu lớn thứ hai trên thế giới tại thủ đô Bali, Indonesia. Khi chứng kiến những đoàn người biểu tình xuống đường chống chiến tranh, chúng tôi tự hỏi tại sao không có nghệ sĩ nào được tôn vinh vì những cống hiến âm nhạc của họ cho hòa bình. Chính họ đã đem lại nguồn cảm hứng bất tận cho hằng triệu, triệu người trên hành tinh, và thế là những nghệ sĩ gạo cội của ngành sản xuất âm nhạc đã nghĩ ra ý tưởng thành lập Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới nhằm tôn vinh những người đã phấn đấu vì hòa bình”</i> (6).</p>
  <p>
  Nhưng ông Lê Chức, Cục phó Cục Nghệ thuật - Biểu diễn, một trong những người được giao trách nhiệm tham gia công tác tổ chức thực hiện đêm biểu diễn sắp tới tại sân vận động Mỹ Đình theo như dự kiến, đã nói rất rõ khi được hỏi mục đích của lần trao giải đầu tiên: <i>“Mục đích của nó được cơ quan chức năng của ta thẩm định rất rõ ràng. Do vụ khủng bố ngày 12.10.2002 tại Bali, hình ảnh của Indonesia giảm sút nhiều đối với khách du lịch, doanh nhân và các nhà đầu tư  nước ngoài. Trong tình hình như vậy, chính phủ Indonesia đã giao cho Bộ Văn hóa và Du lịch tìm cách để thu hút khách du lịch trong và ngoài nước nhằm đạt mục tiêu 4,5 tỉ USD cho năm 2003. Vì vậy, chính phủ nước này đã tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức các hội nghị quốc tế, các cuộc biểu diễn nghệ thuật và các tuyến du lịch có khuyến mãi tới Bali để lấy lại lòng tin của khách. Và Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới lần thứ nhất ở Bali cũng không ngoài mục đích đó”</i>(7).</p>
  <p> 
  Qua trả lời phỏng vấn của ông Lê Chức, dường như mục đích của WPMA có tính cách kinh doanh du lịch chứ không giống như ông Matt Taylor đã cố gắng vẻ vời.</p>
  <p>
  Đồng thời, bài phỏng vấn này cũng cho thấy tổ chức WPMA đã không trung thực khi chính ông Lê Chức cho biết: <i>“Theo lời ông Matt Taylor, lần trao giải đầu tiên diễn ra vào tháng 6 năm ngoái (2003) ở Bali, bà Megawati Sukarnoputri, Tổng thống nước Cộng hòa Indonesia là người trực tiếp gửi thư mời và các nghệ sĩ đến tham dự lễ trao giải thưởng và có mặt trong buổi lễ đó. Chương trình đã được truyền hình trực tiếp đến 1,5 tỉ người trên khắp hành tinh và được phát sóng đến 210 quốc gia. Tham dự buổi biểu diễn còn có khoảng 30 nghìn khán giả đến từ nhiều quốc tịch khác nhau”</i> (7). Và ngay sau đó, ông Lê Chức đã nói lại về những thông tin do ông Matt Taylor đưa ra: <i>“Theo báo cáo của cơ quan chức năng, lần trao giải ở Bali cũng thành công nhưng chỉ ở mức độ địa phương, quy mô nhỏ, số lượng khách khiêm tốn, không có nhiều quan chức cao cấp của chính phủ và ngoại giao tham dự. Sự kiện đó ít được báo chí quan tâm. Chủ yếu chỉ để phục vụ khách du lịch và một số quan chức địa phương”</i> (7).  </p>
  <p>
  Chúng tôi cũng đã kiểm tra trên <b>The Star OnLine-eCentral</b> số ngày 18.6.2003 ( một tờ báo của Indonesia ), buổi trình diễn của WPMA năm 2003 tại Bali chỉ có 8,000 thính giả tham dự (8) chứ không phải 30,000 như WPMA đã thông tin trên mạng (9). Còn con số 1,5 tỉ người theo dõi truyền hình năm 2003 cũng như 2 tỉ người trong tháng 6, 2004 lại càng nên đặt nghi vấn hơn vì năm 2003 ít nhất có hai nước Mỹ và Pháp đều không nghe thấy gì về WPMA trên truyền hình hay báo chí.</p>
  <p>
  Theo Ban tổ chức WPMA, các nghệ sĩ sẽ được trao giải lần thứ hai gồm có Trịnh Công Sơn và năm (nhóm) nhạc sĩ Mỹ: Bob Dylan, Harry Belafonte, Joan Baez, nhóm Peter, Paul &amp; Mary, và Country Joe McDonald. Buổi trình diễn được ấn định vào ngày 26.6.2004 tại Hà Nội.</p>
  <p>
  Điều ngạc nhiên là trong năm (nhóm) nhạc sĩ Mỹ được tôn vinh lần này, trong thời điểm đó, không có trang mạng nào của họ đưa tin về WPMA, ngoại trừ  Joe McDonald (10). Nên chú ý rằng Joe McDonald là một cựu chiến binh tham gia phong trào chống chiến tranh Mỹ, yêu quí Việt Nam nên có thể thiên vị ủng hộ tất cả những sinh hoạt liên hệ đến Việt Nam. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ trở lại đề tài trang mạng của Joe McDonald trong đoạn cuối bài. Nhưng trong thông tin mới nhất (4.4.2004) đã không nói Joe Mc Donald đi Hà Nội để nhận giải thưởng, và cũng không nói đi Việt Nam nữa. Còn các nghệ sĩ tên tuổi khác thì hoàn toàn không nhắc đến WPMA, trong khi Bob Dylan có đưa tin tháng hai năm 2004 được Grammy Awards (Giải thưởng Âm nhạc Pop lớn nhất nước Mỹ) tôn vinh và tháng 6.2004 cũng sẽ trình diễn một nơi khác. Đồng thời, trang mạng Joan Baez đưa tin vào ngày 9.2.2004, Joan Baez sang London trao Giải thưởng Thành tựu suốt đời (Lifetime Achievement Award) cho Steve Earle trong dịp Giải thưởng Dân gian năm thứ 4 của đài phát thanh BBC 2 (Fourth Annual BBC Radio 2 Folk Awards). Và mới đây, trên trang mạng cũng có thông tin là ngày 26.6.2004 , Joan Baez sẽ trình diễn ở một xứ nào đó, không phải Việt Nam. Trong trang mạng của WPMA cũng nói là Sarah Brighton (ca sĩ Anh quốc nổi tiếng) sẽ đến trình diễn tại Hà Nội ngày 26.6.2004. Nhưng vào trang mạng của Sarah Brighton thì thấy cùng ngày đó, 26.6.2004, Sarah Brighton sẽ trình diễn ở một nơi khác. Như vậy đủ hiểu WPMA không hề là một giải thưởng có uy tín quốc tế. </p>
  <br />
  <h2>WPMA và quy chế 501C3</h2>
  <p>
  Vào trang Quỹ Học bổng (Scholarship Fund) của WPMA thì biết WPMA là một tổ chức được hưởng quy chế 501c3 theo luật thuế vụ Mỹ (11).</p>
  <p>
  Điều đập vào mắt là một tổ chức hưởng quy chế 501c3 nhất định không dính líu gì đến Liên Hiệp Quốc vì Liên Hiệp Quốc không bao giờ cần quy chế này để hoạt động hoặc có mặt trên đất Mỹ. Lại một lần nữa xác dịnh tính chất làm việc thiếu đạo lý của WPMA khi vây mượn danh nghĩa của LHQ.</p>
  <p>
  Nói rõ hơn, quy chế 501c3 là một quy chế dành cho tư nhân mang quốc tịch Mỹ để thành lập tổ chức không vụ lợi (non-profit), phi chính phủ (non- governmental), tức là không thuộc hành chính nhà nước, được trừ thuế, tức là những người đóng góp cho tổ chức 501c3 được hưởng quy chế không đóng thuế trên phần đóng góp. Nhưng khi xin quy chế 501c3 thì phải có một mục tiêu không vụ lợi (nhân đạo), nên WPMA lập ra quỹ học bổng cho nạn nhân của khủng bố. Và đọc kỹ thì thấy đến bấy giờ, đã năm thứ hai, WPMA vẫn chưa thông báo đã tặng bao nhiêu học bổng, nhất là sau khi đã trình diễn tại Bali là một xứ nghèo và nơi đã xảy ra cuộc khủng bố ngày 12.10. 2002. Hơn nữa, ngay tại Mỹ đã có các trẻ em nạn nhân của khủng bố do vụ 9/11 tại New York gây ra.Thế nhưng WPMA không hề thông tin trên mạng cũng như trên báo chí là đã phát học bổng cho nạn nhân 9/11.</p>
  <p>
  Nhưng cũng chính vì quy chế 501c3 nên WPMA bị hạn chế, vì quy chế 501c3 giới hạn tổ chức không được làm thương mãi (thương mãi tất nhiên là có vụ lợi - trái với tiêu chuẩn của 501c3 đề ra). Do đó, WPMA không bán vé trực tiếp được, phải nói là miễn phí (free) hoặc gợi ý đóng góp (suggested donations). Nhưng miễn phí với điều kiện là vào trang mạng mua mặt hàng của WPMA, thí dụ áo thun 19.95 USD, dây chuyền 45 USD (12), và phải ghi “tất cả lợi nhuận đều đưa vào việc nhân đạo” ("All proceeds go to charity") là cho học bổng. Nhưng lợi nhuận có được phát thành học bổng của WPMA hay không thì WPMA còn phải chứng minh điều đó.</p>
  <br />
  <h2>Đi tìm câu trả lời</h2>
  <p class="pullquote">
  <br />
  <b>DIỄN TIẾN SỰ KIỆN QUA BÁO CHÍ VN :</b><br />
  <br />
  <b>GIAI ĐOẠN 1</b><br />
  <br />
  Ngày 5.1.2004, trong nước bắt đầu có bài đưa tin về sự kiện WPMA, t/d:<br />
  <br />
  - <b>Vietnamnet</b> (10:29):Trịnh Công Sơn được trao giải “Vì hoà bình”; <br />
  - <b>VnExpress</b> (15:32): Giải “World Peace Music” tôn vinh nhạc sĩ Trịnh Công Sơn;<br />
  - <b>Tuổi trẻ online</b> (16:07): NS Trịnh Công Sơn được trao giải thưởng “Cuộc đời vì hoà bình”.
  <br />
  <br />
  <b>GIAI ĐOẠN 2</b>
  <br />
  Sau hơn 20 bài báo hầu như lấy lại toàn văn thông tin của tổ chức wpma, nhiều khi còn thổi phòng hay thêu dệt thêm sự kiện, từ đầu tháng 3.2004 mới bắt đầu xuất hiện những bài viết thẩm định rõ ràng hơn nguồn gốc và uy tín của giải thưởng WPMA, tuy đa số báo vẫn còn “lạc quan”, từ khoảng 1,5 tỷ khán giả dự trù, dần dần lên 2 tỷ rồi hơn 2 tỷ (<b>Nhân Dân</b>, 12/05/2004, 17:39):</b>
  <br />
  - Trần Nhật Vy tìm hiểu về WPMA: Về Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới: Chỉ là một sô diễn bình thường, <b>Tuổi Trẻ</b>, 05/03/2004;<br />
  - Vu Ngã trả lời một Việt Kiều tại Mỹ: Một Giải thưởng âm nhạc và chương trình biểu diễn ca nhạc, <b>Sài Gòn Giải Phóng</b>, 09/03/2004;<br />
  - Tú Anh phỏng vấn Ông Lê Chức, Cục phó Cục Nghệ thuật- Biểu diễn: Sự thật về Giải thưởng Âm nhạc vì hoà bình thế giới sắp được tổ chức tại Việt Nam, <b>An ninh Thế Giới</b>, tuần số 371, 13 (?).3.2004;<br />
  <br />
  <b>GIAI ĐOẠN 3</b><br />
  <br />
  Mười ngày trước ngày N, ông Lê Quốc Vinh, đại diện của WPMA cho biết lễ trao giải phải dời lại ít ngày 
  vì các nghệ sĩ nhiều nước vẫn chưa nhận được vé máy bay (!) (Hànội mới điện tử, 12/06/2004, 19:04), 
  sau đó tin hoãn giải được xác nhận, và “hoãn vô thời hạn” :<br />
  - Thu Hồng: WPMA đề nghị hoãn lễ trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới, Thanh Niên, 15/06/2004 (01:34);<br />
  - Bích Hạnh: Hoãn vô thời hạn Lễ trao Giải âm nhạc vì hoà bình?, <b>Hànội mới</b>, 17/02/2004, 11:57<br />
  - Thu Hồng: Có thể tổ chức lễ trao giải vào tháng 9.2004 , <b>Thanh Niên</b>, 18/06/2004 (05:09);<br />
  - Ông Đỗ Quang Quý (trưởng BTC biểu diễn, Bộ VHTT): “Chưa có ai cho phép WPMA tổ chức lại chương trình này”, <b>tintucvietnam</b>, 14/07/2004 (08:41)<br />
  <br />
  </p>

  <p>
  Sự thật, “WPMA chỉ là một tổ chức tư nhân sản xuất show biểu diễn bình thường, không liên hệ gì đến Liên Hiệp Quốc hay các bộ phận chuyên đề của Liên Hiệp Quốc. Các thành viên sáng lập và trách nhiệm trong WPMA chỉ là những tên tuổi mới được nghe nói đến trên một số báo chí và dư  luận ở Việt Nam” (13). Ở Mỹ, hầu như WPMA không được biết tới, thậm chí đến độ bốn trong năm nhạc sĩ hay nhóm nhạc sĩ lừng danh nước Mỹ được WPMA tôn vinh năm 2004 cũng không một dòng nhắc nhở đến giải thưởng này trong các trang mạng của chính họ. Như thế WPMA có đủ uy tín về chuyên môn cũng như về đạo lý để đứng ra trao giải thưởng âm nhạc cho các nghệ sĩ tên tuổi thế giới mà họ đã công bố hay không? Câu hỏi này có lẽ đã không cần nhiều thời gian để được trả lời, chỉ việc nhìn vào cách thức làm việc bất nhất của họ, và cụ thể là lễ trao Giải thưởng mà họ tổ chức. </p>
   <p>
  Trước đây, ai cũng tưởng WPMA sẽ tiến hành lễ trao giải như đã dự định thì <i>“Ngày 12.6.2004.  Ban tổ chức biểu diễn (Bộ VH-TT) nhận được bức thư của Tổ chức Giải thưởng âm nhạc hòa bình thế giới (WPMA) với nội dung: đề nghị hoãn chương trình biểu diễn tại lễ trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới vào ngày 22.6. tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội). Người viết bức thư này là ông Matt Taylor”</i> (14). Có lẽ bất ngờ trước sự thay đổi đột ngột của WPMA, nên <i>“Đến ngày 17.6.2004 tại Hà Nội, lãnh đạo Bộ Văn Hóa – Thông Tin đã làm việc với đại diện Tổ chức Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới (WPMA). Hai bên đồng ý sơ bộ tổ chức lễ trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới lần thứ 2 với quy mô nhỏ hơn, có thể là tại Nhà hát lớn Hà Nội. WPMA đề nghị thời điểm diễn ra hoạt động này là ngày 24.6.2004.</i></p>
  <p>
  <i>Trước đó, chiều ngày 16.6.đại diện WPMA và đối tác tổ chức chương trình phía Viêt Nam- Ban Tổ chức biểu diễn (Cục Nghệ thuật Biểu diễn – Bộ VH-TT ) đã có cuộc họp về việc WPMA đơn phương hoãn tổ chức chương trình Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới. Lý do hoãn, theo giải trình cùa WPMA, là sự cố “đứt truyền dây cáp truyền internet quốc tế, dẫn đến việc thông tin liên lạc của WPMA với các đối tác, và các nghệ sĩ bị gián đoạn, gây ra nhiều khó khăn nên không kịp chuẩn bị cho những công việc tiếp theo, sau khi cáp truyền Internet được nối lại”. Ông Matt Taylor – đại diện WPMA – ghi nhận những đóng góp, hỗ trợ tích cực có hiệu quả, thể hiện thái độ thiện chí của Chính phủ Việt Nam, Bộ VH-TT, các cơ quan liên quan tại Việt Nam cho chương trình giải thưởng (14).” Và cuối cùng hai bên đã thống nhất nội dung Thông cáo báo chí như sau: “Hai bên đã tích cực chuẩn bị tổ chức lễ trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới, tuy nhiên vào những ngày chót đã phát sinh những khó khăn mà WPMA không khắc phục được. Do đó hai bên đã thỏa thuận hoãn và thời gian và địa điểm thích hợp sẽ dược thỏa thuận cụ thể sau”</i>(14). Nói như thế, có khác gì hủy bỏ tổ chức chương trình nói trên. </p>
  <p>
  Bất ngờ, cuối tháng 7.2004, một thông báo trên trang mạng của Tổ chức WPMA loan báo Chương trình trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới sẽ tổ chức lễ trao giải, nhưng không phải ở Việt Nam mà tại San Francisco, Hoa Kỳ vào ngày 25.9.2004. Phải chăng đây là một nỗ lực nhằm cứu vãn uy tín của họ? Nhưng có điều lạ là suốt một tuần trước đó, chúng tôi đã cố tìm đọc trên tờ San Francisco Chronicle (nhật báo lớn của địa phương San Francisco ở vùng Bay Area) xem có thông tin gì về WPMA không. San Francisco Chronicle thường dành 2 đến 3 trang đăng tải chương trình các tiết mục văn hóa nghệ thuật âm nhạc biểu diễn hàng ngày và nhất là cuối tuần, không những tại San Francisco mà các vùng lân cận - Bay Area nói chung. Đọc hết 6 ngày, mỗi nhật báo mười mấy trang mà vẫn không thấy tin gì về WPMA, ngay cả báo ngày thứ bảy 25.9.2004 hôm đó.</p> 
  <p>
  Trong tờ chương trình tải xuống từ trang mạng của WPMA, đặc biệt phía dưới có chạy dòng chữ nhỏ: “Các nghệ sĩ biểu diễn có thể hủy bỏ và không xuất hiện mà không báo trước” (<i>“The performing artists may cancel without preliminary announcement”</i>). Thông thường, một chương trình ca nhạc nếu được tổ chức nghiêm túc hẳn phải bảo đảm với khán giả sự xuất hiện của các nghệ sĩ được mời tham dự trong chương trình. Hơn nữa, đây là một chương trình trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới trọng đại như chính WPMA công bố, thì không thể có sự ngẫu hứng và tùy tiện như thế được. </p>
  <div align="center">
  <a href="/ban-be/sinh-hoat/wpma-2004">
  <img src="/ban-be/sinh-hoat/wpma-2004/wpma-08.jpg/image_preview" /></a><br />
  <p class="discreet">Buổi diễn trao Giải thưởng âm nhạc hoà bình thế giới tại San-Francisco chiều ngày 25/09/2004: <br />không nghe được bài hát nào của Trịnh Công Sơn, số khán giả chỉ khoảng 150-200,<br />dù hoàn toàn miễn phí, kể cả những người đến rồi đi.</p> 
  </div> 
  <p>
  Cái được gọi là chương trình trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới (WPMA) đã được tổ chức ngoài trời, nơi Quãng trường Civic Center Plaza, ngay trước Tòa thị sảnh San Francisco vào ngày 25.9.2004. Chương trình trên mạng ghi là 5:30 pm đến 10:00 pm, nhưng mãi đến 6:45 pm mới bắt đầu. Mặc dù, hàng ghế xếp có đến khoảng 1.500 ghế, nhưng thực tế chỉ có khoảng 150 đến 200 khán giả đến dự và ngồi rải rác. Phải  đợi đến khi nhiếp ảnh của Ban tổ chức yêu cầu, khán giả mới chịu gom lại để chụp ảnh. </p>
  <p>
  Có thể nói đây là một chương trình tổ chức cẩu thả, không được dàn dựng bài bản, nói chi đến đến yếu tố sáng tạo, không xứng đáng là một cuộc tuyên dương với những tên tuổi và ý nghĩa của nó như đã được công bố. Chính vì lẽ đó mà chúng tôi không muốn tường thuật kỹ, vì điều đó làm chúng tôi đau đớn, thật sự đau đớn trước những ý đồ đen tối gạt gẫm mà chúng tôi đã phát hiện từ đầu. Điều đáng nói là trong suốt chương trình, hoàn toàn không trình diễn một bản nhạc nào của Bob Dylan, Joan Baez, Harry Belafonte hay của Trịnh Công Sơn, mà chỉ toàn nhạc pop-rock chủ yếu là do người DJ pha trộn các đĩa nhạc và giới thiệu. Còn nghệ sĩ trình diễn, ngoài Joe McDonald và Peter Yarrow, phần lớn không có tên tuổi. Có lẽ đã thấy trước được điều đó, nên những nghệ sĩ như Bob Dylan, Joan Baez, Harry Bellafonte…đã không có mặt và không một lời đá động. Điều đáng ghi nhận là sau buổi trình diễn, trở vào trang mạng của Joe McDonald, cũng như của Peter Yarrow, thì chúng ta sẽ không tìm thấy một dòng nào nhắc nhở đến giải thưởng WPMA nữa (15 &amp;16). Và sau đó không biết WPMA đã biến mất lúc nào mà ngày nay, những ngày tháng 12/2010, không tìm thấy dấu vết ở đâu nữa.</p>
  <p align="center">
  * * *</p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn là một thiên tài âm nhạc, có người cho là Nguyễn Du của thế kỹ 20, là một người bạn mà đại đa số ai có dịp tiếp xúc cũng đều thiết tha vô kể, nên không cần ai, bè bạn, gia đình hay tổ chức nào chạy dùm theo những huy chương phù phiếm. Giải Thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới (WPMA) đã lộ rõ chân dung: không có một đồng xu giá trị. Nhưng cho đến giờ phút này, hơn 5 năm sau, có những câu hỏi mà chúng tôi không có giải đáp. Vì sao WPMA có thể lừa phỉnh các đối tác của mình một cách dễ dàng và vô tội vạ như thế? </p>
  <p>
  <b>Sâm Thương, Trần Vân Mai, Phạm Văn Đỉnh</b> (*)<br />
  31/03/2004, 12/12/2010</p>
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  (*) Sâm Thương: nhà văn, nhà biên kịch, Việt Nam<br /> 
  Trần Vân Mai: Thạc sĩ Vi sinh vật học, Mỹ<br />
  Phạm Văn Đỉnh: Tiến sĩ Khoa học, chủ tịch Hội vh TCS, Pháp
  </p>
  <p>
  <sup>1</sup> Như trong lời tựa của GS Nguyễn Đình Chú cho quyển sách « Vết chân dã tràng » của Ban Mai đang được nxb Văn Mới (Gardena, CA) tái bản (2010)</p>
  <p>
  <sup>2</sup> Miles Copeland, người đồng sản xuất chương trình WPMA: “Có thể coi WPMA như một kiểu giải Nobel Hoà bình cho những người hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc » (Vietnamnet, 13/02/2004, 12 :27)
  </p>
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  (1) IMC-UNESCO: http://www.unesco.org/imc/welcframe.html<br />
  (2) Trần văn Khê và IMC-UNESCO: http://www.unesco.org/imc/projframe.html<br />
  (3) Thư điện tử Hội-TCS gửi cho Culturelink Network:</p>
  <dd>From: Natalie<br />
   To: clink@irmo.hr<br />
   Sent: Monday, January 12.2004 3:33 AM<br />
   Subjet: World Peace Music Award
  </dd>
  <p><i> Dear Sir/Madam<br />
  I came across a website named: World Peace Music Award (www.wpma.tv ) that claims to give Music Awards to international artists. I notice that this organization uses the United Nations logo on its home page website (upper right corner).<br />
  Would this organization be associated with the United Nations Cultural Programs namely UNESCO ?<br />
  Thank you very much for taking this issue into consideration.<br />
  Sincerely, <br />
  Natalie </i></p>
  <dd>
   From: Aleksandra Uzelac<br /> 
   Sent: Wednesday, January 14, 2004 3:36 AM<br /> 
   Subject: RE: World Peacce Music Award
  </dd>
  <p>
  <i> Dear Natalie,<br /> 
  Culturelink Network is not related to the mentioned project (WPMA), but I suggest that you contact them directly and ask them. That way you will get the most accurate answer. <br />
  Sincerely, <br />
   Aleksandra Uzelac<br /> 
  IMO/ Culturelink Network<br />
  Vukotinoviceva 2, 1000 Zagred, Croatia<br />
  Phone: +385 1/48 26 522; Fax : +385 1/48 28 361<br />
  Email: sandra@irmo.hr<br />
  Email for Culturelink: clink@irmo.hr<br />
  Website: www.culturelink.org</i>
  </p>
  <p>
  (4) Thư điện tử Hội-TCS gửi cho IMC-UNESCO:</p>
  <dd>
  From: Mai Tran<br /> 
  Sent: Tuesday, February 3, 2004 00:28<br />
  To: imc@unesco.org<br />
  Subject: WPMA
  </dd>
  <p><i>Dear Sir/ Madam,<br />
  I would like to inquire whether your organization is aware of the World Peace Music Awards (WPMA). Its website is: www.wpma.tv.<br />
  WPMA claims to give music awards to international artists, and its Home page features the United Nations logo accompanied by the slogan: United  Nations, Millennium Development Goals (upper right corner).<br />
  I would like to know whether your agency (namely IMC-UNESCO Music Prize) sponsors or supports WPMA, or is WPMA a program of IMC-UNESCO? Thank you very much for taking this into consideration, <br />
  Regards,<br />
  Mai Tran</i></p>
  <dd>
  From: Conseil International <br />
  Sent:02/03/2004 03:41 AM <br />
  Subject: Re:WPMA
  </dd>
  <p><i>Dear Mai Tran,<br />
  Further to your request, I inform you that the International Music Counsil is not involved in WPMA.<br />
  With kind regards, <br />
  Silja Fischer<br />
  International Music Council<br />
  Conseil International de la musique<br /> 
  Maison de l’ UNESCO  <br />
  1 rue Miollis <br />
  75732 Paris Cedex 15 <br />
  France<br />
  Tel. +33 1 45 68 48 50<br />
  Fax: +33 1 45 06 87 98<br /> 
  Email: imc@unesco .org<br />
  Website: www.unesco.org/imc</i></p>
  <p>
  (5) Trần Nhật Vy, Giải thưởng Âm nhạc vì hòa bình thế giới: Chỉ là một sô diễn bình thường, Tuổi Trẻ, Thứ sáu 5.3.2004. </p>
  <p>
  (6) Thu Hồng, Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới lần thứ 2: Hơn 1,5 tỉ người sẽ được theo dõi lễ trao giải, Thanh Niên số 44( 2974) ,Thứ sáu 13.2.2004.</p>
  <p>
  (7) Tú Anh, Sự thật về Giải thưởng Âm nhạc vì hòa bình thế giới sắp được tổ chức tại Việt Nam , An Ninh Thế giới, Bộ mới số 137 (371), ngày 4 (?).3.2004. </p>
  <p>
  (8) Jason Cheah, Playing for Peace, <a href="http://www.starecentral.com/news/story.asp?file=/2003/6/18/newent/jcpeace&sec=newent">The Star On Line-eCentral, June 18, 2003</a>.<br />
  <i>“...As for the Peace Music Awards itself, in essence every performer that night was a Peace Award winner, each receiving their award at the end of each set, with Gloria Gaynor and INXS receiving a special peace award each. That proved a good idea, since every one of the acts came with its own message of peace, be it subtle or direct, to a troubled world. At the end of the day, as far as the audience of some 8,000 or more was concerned, it was a good night, and 8,000 attendees is no mean feat when you consider the distances one had to travel to get to the island itself, let alone the venue.”...</i></p>
  <p>
  (9) Trang mạng của WPMA: http://www.wpma.tv/team/matt/index.html và http://www.wpma.tv/press/wpma/0615pr/01.html</p>
  <p>
  (10) Trang mạng của các nghệ  sĩ được WPMA tôn vinh năm 2004: <br />
  http://www.bobdylan.com<br />
  http://baez.woz.org<br />
  http://www.belafonte-asiteofsites.com<br />
  http://www.peterpaulandmary.com<br />
  http://www.countryjoe.com</p>
  <p>
  (11) WPMA và quy chế 501c3: http://www.wpma.tv/scholarship/index.html</p>
  <p>
  (12) Trang mạng của WPMA: http://www.wpma.tv/shop/</p>
  <p>
  (13) Thu Hồng, WPMA đề nghị hoãn lễ trao Giải thưởng âm nhạc hòa bình thế giới, Thanh Niên Số 167 (3097) Thứ ba 15.6.2004.</p>
  <p>
  (14) Thu Hồng, Có thể tổ chức lễ trao giải vào tháng 9.2004, Thanh Niên, Số 170 (3100) Thứ sáu ngày 18.6.2004. </p>
  <p>
  (15) Trang mạng của Joe McDonald: http://www.countryjoe.com/#flashes</p>
  <p>
  (16) Trang mạng của Peter Yarrow: http://www.operationrespect.org/pybio.htm</p>
  </p>


title: Tạp chí Da màu phỏng vấn Ban Mai
created: 2009-08-18 15:14:01+00:00
edited: 2009-08-18 15:20:56+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Lê Đình Nhất Lang, damau.org, 30/06/2009
url_id: tap-chi-da-mau-phong-van-ban-mai
body:
  <br />

          <div class="newsImageContainer">
              <a href="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang/image/image_view_fullscreen">
                 <img src="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang/image_mini" alt="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" title="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" height="200" width="159" class="newsImage" />
              </a>
              <p class="discreet"></p>
          </div>

  <p>
  <b>Da Màu: </b>Đầu tiên, chị có thể cho biết tại sao chị chọn đề tài Trịnh Công Sơn để làm luận văn Thạc sĩ, mà không chọn các nhà thơ, nhà văn Việt Nam khác?</p>
  <p><b>Ban Mai:</b> Tôi chọn ca từ Trịnh Công Sơn để nghiên cứu khi làm luận văn Thạc sĩ đơn giản vì tôi vốn thích và say mê ngôn ngữ nhạc Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ ca từ của ông đích thực là thơ, một kiểu thơ lãng mạn, trữ tình, giàu chất hiện sinh, siêu thực, mang đậm chất thiền.</p>
  <p>Mặt khác bản chất của nghiên cứu là tìm kiếm cái mới, dùng ca từ của một nhạc sĩ để nghiên cứu dưới góc nhìn văn học là một đề tài hoàn toàn mới, chưa có một công trình nghiên cứu nào trong trường học Việt Nam làm về đề tài này tính cho đến thời điểm tôi đang làm luận văn Thạc sĩ, vì vậy, tạo cho tôi một sự kích thích say mê.</p>
  <p>Bên cạnh đó, cuộc đời Trịnh Công Sơn tiêu biểu cho bi kịch một thế hệ trí thức Miền nam Việt Nam những năm chiến tranh loạn lạc và sau thời hậu chiến; nghiên cứu về Trịnh Công Sơn cũng là nghiên cứu tiếng nói của một 
  thời đại, một hiện tượng văn hóa nghệ thuật đặc sắc của thế kỷ 20.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Chúng tôi rất muốn nghe chị chia sẻ về quá trình hình thành nên tập sách. Từ đâu chị có ý tưởng viết tập sách này?</p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Tập biên khảo “<i>Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng</i>” là sự tu chỉnh, bổ sung từ luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam, mà tôi đã bảo vệ năm 2006. Sau khi bảo vệ đề tài với số điểm tối đa, Hội đồng bảo vệ luận văn gợi ý tôi nên viết lại thành sách để công bố. Qua một năm bổ sung nhiều tài liệu và hoàn chỉnh lại, tôi gửi bản thảo đến Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây ở Hà Nội. Sau khi xem bản thảo tôi gửi ra, họ đồng ý tài trợ việc in ấn và xuất bản. Đến tháng 10/2008 tập sách mới hoàn thành và đến tay bạn đọc.</p>
  <p>Tôi nghĩ rằng đây là một hướng đi mới. Hy vọng hướng đi này sẽ là bước khởi đầu cho nhiều khám phá sâu 
  rộng hơn nữa trong ca từ của các nhạc sĩ nổi tiếng khác như Văn Cao, Phạm Duy chẳng hạn.</p>
  <p>Mặt khác, tôi hy vọng tập sách cũng sẽ hướng giới trẻ nghe nhạc và những nhạc sĩ trẻ sáng tác ca khúc, chú trọng hơn đến phần lời của ca khúc, giúp làm phong phú thêm sự trong sáng của tiếng Việt.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Ngoài nội dung và nghệ thuật ca từ chị trình bày trong tập sách, một phần quan trọng của tập biên khảo là những ca từ của Trịnh Công Sơn. Theo chị, Trịnh Công Sơn có tất cả là bao nhiêu bài hát?</p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Lâu nay, câu hỏi Trịnh Công Sơn có bao nhiêu ca khúc vẫn chưa được trả lời chính xác. Công chúng thường phỏng đoán Trịnh Công Sơn sáng tác 400 bài hát, có người tăng 600, 800 có người còn tăng đến 1000 bài nhưng không có chứng cớ gì cụ thể. Ngay Trịnh Công Sơn lúc sinh thời cũng không biết mình viết ra bao nhiêu ca khúc, vì lúc đó chiến tranh ông sống một cuộc đời trốn tránh, nay đây mai đó, nên không có điều kiện giữ gìn. Năm 1991, khi Trịnh Công Sơn còn sống, có 1 luận văn Cao học về ca khúc phản chiến của cô Michiko một sinh viên người Nhật, làm luận văn Thạc sĩ ở bên Pháp, cô sưu tầm được 196 bài hát qua sự cung cấp của Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>Sau khi ông qua đời, nhiều người bạn của ông ở khắp nơi trên thế giới sưu tầm ca từ Trịnh Công Sơn để lưu giữ. Hiện nay, tại Diễn đàn Hội Văn hóa Trịnh Công Sơn ở Pháp đã sưu tầm được 288 bài hát có ghi chú năm tháng cẩn thận, đó là con số có được nhiều nhất tính cho đến thời điểm lúc này. Nhưng ca từ tìm được đầy đủ là 242 bài, tập sách này tôi công bố 242 bài. Những bài khác không thể công bố được vì ca từ của những bài này chưa chắc chắn là chuẩn xác, cần kiểm tra thêm, và cũng có những bài đã bị thất lạc, chỉ còn có tên mà không có văn 
  bản. Vì vậy, công việc sưu tầm ca từ vẫn còn tiếp tục. Theo nhận định của tôi và giới nghiên cứu trên Diễn đàn văn hóa Trịnh Công sơn ở Pháp, Trịnh Công Sơn sáng tác khoảng trên 300 ca khúc.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Xin chị tóm lược chuyện gì đã xảy ra trên báo chí trong nước thời gian gần đây, liên quan đến cuốn sách của chị, cuốn biên khảo <i>Trịnh Công Sơn – Vết Chân Dã Tràng.</i></p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Tập biên khảo “<i>Trịnh Công Sơn – vết chân dã tràng</i>” sau khi xuất bản tôi nhận được nhiều lời khích lệ của giới chuyên môn. Tháng 11/2008, đã có buổi giới thiệu tập sách tại Trung Tâm Văn hóa Ngôn Ngữ Đông – Tây ở Hà Nội; và được nhiều báo chí trong nước đưa tin về tập sách. Bạn đọc có thể vào google, search tên tập sách sẽ có hàng loạt thông tin.</p>
  <p>Cách đây ba tháng, khoảng gần cuối tháng 3/2009, tôi nhận một cuộc điện thoại từ Hà Nội, thông báo có một bài viết rất nặng tay của một bạn đọc gửi báo <i>An Ninh thế giới,</i> có lẽ sẽ đăng vào ngày mai. Họ báo trước để tôi chuẩn bị tinh thần. Sáng hôm sau, tôi ra sạp báo để tìm bài viết, nhưng không thấy, qua hôm sau cũng vậy. Nóng lòng, tôi truy tìm trên mạng và bắt gặp bài viết của tác giả Nguyễn Hoàn trên trang web “<i>Bàn tròn văn nghệ của Hội nhà văn</i>”, bài viết tập trung, phê phán chương IV, phần <i>Trịnh Công sơn và Chiến tranh Việt Nam.</i> Cuối bài, Nguyễn Hoàn đề nghị Cục xuất bản thu hồi sách, nếu tôi không viết lại theo đúng quan điểm mà ông ta đưa ra. Bài viết đăng ngày 17.3.2009, không có ý kiến phản hồi nào của bạn đọc. Đến ngày 30.3.2009, báo <i>An ninh thế giới</i> mới đăng bài này. Nhưng lúc đó, đang có cơn sốt về bài viết của Trịnh Cung, nên bài của Nguyễn Hoàn không ai để ý. Để tiếp tục khuấy động văn đàn trong nước về đề tài Trịnh Công Sơn, tháng 4/2009 Nguyễn Hoàn đăng lại bài này trên <i>Tạp chí Sông Hương</i>, sau đó ngày 8.5.2009, ông ấy lại tiếp tục đăng trên báo <i>Nhân Dân</i> và <i>Tạp chí Ban Tuyên giáo</i>. Đó là những tờ báo tôi biết, còn những tờ báo đăng lại trên web thì nhiều vô kể.</p>
  <p><b>Da màu:</b> Mở đầu bài góp ý trên tờ báo Nhân Dân, tác giả Nguyễn Hoàn đã đưa ra một thông tin “nhạy cảm”: “Năm 2006, tác giả Ban Mai (tức thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Thúy, Trường Đại học Quy Nhơn) công bố trên một tạp chí của người Việt ở nước ngoài bài viết có nhan đề <i>Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn.</i> Về bài viết này, có tác giả từng chỉ rỏ Ban Mai “đã sao chép nguyên văn (hoặc gần như nguyên văn, chỉ sửa đổi một vài từ) nhiều đoạn văn dài” của người khác, Sau đó Ban Mai biện hộ rằng “đã ghi chú sai sót trong quá trình làm việc”. Chị có thể cho biết về thông tin này.</p>
  <p><b>Ban Mai</b>: Tất nhiên, tôi rất sẵn lòng. Đây là một vấn đề nhạy cảm cho cá nhân tôi, mà có nhiều bạn đọc thắc mắc vì sao ông Nguyễn Hoàn lại viết như vậy. Với lòng tự trọng, tôi cần trình bày cho bạn đọc rỏ về thông tin này.</p>
  <p>Với tinh thần giao lưu hội nhập văn hóa, từ lâu việc gửi bài đăng báo trên các tạp chí văn học nghệ thuật giữa người trong nước và người Việt nước ngoài là điều bình thường của giới văn chương. Vào năm 2006, tôi có một bài báo đăng trên Tạp chí Văn học của người Việt ở Hoa Kỳ: “<i>Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn</i>”. Sau đó, có một tác giả góp ý bài báo chỉ ra thiếu sót của tôi về mặt phương pháp trong hiệu đính tài liệu của GS. Bùi Vĩnh Phúc hiện đang giảng dạy Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam tại California State University, 
  Fullerton và Golden West College. Sau khi kiểm tra bài viết tôi thấy việc tác giả góp ý là đúng, nên có thư phản hồi cảm ơn, và sửa đổi những sai sót này. Hai bên đều cùng nhau thông hiểu trên tinh thần học thuật. Tôi và GS Bùi Vĩnh Phúc có liên lạc để trao đổi về đề tài, từ đó tôi và ông ấy trở thành bạn tốt. Cuộc đối thoại này xảy ra công khai trên diễn đàn văn học <i>Talawas</i> của nhà văn Phạm Thị Hoài chủ biên. Chính bài học đầu tiên này đã giúp tôi có thêm nhiều người bạn giỏi về mặt học thuật, tôi học hỏi ở họ rất nhiều. Ý thức được giới hạn của mình, tôi cố gắng hơn trong việc hoàn thiện kiến thức và nâng cao trình độ hiểu biết. Khi làm tập sách này, tôi càng quyết tâm hoàn thành tập sách một cách cẩn trọng nhất.</p>
  <p>Sự việc là như vậy. Tôi không hiểu vì sao ông Nguyễn Hoàn lại “ưu ái” giới thiệu sai sót bài báo của tôi cách đây ba năm trên lời mở đầu đăng trên báo Nhân dân và Tạp chí Ban Tuyên giáo cho bạn đọc cả nước biết, như một “phát hiện”? </p>
  <p>Tôi tin rằng trong quá trình nghiên cứu khoa học, không một nhà nghiên cứu nào là không tham khảo tài liệu từ nhiều nguồn, diễn giải, hoặc trích dẫn những cứ liệu cần thiết để phục vụ nội dung bài viết của mình. Cũng như không có một người viết nào mà trong suốt cuộc đời không từng gặp sai sót trong quá trình làm việc. Kiến thức là một sự kế thừa không phải vay mượn. Cái quan trọng là cách hành xử của con người.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Ở ngoài nước, chúng tôi thấy — và rất dị ứng với việc — có một số người viết trong nước đăng bài của họ trên hàng loạt báo chí, để phê bình và đả kích một người hay một tác phẩm nào đó, rồi đề nghị Cục xuất bản thu hồi tác phẩm ấy. Là một nạn nhân, chị có cảm nghĩ gì về việc này?</p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Tôi nghĩ rằng, khi một tác phẩm ra đời nó đã thuộc về công chúng, tác giả không thể và cũng không nên can thiệp vào. Thời gian sẽ là quan tòa công minh nhất trả lời tất cả.</p>
  <p>Việc bạn đọc nêu lên quan điểm của mình khi đọc tác phẩm là điều bình thường. Ông Nguyễn Hoàn cũng vậy, ông ấy có quyền trình bày nhận thức của ông khi đọc tập sách của tôi theo quan điểm và trình độ cảm nhận tác phẩm của ông ấy. Là tác giả tập biên khảo tôi tôn trọng ý kiến của Nguyễn Hoàn và cảm ơn ông ấy đã bỏ thời gian đọc tác phẩm và có bài góp ý.</p>
  <p>Tuy nhiên, điều tôi lấy làm bất bình thường là thái độ của Nguyễn Hoàn.</p>
  <p>Thứ nhất, ông ấy có phải đã đi quá xa quyền hạn của người đọc hay không? Khi bắt buộc tác giả phải nghe theo lời người đọc để thay đổi quan điểm bài viết, nếu không sẽ đề nghị thu hồi sách?</p>
  <p>Thứ hai, việc Nguyễn Hoàn gửi đăng trên hàng loạt tờ báo lớn của Nhà nước được phát hành toàn quốc, cố tình gây scandale làm người đọc bình thường nhất cũng nhận ra ngay sự không bình thường của bạn đọc Nguyễn Hoàn.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Chị có thể cho biết việc tiếp nhận văn học ở trong nước hiện nay ra sao?</p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Về mặt tiếp nhận văn học, tôi nghĩ rằng nó là một quá trình nhận thức của con người, luôn luôn vận động. Cùng một tác phẩm nhưng trong từng giai đoạn ta có thể nhìn nhận khác nhau.</p>
  <p>Hiện nay, bạn đọc trong nước đã có nhiều kênh thông tin, nên cách tiếp nhận văn chương có nhiều cởi mở hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bạn đọc thậm chí người viết phê bình chưa phân biệt được giữa chính trị và văn chương. 
  Trong khi, đây là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau. Đối tượng của chính trị là lịch sử, đối tượng của văn chương là tác phẩm.</p>
  <p>Cụ thể bài viết “<i>Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam</i>” là một bài viết nghiên cứu văn học, vì vậy đối tượng nghiên cứu của đề tài là <b>tác phẩm</b>. Chất liệu tạo nên tác phẩm ở đây là <b>ngôn ngữ nghệ thuật</b>. Cụ thể là ca từ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>Một trong những <b>thuộc tính quan trọng</b> của ngôn ngữ nghệ thuật văn học là <b>tính hàm súc, tính đa nghĩa</b>… chính những thuộc tính này là căn cứ chủ yếu để phân biệt với các loại hình ngôn ngữ khác.</p>
  <p>Cho nên, chúng ta thường thấy diễn ra một điều: trong cùng một tác phẩm nghệ thuật sẽ có nhiều cách hiểu khác nhau, tùy theo trình độ tiếp nhận tác phẩm của người đọc.</p>
  <p><b><i>Ngôn ngữ nghệ thuật chỉ có ý nghĩa khi nằm trong văn bản, phải xét trong ngữ cảnh cụ thể, bước ra ngoài văn bản ngôn ngữ nghệ thuật sẽ có ý nghĩa nội dung khác.</i></b></p>
  <p>Vì vậy, việc bóc tách từ ngữ, câu văn ra khỏi chỉnh thể văn bản nghệ thuật, để nghiên cứu dưới góc nhìn chính trị lấy lịch sử ra chứng minh là việc làm trái với học thuật.</p>
  <p>Và một điều quan trọng khác, bạn đọc cần lưu ý: <i>Trong lãnh vực văn học nghệ thuật, chiến tranh chỉ là một 
  thi pháp (poetics). Là thi pháp, tức là nghệ thuật. </i><b><i>Một sự thể hiện, chứ không phải là hiện thực</i></b><i>. Một cuộc chiến tranh có thể mang tính chính nghĩa hay phi nghĩa; nhưng một tác phẩm viết về chiến tranh thì chỉ có</i><b> vấn đề hay hoặc dở mà thôi</b>.</p>

  <p>Trong các tác phẩm xuất sắc viết về chiến tranh, chúng ta dễ dàng nhận thấy tác phẩm <i>Chiến tranh và Hòa Bình</i> của Leo Tolstoy không phải là tác phẩm thể hiện hiện thực lịch sử đúng nhất mà là tác phẩm viết hay nhất về cuộc chiến tranh Nga-Pháp.</p>
  <p>Bạn đọc muốn là nhà phê bình ít nhất cũng nên có kiến thức cơ bản về lý luận văn học đã trình bày như trên.</p>
  <p><b>Da Màu: </b>Sau khi có những bài viết như vậy xuất hiện trên nhiều tờ báo, đời sống và công việc của chị có bị cản trở hay không?</p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Dĩ nhiên, khi hàng loạt tờ báo trong nước đăng bài của Nguyễn Hoàn, cuộc sống bình yên của tôi bỗng nhiên “xao động” vì những điện thoại, email lo lắng của bạn bè, người thân. Bài báo cũng gây xôn xao, dư luận nơi tôi đang sống, gây cho tôi nhiều buồn lòng. Tôi im lặng, cố gắng sống quân bình và kiềm chế cảm xúc.</p>
  <p>Tuy nhiên, xin nói ngay, tôi không bị một cản trở nào trong công việc của mình. Cũng như bao cán bộ làm việc trong cơ quan nhà nước, về mặt tổ chức nhân sự tôi chịu sự giám sát của cơ quan tôi công tác. Tôi làm việc trong môi trường giáo dục, cụ thể là trong một trường đại học. Vì vậy, các đồng nghiệp của tôi và những người tôi trực tiếp làm việc cũng có trình độ nhận thức như tôi, hơn tôi, họ quá hiểu rõ cuộc sống của mình và xã hội mình đang sống, họ thừa trình độ hiểu biết những việc gì đang xảy ra. Tôi may mắn sống trong môi trường đó nên thấy bình yên.</p>
  <p>Về phía nhà trường, Ban giám hiệu có thông báo cho tôi hay Sở Thông tin – truyền thông tỉnh Bình Định có gọi 
  điện thoại vào trường hỏi thăm về tôi và tập sách của tôi, nhưng không có vấn đề gì.</p>
  <p>Về phía Nhà xuất bản, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây ở Hà Nội có gọi điện thoại thông báo, sau khi báo <i>An ninh thế giới</i> và <i>Nhân Dân</i> đưa tin, Cục xuất bản và Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam có tìm hiểu sự việc. Mọi việc được trình bày sáng tỏ, và tập sách vẫn được xuất bản, lưu hành bình thường.</p>
  <p>Mới đây, tôi được biết, Thư viện Đại học quốc gia Tp.Hồ Chí Minh đã mua vài tập sách này cho sinh viên tham khảo.</p>
  <p><b>Da Màu:  </b>Chị nghĩ thế nào về những dư luận gần đây xung quanh tư thế chính trị và con người Trịnh Công Sơn? </p>
  <p><b>Ban Mai: </b>Trịnh Công Sơn là một con người bình thường như bao người bình thường khác, vì vậy ông ấy có đầy đủ tính cách của một con người, nên tôi không hề huyền thoại hóa ông. Tôi nghiên cứu cuộc đời và ca từ của Trịnh Công Sơn, nên từ đó có thể hiểu một phần nào về tâm hồn ông qua những sáng tác.</p>
  <p>Về mặt học thuật, tác giả và tác phẩm là hai phạm trù khác nhau, không bao giờ trùng khít. Một bên là cuộc 
  sống thực ngoài đời của tác giả — một bên là tâm hồn, là ước mơ được thể hiện trong tác phẩm. Vì vậy, bạn đọc cũng đừng nên ảo tưởng về một điều gì, đừng nên kỳ vọng về một điều cao xa.</p>
  <p>Tôi theo dõi kỹ càng những cuộc trao đổi quanh vấn đề tư thế chính trị của Trịnh Công Sơn. Gần đây nhất 
  là tiết lộ của Trịnh Cung và Liên Thanh. Tôi nghe tất cả và sàng lọc thông tin, tôi chưa bao giờ nghe một chiều, và tự suy luận rút ra nhận xét của riêng mình. Xin nói ngay, tôi không tin Trịnh Công Sơn là người có tham vọng chính trị, đừng lôi kéo ông ở bên này hay bên kia, với tôi cách nhìn này khiêng cưỡng và gượng ép. Ông chỉ là một nhạc sĩ nói lên tiếng nói của thời đại ông sống, thế thôi.</p>
  <p>Mặc kệ người đời phán xét, Trịnh Công Sơn có là gì đi nữa, đó là cuộc sống riêng của ông trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Hãy đặt mình vào vị trí của Trịnh Công Sơn trong một xã hội đầy nhiễu nhương sẽ rõ. Làm sao biết được tất cả bí ẩn của một con người?</p>
  <dd><i>Tiến thoái lưỡng nan  <br />
  Đi về lận đận  <br />
  Ngày nay lận đận  <br />
  Là... giọt hư không</i></dd>
  <p>Với tôi, chỉ riêng những tuyệt phẩm mà Trịnh Công Sơn để lại cho người đời, là quá đủ cho cuộc đời phù du này. Những bài hát về tình yêu, quê hương, thân phận của Trịnh Công Sơn sẽ sống mãi với thời gian. Tôi tin là như vậy.</p>
  <p>
  <br />
  <b>Lê Đình Nhất Lang</b>,<br />
  <a href="http://damau.org/archives/7073" target="_blank">damau.org</a>, 30/06/2009<br />
  <br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <p><b>Tư liệu của tác giả Ban Mai về phần lý luận văn học</b></p>
  <p>1. Huỳnh Phan Anh(1999), <i>Không gian &amp; khoảnh khắc văn chương</i>, NXB Hội nhà văn.  <br />
  2. Lê Tiến Dũng (2003), <i>Giáo trình Lý luận văn học phần Tác phẩm văn học</i>, NXB Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí 
  Minh.  <br />
  3. Phan Trọng Luận (2003), <i>Văn chương bạn đọc sáng tạo</i>, NXB Đại học quốc gia Hà Nội.  <br />
  4. Nguyễn Hưng Quốc (2006), <i>Mấy vấn đề phê bình và lý thuyết văn học</i>, NXB Văn Mới, USA.</p>


title: Trịnh Công Sơn - đoá hoa vô thường
created: 2009-02-07 22:06:37+00:00
edited: 2009-02-21 12:44:15+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Võ Xuân Hân
url_id: tcs-doa-hoa-vo-thuong
body:
  <br />

  <p class="comment">
  Chúng tôi được tin anh <b>Võ Xuân Hân</b>, giáo sư kinh tế học Trường đại học Winthrop (South Carolina, USA), đã từ trần ngày 23.1.2009 tại Charlotte (North Carolina) sau một thời gian dài bịnh nặng, thọ 70 tuổi. Cuốn sách  <i>"Oil, the Persian Gulf States and the United States"</i> (02/1994) của anh đã được nhiều người biết tới và hiện vẫn còn bày bán trong thư mục các cửa hàng sách trên thế giới. Để tưởng nhớ anh, chúng tôi xin giới thiệu lại với các bạn bài của anh viết vừa sau khi TCS qua đời: "Trịnh Công Són, đoá hoa vô thường".<br />
  <b>PvĐ</b>
  </p>
  <br />

  <div align="center" style="float: right;margin: 0 0 1em 1em;">
       <img src="vo-xuan-han.jpg" /><br />
       <p class="discreet">Võ Xuân Hân</p>
  </div>
  <p>
  <em>Để tưởng niệm một ngọn đuốc lớn đã soi sáng âm nhạc cũng như đã góp phần lật trang sử giống Lạc Hồng.</em></p>
  <p>Cách đây ít năm, tôi cùng nhà tôi đến thăm Sơn trong một buổi chiều nhạt nắng ở miền Nam. Trong suốt buổi viếng thăm, Sơn nói nhiều, điếu thuốc không hở trên tay, miệng vừa nhắp đều cốc rượu mạnh đã được pha loãng với nước. Nhưng Sơn không say chút nào. Cũng như khi sáng tác, Sơn không hề có ý trau chuốt nhiều. Ý tưởng và ngôn từ Sơn hôm ấy cứ tuôn ra như nước chảy, như thể đang sáng tác nhạc vậy. Chúng tôi im lặng ngồi nghe Sơn nói. Cũng như phong cách hàng ngày, ít nữa là vào những năm cuối đời, cử chỉ lời nói Sơn khoan thai, vừa để tiếp bạn từ xa, vừa chia sẻ chút tâm sự. Vì không sắp đặt trước nên câu chuyện hôm đó rất đáng ghi lại vì nó đã cho hậu thế một trong những cái nhìn cuối cùng hồn nhiên, không uốn nắn hay thêu dệt về nhạc sĩ. May thay hôm ấy chúng tôi có đem theo một máy vidéo cầm tay. Chúng tôi đã được chứng kiến một Sơn rất " Thiền ". Một Sơn chín muồi hơn thời " Diễm Xưa ". Nhờ thế, một cuộc thăm viếng thường đã trở thành một cuộc viếng thăm định mệnh vì đây là lần chót tôi gặp Sơn và cũng vì Sơn đã gởi gắm cho thế gian một đôi điều. Beethoven, hồi ở Heiligenstadt, 1802, viết thơ cho cháu Karl và em Johann không có ý viết chúc thư cho đời, nhưng hậu thế vẫn xem đó như lời di chúc nồng nàn nhất (chúc thư Heiligen-stadt). Mãi đến một phần tư thế kỷ sau ngày viết tâm thư đó, Beethoven mới thành người thiên cổ. Không cố ý tự vẽ mình, mà nhờ bức thư đó, hậu thế có dịp thấy rõ hơn Beethoven con người và Beethoven nghệ sĩ. Qua câu chuyện thân hữu hôm đó với chúng tôi, Sơn đã tô đậm thêm nét chân dung mình, phản ảnh một số nhân sinh quan, thẩm mỹ quan, tình yêu, tôn giáo, âm nhạc, cũng như thế giới và vai trò của thi sĩ, nghệ sĩ, v.v. </p>
  <p>Để nhớ Sơn, ta có thể nêu ra hai câu hỏi : thứ nhất, Sơn gần đây giống và khác với Sơn xưa ở những điểm nào ? và thứ nhì, họ Trịnh và Beethoven có những điểm giống và khác nhau ra sao ấy ? Vì sao nhắc đến nhà đại nhạc sĩ Đức ? đối chiếu ở đây không nhằm so sánh hơn thua, hay dở, nhưng chỉ có một mục đích là cho ta một nhận định rõ ràng hơn về người nhạc sĩ lỗi lạc yêu dấu của chúng ta. Cả hai đều là những " ngôi sao xuống từ trên trời ", một người xuống miền Tây, người kia xuống miền Đông, cách nhau hơn một thế kỷ rưỡi, nhưng có điều đặc biệt là họ một số điểm chung lớn. Mẫu số chung là hoài bão và tâm hồn lớn của họ, là đời sống tình cảm của họ, một số cảm nghĩ về đời sống và nghệ thuật, và nhất là cảm tình sâu xa của đồng bào đối với họ và vị thế tột đỉnh của mỗi người trong nền âm nhạc tại quê hương họ. Một điều nổi bật khác nữa là thời đại của hai nhạc sĩ là thời đại của giông ba bão táp, của cảnh thịt nát xương tan : một bên là chiến tranh giành giật phân chia đất đai (cho đến khi đại đế Napoléon bại trận năm 1814), bên kia là cuộc chiến giành độc lập thống nhất lãnh thổ. Nếu người thường ghi nhận niềm đau khổ một, mức nhạy cảm của nghệ sĩ cho họ ghi nhận mười. Cho đến nay tôi vẫn không chắc vì tất cả những lý do trên, hay có lý do nào khác, mà một khi nghĩ đến Trịnh Công Sơn, hình ảnh kinh cụ của con người nghệ sĩ đức có nhiều tâm huyết muốn quyết liệt chống trả định mệnh lại hiện ra trong trí tôi hầu như một ám ảnh. </p>
  <h2>Nắng buồn hơn mưa... </h2>
  <p>  Trong câu chuyện, có lúc Sơn chỉ tay về phía cửa sổ, nói rằng nắng ở Canada, chỗ Sơn ở thăm gia đình một thời gian ngắn, vui hơn nắng ở Việt Nam. Sơn nói nắng ở Âu Mỹ trắng mà vui hơn nắng ở đất Việt. Theo Sơn, nắng ở xứ ta vàng và buồn hơn mưa. Sơn nói ai cũng nói mưa buồn, nhưng Sơn không thấy vậy. Sơn nói " nắng cũng có cuộc đời của riêng của nó ". Nghĩa là nắng sống ngày ba buổi, sáng, trưa, chiều, trong khi đó mưa không vậy. Mưa chỉ rào xuống một cái rồi hết. Phải chăng đây là nhìn của thi sĩ ở trong Sơn ? </p>
  <h2>Thế giới nghệ sĩ </h2>
  <p>  Sơn nói người nghệ sĩ có một thế giới, một đời sống riêng của mình. Sơn phụ thêm chữ Pháp le monde à soi, pour soi. Sơn giải thích rằng nếu không có đời sống riêng nầy thì nghệ sĩ không còn là nghệ sĩ hay nữa. Mà đời sống riêng tư đó là cái gì ? Không đợi chúng tôi hỏi, Sơn tự trả lời một mình : đời sống đó là một cái gì huyền ảo, đầy " mộng tưỏng ", nghĩa là nó vừa hư vừa thực. Nó gần giống thế giới bên ngoài nhưng "ấkhông hoàn toàn giốngấ". Sơn dùng chữ invraisemblable để nói rộng thêm về thế giới riêng nầy. Theo lời Sơn, đời sống riêng của nghệ sĩ cũng có cây cỏ có bông hoa, có chim chóc, có dáng dấp của con người đi qua, nhưng tất cả cái đó không hoàn toàn giống thế giới bên ngoài. Thế giới người thường là thế giới cụ thể, nhưng thế giới nghệ sĩ thì " mông lung... trừu tượng ". Sơn nói thế giới nghệ sĩ là thế giới ngoài đời " nhân lên mười lần ". Vì sao ? Sơn giải thích : sở dĩ như vậy là vì thế giới nghệ sĩ đầy " ước mơ... hy vọngấ". Sơn nhắc đi nhắc lại hai chữ " ước mơ ". Sơn nói nhờ có thế giới riêng nầy mà bài hát được tồn tại. Không có thế giới riêng nầy, vẫn theo Sơn, sẽ không có nhạc hay, sẽ nghèo nàn. Theo lời Sơn, lý do có nhạc không hay là vì tác giả không có cái thế giới riêng đó. </p>

  <h2>Vai trò nghệ sĩ </h2>
  <p>  Nhân lúc câu chuyện đi đến chỗ bàn về nghệ sĩ, tôi có góp ý rằng nghệ sĩ tài ba chẳng qua là các thầy phù thuỷ (hiểu theo nghĩa tốt). Tôi nói các ông nhạc sĩ, họa sĩ lớn đã nhạy cảm đủ để nghe được trong khi kẻ khác không nghe được, thấy được trong khi kẻ khác không thấy được, cảm được trong kẻ khác không cảm được. Đó là của trời cho, là dấu hiệu thiên tài. Từ những cảm nhận nhạy bén nầy, các nghệ sĩ lớn biết cách tiêu hoá, nhào nặn, dùng phép thần thông, tạo cho đồng loại một thế giới mới, mở cửa cho đồng loại đi vào những chân trời huyền ảo nhớ nhung. Thiếu phép thần thông của thầy phù thuỷ thì đất sét trong tay thế gian vẫn là cục đất sét vô duyên. Người phàm có tai cũng như điếc, có mắt cũng như đui, có miệng cũng như câm. Vậy nghệ sĩ lớn trước hết là tai mắt của thế gian. Nhưng nghệ sĩ vừa là người ghi nhận, vừa là kẻ phát ngôn của đồng loại. Nghệ sĩ nói thay tiếng nói của đồng loại bất lực trong việc bày tỏ tâm trạng mình qua các tình huống đau khổ, hạnh phúc, nhớ nhung, khát vọng. Nhờ thế, qua tác phẩm văn nghệ, người đời tìm lại được bản thân của chính mình đã bị đánh mất. Thật một sự khám phá vô giá ! Cho nên đời vắng bóng nghệ sĩ là đời què quặt, nghèo nàn, mất mát không biết bao nhiêu mà kể ! Thấy tôi nói nghệ sĩ là thầy phù thuỷ, Sơn tỏ vẻ tán đồng. Song khi nghe tôi dùng chữ " phù thủy ", Sơn thoạt tiên dặm thêm chữ Pháp un magicien để dịch chữ phù thuỷ của tôi. Song khi cảm thấy tôi thắc mắc về chữ magicien (nhà ảo thuật) dùng để chỉ thầy phù thuỷ, thì Sơn đã nhanh nhẹn đổi ra chữ un sorcier. Tôi gật đầu để tán thành Sơn về sự sửa đổi ấy, vì thật ra sorcier là từ tôi nghĩ đến ngay từ đầu, nhưng vì thấy chữ phù thuỷ trong tiếng Việt quá hay nên tôi thấy không cần dùng ngoại ngữ làm gì. </p>
  <h2>Thi sĩ không phải là nhà tiên tri </h2>
  <p>  Sơn nói sách báo thường cho thi sĩ là nhà tiên tri, nhưng thật sự không phải như vậy. Lý do ? Sơn giải thích rằng thi sĩ nhìn lá nhưng thấy đó không còn là lá nữa, nhìn cây, nhưng thấy đó không còn là cây nữa. Thi si thấy trước được những gì sẽ xảy ra cho những cây và lá ấy. Sơn khai triển thêm. Những câu chuyện ở đời nầy có những giai đoạn bắt buộc, nghĩa là lúc đến, phải đến, lúc đi phải đi. Thi sĩ cảm thấy được chu trình đó và đi trước người khác một " tí xíu " mà thôi, do đó, người ta cho thi sĩ là tiên tri, chứ thật ra thi sĩ không phải là nhà tiên tri. Thi sĩ chỉ khác không thi sĩ ở chỗ có thể cảm thông với cây cỏ, vạn vật mà người ta tưởng là vô tri, nhưng theo Sơn, thật sự không phải là vô tri. Sơn lấy ví dụ là nếu ta rời bỏ khu vườn của ta để đi một thời gian, khi trở về thì thoạt đầu ta thấy nó hoang vu, nhưng sự hoang vu buồn bã đó sẽ biến mất sau khi ta ngồi chơi với nó trong môt thời gian, ta sẽ đem lại " hơi ấm " cho nó và nó cũng phản lại, và như thế hai bên, người và vườn sẽ có " một sự giao hoà nào đó ". </p>
  <h2>Ngày xưa sỏi đá cũng cần có nhau </h2>
  <p>  Sơn nói với chúng tôi rằng mọi vật, ngọn lá hay bông hoa cũng có đời sống riêng của chúng. Có nhiều người cho đây là một hình thức thi vị hoá âm nhạc. Thế nhưng công việc thi vị hoá lắm khi lại là công việc gắng gượng, giả tạo. Với Trịnh Công Sơn, không cần cố sức thi vị hoá. Vì trong lời nói tự nhiên của Sơn đã có sẵn chất thơ rồi. Sơn nói " ...anh nhìn ngọn lá, có tình yêu trong ngọn lá, anh nhìn bông hoa, có tình yêu trong bông hoa... tất cả mọi cái đều có đời sống riêng ". Rồi Sơn giải thích cho chúng tôi tại sao Sơn hát . . ngày xưa sỏi đá cũng cần có nhau. Vì theo lời Sơn, sỏi đá có linh hồn riêng của nó, có đời sống riêng của nó. Sơn nhấn mạnh rằng sỏi đá cũng biết nhớ nhung, cũng biết nghe, biết nói. Chỉ vì mình không biết nghe mà thôi . Nhưng Sơn nói có người nghe được sỏi đá, có người không nghe được. Sơn nói sỏi đá có linh hồn và nó cũng biết buồn, biết nhớ nhung, và khi viên đá buồn, nó làm cho mình buồn. Sơn tin thật như vậy. Sơn nói nếu để sỏi đá rời nhau, xa nhau, thì chúng buồn, mà nếu để lại gần nhau thì chúng vui. Sơn nói một vật mình tưởng là vô tri, nhưng thực sự là nó không vô tri, vì nó có một đời sống, một " giá trị tự tại ". Sơn nói theo nhà Phật, trong cái thế giới ta bà nầy, mọi đồ vật và sinh vật như loài vật, thiên nhiên, sỏi đá... thật sự đều là một. Chúng có những sự liên hệ, giao hoà với nhau. Chúng cần lẫn nhau và nhờ vậy đời sống được thoải mái, dễ dàng hơn. </p>
  <h2>Ông chủ hiền, con chó cũng hiền </h2>

  <p>  Sơn đi xa hơn. Sơn nói không những thiên nhiên, vạn vật, ảnh hưởng đến người, mà người cũng ảnh hưởng đến vạn vật và thiên nhiên. Ngoài câu chuyện khu vườn biết buồn khi chủ đi vắng, Sơn còn tâm sự thêm là Sơn đem về nhà một con chó Tây vốn rất giữ. Trước khi về nhà Sơn, chó đó nhe răng gầm gừ với khách. Nhưng khi về ở với Sơn thì nó trở nên hiền khô, không còn gầm gừ nhe răng với ai nữa. </p>
  <h2>Hạnh bố thí </h2>
  <p>  Sơn tiếp tục ý tưởng về sự liên đới chặt chẽ giữa người với người, giữa người với muôn loài, với vạn vật. Sơn nói nếu tôi (thực ra, Sơn dùng chữ moi và toi) kẹt quá, và tôi xin bạn một trăm nghìn (đồng) để tôi giải quyết vấn đề của tôi và bạn cho tôi số tiền đó, tức là bạn đã bố thí. Nhưng Sơn nói rằng bố thí bằng của cải vật chất, tiền bạc, là hạnh bố thí thấp nhất. Sơn nói theo nhà Phật, hạnh bố thí rất rộng. Có những hạnh bố thí cao hơn như khi bạn đang buồn, bạn đến với tôi, và tôi đã giúp bạn giải quyết nổi buồn đó. Sơn nói nhà Phật cho hạnh bố thí cao nhất là giúp đỡ người khác đang bị kẹt giải quyết vấn đề tâm linh hay tinh thần của họ. </p>
  <h2>Câu chuyện qua suối </h2>
  <p>  Rõ ràng Sơn hôm ấy là cái Sơn muốn buông bỏ hơn vướng mắc. Sơn cho sự thảnh thơi tâm hồn là cần cho đời sống đáng sống. Nếu có lúc Sơn đã từng đam mê và ôm ấp thì hôm nay Sơn cho sự thanh thản, an lạc, hạnh phúc, tất cả đều nhất lý, là một. Sơn kể cho chúng tôi nghe một câu chuyện Thiền. Đây là một trong những bài khai tâm của Thiền môn, cho nên dù cho nhiều người biết chăng nữa, cũng xin ghi lại ở đây cho đầy đủ buổi nói chuyện hôm đó. Giọng Sơn bình dị nhưng vẫn duyên dáng, như được phát ra từ một nguồn cảm hứng mộc mạc, tự nhiên. Chuyện rằng, có hai thầy tu đi từ chùa trên núi xuống làng để mua đồ ăn, trên đường đi, phải qua một con suối lúc đó nước cạn. Trên đường về, đến cạnh bờ suối, hai tu sĩ đó gặp một cô gái trẻ đẹp trạc độ mười sáu, cũng đang tìm cách qua suối, nhưng lúc đó nước đã lên cao. Trong khi đang bối rối chưa biết tính sao thì một trong hai tu sĩ giúp cõng cô ta qua suối . Khi đã bỏ cô ta bên bờ suối bên kia, hai vị sư tiếp tục lên đường. Đi được một cây số, vị sư đã cõng cô gái hỏi vị sư kia rằng... sao từ lúc rời suối đến nay đã được một cây số rồi mà mặt bạn vẫn có vẽ ưu tư như vậy ? Vị kia trả lời : chúng ta là người tu hành, không được tiếp xúc với nữ giới, mà lúc nãy tại sao bạn lại cõng một cô gái như thế ? Vị sư cõng nói : giờ đây tôi cõng cô nào đâu... tôi không nhớ gì cả... vậy trong cây số qua, bạn là người cõng cô ấy chứ tôi đã hết cõng rồi... như vậy là bạn mệt quá rồi, chứ tôi không còn cõng nữa. </p>
  <h2>Biển sóng, biển sóng đừng xô nhau... </h2>
  <p>  Sau câu chuyện qua suối, Sơn quay người lại để với các nút bấm của bộ máy stereo để đằng sau lưng. Tiếng hát Cẩm Vân dâng lên và bắt đầu bao phủ lấy căn phòng khách cùng phòng vẽ. </p>

  <p>  Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi <br />
  Đừng xô tôi ngã dưới chân người <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng xô nhau <br />
  Ta xô biển lại, sóng về đâu ? <br />
  Sóng bạc đầu, và núi chìm sâu <br />
  Ta về đâu đó ? </p>
  <p>  Nhạc nghe đến đây, Sơn nói chêm vào : " bài này viết là từ [lời] cầu kinh của Phật : Gate, Gate, Paragate, Parasamgate, Bodhi Svaha " (Một số trong chúng ta, kể cả chúng tôi, đã lớn lên với câu kệ Yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha, song tụng như vẹt, phải đợi đến khi tóc ngả màu mới thấm được ý nghĩa sâu xa của nó). Sơn dịch ra chữ quốc ngữ đại để là " vượt qua, vượt qua, tất cả chúng ta đều vượt qua, và đến bờ giác ngộ ". Có phải Sơn là vừa là thi - nhạc sĩ, vừa là triết gia hay thiền gia ? Hôm đó Sơn cho chúng ta một tiết lộ. Sơn nói có người lầm cho đây là bài hát về tôn giáo. Theo chính lời Sơn, mặc dù bài hát nầy lấy cảm hứng từ đạo bụt, " nhưng mà mình viết về tình yêu ! ". Trong khi Sơn giải thích về xuất xứ và ý nghĩa bài hát, tiếng sóng Cẩm Vân vẫn dồn dập cho đến cuối bài. </p>
  <p>  Về chốn nào, mây phủ chiêm bao <br />

  Cạn suối nguồn, bốn bể nương dâu <br />
  Ta tìm em nơi đâu ? <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng xô nhau </p>
  <p>  Đến đoạn nầy, Sơn cất tiếng hát đệm theo tiếng ca Cẩm Vân cho đến hết bài. Vầng tráng Sơn nhăn nheo, mắt Sơn nhắm lại như đang thả hồn theo tiếng sóng rạt rào. Bấy giờ Trịnh Công Sơn với biển sóng hoàn toàn là một. </p>
  <p>  Ta xô biển lại sóng nằm đau. <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi <br />
  Đừng xô tôi ngả dưới tim người. <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi <br />

  Đừng cho tôi thấy hết tim người. <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng xô nhau, <br />
  Ta xô biển lại sóng về đâu ? <br />
  Giấc ngũ nào, giường chiếu quạnh hiu<br /> 
  Trăng mờ quê cũ <br />
  Người đứng chờ, <br />
  Gió động vi vu, <br />
  Vạt nắng vàng, nhắc lời thiên thu,<br /> 
  Nhớ ngàn năm trôi qua... <br />

  Biển sóng, biển sóng đừng trôi xa<br /> 
  Ba năm chờ đợi sóng gần ta. <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng âm u <br />
  Đừng nuôi trong ấy trái tim thù. <br />
  Biển sóng, biển sóng đừng... xô... nhau...<br /> </p>
  <h2>Grumbacher nầy rất tốt </h2>
  <p>  Tiếng hát Cẩm Vân vừa mới dứt, nhà tôi rút trong xách ra một món quà để trao cho Sơn. Chàng nhìn ra ngay đó là một trong những món đồ thích chí : " Tôi dự định sẽ chia tay với âm nhạc để viết những tạp bút ngẫu hứng và vẽ " ("Trò Chuyện với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn," www.khanhly.com) (chữ viết hoa do tôi thêm). Phòng Sơn lúc đó có đầy tranh, một số có lẽ đã vẽ xong, một số hình như còn dang dở. Vì không được báo trước, nên khi thấy nhà tôi đưa quà biếu ra, Sơn có hơi ngạc nhiên một tí. Chàng hỏi : " Quà há ? ". Nhưng khi thấy quà là một hộp sơn dầu ngoại quốc ngoài có mang một nhãn hiệu quen thuộc, Sơn thốt lên ngay " Grumbacher nầy tốt lắm đó ... rất tốt. Cảm ơn nhiều lắm ". Nhà tôi hỏi mấy dạo sau này Sơn có vẽ nhiều không, Sơn trả lời : " Khi nào khoẻ thì làm... đêm ngồi buồn quá, lấy pinceau mà quẹt lên... thì cái màu nó gợi cái inspiration, vậy thôi, chứ còn nhạc thì nhiều khi âm thầm hơn... ". Ngoài ra, nhà tôi nói với Sơn là trong chuyến thăm nầy định đem biếu Sơn hai cuốn băng vidéo về âm nhạc, nhưng đã bị mất cả hai ở phi cảng. Một trong hai là phim về đời sống tình cảm của Beethoven (Immortal Beloved). đây là một câu chuyện tình thuộc loại " Diễm Xưa " của nhạc sĩ Đức, mà vì vậy chúng tôi nghĩ biết đâu khi xem, Sơn lại không tìm thấy một vài dư âm ? </p>
  <h2>Sơn và cố đô </h2>

  <p>  Trong một bài phỏng vấn khá gần đây, Sơn thổ lộ : " Huế và đạo Phật ảnh hưởng sâu đậm trên tình cảm thời thơ ấu của tôi " (khanhly.com). Cho nên dù có trú ở đâu đi nữa, có thể nói Sơn luôn luôn nhớ nhà, nghĩa là nhớ Huế. Về mặt tình cảm, Sơn với Huế hình như không bao giời rời nhau được. Sự gắn bó đó vừa do những kỷ niệm sâu sắc của tuổi trẻ, vừa do hoàn cảnh lịch sử đấu tranh của đất nước, mà Sơn là người thực sự trong cuộc trong những ngày tháng sôi sục ở miền Trung, vừa do mối cảm tình lạ lùng với mảnh đất cằn cỗi nhưng linh thiêng của Phú Xuân. Trước thì như thế, nhưng thử hỏi vào những năm cuối đời mình, Sơn đã nghĩ gì về xứ Huế ? Trong buổi nói chuyện, có lúc Sơn nhắc rằng Huế vẫn buồn, vẫn nhỏ, vẫn " nghèo nàn dễ sợ " nhưng Sơn nói thêm rằng " tất cả mọi người phải đi qua Huế mới thành một con người... vì đó là thủ đô cũ ". Theo lời Sơn, Huế là nơi sản xuất nhiều nhân tài lịch sử và văn nghệ. Sơn nói " chỗ đó đã sinh đẻ ra " tất cả những nhân vật của lịch sử cận đại Việt Nam và họ " đều đi qua Huế cả ". Trong các nhân vật lịch sử, văn hoá Sơn nhắc đến, có tên nhà thơ trữ tình cổ điển Xuân Diệu mà Sơn nói là người Bình Định cũng đã từng học ở Huế. </p>
  <h2>Hai vì sao sáng </h2>
  <p>  Trên bình diện kỹ thuật, nhạc lý, không thể đối chiếu họ Trịnh với Beethoven được, và bài tưởng niệm nầy không có dụng ý đó. Lại càng không thể và không nên so sánh sự nghiệp của họ trong nền âm nhạc thế giới. Tuy nhiên nếu nhìn rộng hơn về con người, về suy tư, thái độ trước cuộc đời, tình yêu, quan điểm nghệ thuật, tác dụng của âm nhạc đối với người nghe... ta thấy có một khuynh hướng hội tụ cũng như phân kỳ nổi bật giữa hai thiên tài. Một lần nữa, sự giống nhau không phải chuyện hoàn toàn ngẫu nhiên vì có một số mẫu số chung lớn về đời sống tình cảm, về sự vật lộn với bệnh tật vào khoảng đời xế chiều, về thời đại nhiễu nhương, cũng như chí lớn của hai nhạc sĩ (mặc dù có sự phát biểu khiêm tốn của Trịnh Công Sơn về vai trò của mình : Tôi chỉ là một tên hát rong... và Tôi không bao giờ có tham vọng trở thành một người viết ca khúc nổi tiếng...). Họ Trịnh và Beethoven đều là những tâm hồn đã vươn lên từ hố tuyệt vọng. Phải chăng những tâm hồn lớn thường hay gặp nhau ? </p>
  <p>  Trước nhất, về mặt âm hưởng, ta thấy chiều sâu của hai người đều thăm thẳm. Các bản tứ tấu đàn dây cuối cùng của Beethoven làm người nghe lên ruột, nạo sâu vào tâm can. Mặc dù không thể so sánh hai thể nhạc, tuy nhiên nếu mẫu số chung giữa các loại nhạc là ngôn ngữ, thì nếu nhạc của Beethoven là nhạc thuần tuý, nhạc Sơn là nhạc thơ, mà thơ là ngôn từ của chân thiện mỹ (Beethoven cũng có sáng tác một số nhạc bản đơn ca lớn, kể cả các bài bất hủ về tình yêu trong tác phẩm An Die Fern Geliebte). Vì có tính chất thơ nên nhạc Sơn phần nhiều nhẹ nhàng hơn, thanh thoát hơn nhưng vẫn vô cùng mặn mà, tha thiết. Nhạc lớn của Beethoven (dương cầm, tứ tấu, giao hưởng v.v.) có thể xuyên thủng tim người, gan người như chơi, nhưng chắc gì đã thấm qua sỏi đá, vạn vật như Sơn vẫn tin tưởng ? Vả lại, Sơn đâu chỉ viết nhạc cho người ? Sơn muốn nói chuyện với tất cả muôn loài. Nhạc Sơn đi vào tâm khảm con người, tâm khảm của vạn vật. Sơn muốn thế. Âm thanh Sơn, ngôn ngữ Sơn đi xuyên qua tim đồng loại nơi nơi, thấm vào sỏi đá, lan vào cây cỏ. Giá nếu người đời nghe được tiếng nói của vạn vật, sẽ nghe vạn vật tâm sự... " tôi nghe Trịnh Công Sơn rồi, tôi hiểu Trịnh Công Sơn rồi... " </p>
  <p>  Đề tài Sơn rất lớn, rất bao la, rất thấm thía. Lồng qua các chủ đề rất gần gũi với nhạc sĩ như tình yêu, quê hương, và thân phận, trong nguồn cảm xúc và đối tượng sáng tác của họ Trịnh, người ta thấy một thế giới súc tích bao gồm cả đời, người, chân-thiện-mỹ, vũ trụ, cái chết, và hư vô. Và nhờ vậy, hậu thế mới có một di sản âm nhạc phong phú đồ sộ đến như thế ! (Về điểm nầy, Trịnh Công Sơn giống Friedrich Schiller, một thi hào ưa chuộng của Beethoven, hơn Beethoven. Đối tượng của thơ Schiller cũng rất to lớn : có người, có thiên nhiên, có vũ tru, có Thượng đế). Nhạc Beethoven, vì tự bản chất, có thể nói phần lớn không có chủ đề theo nghĩa thông thường. Vả lại, nhạc lớn như thế tự nó nói lấy, cần gì có chủ đề. Trong khi thính giả của Beethoven là người, là thiên thần, là chúa trời, thính giả của Sơn là đồng bào, là đồng loại, là vạn vật, là vũ trụ. Tầm thước của Trịnh Công Sơn, cũng như Beethoven, là ở chỗ họ đã dùng ngôn từ của chính chúng ta để nói thay chúng ta. Ngôn từ của Trịnh Công Sơn là tiếng nói của chúng ta tìm lại được. Tiếng nói đây cũng là tiếng nói của tự tình mình, của tự tình dân tộc, của tình người. Nếu An Die Freude (Ca Ngợi Niềm Vui, thơ của Schiller, Beethoven phổ nhạc trong giao hưởng số 9) đã làm rúng động năm châu, thì Nối Vòng Tay Lớn cũng vang dội như một địa chấn từ Bắc vô Nam, từ đông sang Tây. </p>
  <p>  Vượt qua tự tình dân tộc để đến với tình người có thể là một trong đỉnh cao nhất của Trịnh Công Sơn. Mấy ai đã không khỏi mủi lòng khi nghe Sơn chuyển từ tiếng khóc não nùng giọt nước mắt thương dân, dân mình phận long đong... đến lời van lơn . . . ôi nhân loại . . . không ai thù ghét ai. . . Nếu trong vũ trụ quan của họ Trịnh, cũng như Beethoven, có bóng dáng của Thượng đế, thì cuối đời, Sơn thích làm nhà ở cõi vô vi. Trong khi nhạc sĩ Đức than thân, trách phận đã oái ăm dáng cho mình cái bệnh nan y (chúc thư Heiligenstadt) thì Sơn điềm nhiên đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng... với tôi là ai mà yêu quá đời nầy. Trong khi Beethoven trách móc đồng loại ôi nhân thế tôi ơi... các người xem tôi như kẻ ghét người... là oan ức cho tôi lắm..., họ Trịnh cũng có lúc hoài nghi một cách nên thơ đôi tay nhân gian chưa từng độ lượng... Nhưng hoài nghi đó không giữ lâu vì thân phận thì hữu hạn. Tình yêu thì vô cùng. Chúng ta làm cách nào nuôi dưỡng tình yêu để tình yêu có thể cứu chuộc thân phận... </p>

  <p>  Không phải Sơn không có nhiều nỗi khổ riêng, kể cả đời sống tình cảm : và tôi đau đớn nhận ra rằng, có lẽ cuộc đời đã cho ta lắm ngày bất hạnh. Ai cũng biết hai thiên tài bên trời đông và trời Tây đều có đời sống tình cảm phức tạp. Về điểm nầy, không biết vì run rủi hay định mệnh mà hơn một thế kỷ rưỡi sau, họ Trịnh đã làm người phát ngôn tuyệt vời cho Beethoven khi chàng viết : Cuối cùng thì tình yêu không giữ được người mình yêu. Nhưng phương cách đối xử mỗi người một khác. Trong khi Beethoven viết An Die Fern Geliebte (Cho Người Tình Xa), Sơn cho ra đời Diễm Xưa. </p>
  <p>  Trong khi bị bệnh tai hành hạ từ năm 25 tuổi cho đến khi hoàn toàn điếc vào khoảng dưới 50, Beethoven còn phải khổ sở chống đỡ nhiều chứng bịnh kinh niên khác và cuối cùng đành bại trận trước bệnh ruột và gan vào năm 57 tuổi. Rượu là một trong những nguyên do chính. Trong thập niêm cuối đời, họ Trịnh cũng trải qua một số kinh nghiệm tương tự, kể cả rượu, và đã trở về cát bụi năm 62 tuổi. Đối với phàm nhân, đau khổ làm cho tâm hồn băng hoại. Cho nên hai thiên tài họ Trịnh và Beethoven có một điểm chung nữa rất lớn : đau khổ là thuốc bổ cho sáng tạo. Thay vì tàn lụi như cỏ sa mạc, với họ, đau khổ đã đơm hoa, khai quả cho nghệ thuật, những hoa quả tươi mát, dịu ngọt, làm cho đời nhẹ nỗi trần ai. Họ là bình minh của cuộc đời, của vũ trụ. </p>
  <p>  Về triết lý sáng tác, trong khi Beethoven trau chuốt từng nốt, từng câu, Sơn có lối viết nhẹ nhàng, thoải mái hơn. Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát đã có nhận xét hay : Trịnh Công Sơn " viết dễ như lấy chữ trong túi ra ". Việc Beethoven xé bỏ bản thảo của mình không phải là chuyện hiếm. Nhạc sĩ Đức nổi tiếng là người có tánh hay bực bội, nóng nảy. Beethoven đã có lúc khâm phục ca ngợi người hùng đại đế Napoléon. Người ta kể rằng, sau khi nghe tin đại đế gây cảnh khói lửa tang tóc ở Âu Châu, chàng đã xé toang trang tựa bản thảo bản giao hưởng Anh hùng ca (giao hưởng số 3) có ghi lời đề tặng cho đại đế. Trái lại, Sơn tánh vốn thường đằm đẹ, trông có vẻ bình thản hơn trong mấy năm cuối đời mình. Beethoven luôn luôn là con người của đam mê tột độ. Sơn cũng đã từng có một thời rất Beethoven : Như thế, với cuộc đời, tôi đã ôm một nỗi cuồng si bất tận (TCS). Đều là máu nghệ sĩ thứ thật cả ! </p>
  <h2>Nhất lý hay nhị nguyên </h2>
  <p>  Với Trịnh Công Sơn, cũng như phần nào đối với Beethoven, ta còn thấy thể hiện một số " phản đề " khá thú vị trong tư tưởng Thiền và triết học, là ngành Sơn đã học và suốt đời rất thích. Các phản đề đó là : (1) giải thoát và vướng mắc, (2) đổi thay và chân lý, (3) đời buôn chôn và lòng vị tha. Là nguồn cảm hứng lớn, các phản đề nầy đã làm giàu kho tàng văn hóa nhân loại. Chúng bám chặt thiên tài nơi nơi, không bao giờ chịu nhả ra và cũng không phân biệt ranh giới quốc gia hay chủng tộc (tài/mệnh của Nguyễn Du; người gù/mỹ nhân của Victor Hugo ; Anna Karenina của Leo Tolstoy...). Có lẽ Trịnh Công Sơn đủ thông Thiền để thấy rằng hạnh phúc và đau khổ <u> mới nghe qua có vẽ tương phản </u> sự thật không phải là hai trạng thái đối kháng nhau ; với Thiền, chúng chỉ là một. Cũng có lẽ vì thế mà Sơn không thấy có gì mâu thuẫn trong các hình ảnh hay ý niệm đối nghịch nhau trong một số lời ca của mình. </p>

  <h2>Rất Beethoven mà cũng rất Sơn </h2>
  <p>  Trong chúc thư Heiligenstadt, trong giây phút tuyệt vọng, Beethoven đã phơi bày tâm sự nảo nề với Karl và Johann : " Ôi nhân thế tôi ơi, các người đã từng xem tôi hay nói về tôi như kẻ bất nhân, không tình nghĩa, hay thậm chí còn xem tôi như kẻ thù ghét người, các người có biết như vậy là oan ức cho tôi lắm không... chỉ vì các người không biết lý do thầm kín nào đã làm tôi có bộ mặt như vậy... từ lúc nhỏ tim tôi, tâm hồn vẫn hướng về tình thương và thiện ý... nhưng sáu năm qua bệnh nan y của tôi đã làm tôi khổ và bầy y sĩ vô tài đã làm tôi khổ sở hơn. Năm nầy qua năm khác, hy vọng khỏi bệnh biến theo mây khói làm tôi phải chấp nhận viễn tượng bị tàn tật suốt đời... trời phú cho tính hăng say mãnh liệt... mà rồi tôi cũng phải rút lui sống trong cô đơn... Có lúc tôi muốn quên mình bị tàn tật, nhưng than ôi, bệnh nghiệt ngã của tôi vẫn hành tôi mà thậm chí tôi vẫn không đủ can đảm để nói lớn : "Các người hãy hét lên bởi vì tôi điếc". Làm sao tôi dám thú với người ta rằng tôi bị tật về một cơ năng đáng lẽ phải được toàn thiện ở tôi hơn ở người khác... Lạy Chúa linh thiêng, xin ngài nhìn xuống tâm hồn và tim con, ngài thấy tim con lúc nào cũng đầy tình thương người và ước mong làm điều thiện... Hãy dạy con cái [của Karl và Johann] biết làm điều lành, bởi vì theo kinh nghiệm bản thân tôi, chỉ có cái đức mới đem lại hạnh phúc chứ không phải tiền tài...chính cái đức đã nuôi dưỡng tôi trong lúc tuyệt vọng. Chính nhờ có lòng nhân ái và nghệ thuật mà tôi đã không chấm dứt đời mình bằng tự vận ". </p>
  <p>  Trong khi Beethoven phẫn nộ cay cú với định mệnh, Sơn nhẹ nhàng ca ru đời đi nhé. Cái Sơn thật là cái Sơn đã có lần thốt Sống mà giữ mãi trong lòng những hờn oán thì cũng nặng nề. Trong đoản văn" để bắt đầu một hồi ức ", Trịnh Công Sơn cũng tâm tình tương tự như Beethoven, nhưng thiếu cái vị mặn, vị chát của nhạc sĩ Đức : Tôi yêu cuộc đời và cuộc đời cũng yêu tôi. Đó là niềm an ủi lớn trong cuộc sống nầy. Vì thế lòng tôi không có một giây phút nào nuôi một lòng oán hận với cuộc đời. Dù có đôi khi nhân gian bạc đãi mình, và con người phụ rẫy mình nhưng cuộc đời rộng lớn quá và mỗi chúng ta chỉ là những hạt bụi nhỏ nhoi trong trần gian mà thôi. Giận hờn, trách móc mà làm gì bởi vì cuộc đời sẽ xoá hết những vết bầm trong tâm hồn chúng ta nếu lòng ta biết độ lượng. Ta biết tha thứ những điều nhỏ thì cuộc đời sẽ tha thứ cho ta những điều lớn hơn... Tôi đến với âm nhạc có lẽ cũng vì tình yêu cuộc sống. </p>
  <p>  Trịnh Công Sơn chia tay với chúng ta để vào thế giới những người không bao giờ chết. Ở đó Sơn đã gặp mẹ và Beethoven. Nếu, theo Thiền, sự trở về đích thực là sự trở về với mình, là sự đi đến sau những năm tháng say sưa dấn thân cho nghệ thuật, cho quê hương, cho đồng loại, cho vạn vật, thì nay Sơn đã trở về. </p>
  <p><em>Đời như vô tận, một mình tôi về. Với tôi.</em></p>
  <p><b>Võ Xuân Hân</b></p>


title: Trịnh Công Sơn, người tình của cuộc sống (phần 2)
created: 2008-02-09 08:21:21+00:00
edited: 2014-07-07 15:24:28+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Ban Mai
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Ban Mai, 12/2005 (bổ sung tháng 2/2008).
url_id: tcs-nguoi-tinh-cua-cuoc-song-phan-2
body:
  <p>
  <br />
  Tạ ơn đời, tạ ơn  tình yêu là một trong những đặc điểm nổi bật trong ca từ Trịnh Công Sơn. Tình yêu ở Trịnh Công Sơn là tình yêu không hạnh phúc. Hầu hết trong những tình ca của ông là những bức tranh mang tên: <i>tình phụ, tình sầu</i>, <i>tình xa, tình xót xa vừa, tình nhớ, tình vơi</i>... Hạnh phúc có chăng, chỉ đong bằng những mảnh vụn và những mảnh vụn<i>... cũng sẽ chìm trôi.</i> (1)</p>
  <p>          
  Trong đời người ai chẳng từng yêu và được yêu... và tránh sao khỏi những cuộc tình tan vỡ. Thế giới tình yêu của Trịnh Công Sơn là một đóng góp thành công trong việc phát hiện và biểu hiện những ngôn ngữ tình yêu sâu kín, thể hiện mọi cung bậc tình cảm, nhớ thương, tương tư, mong chờ, giận hờn, trách móc, xót xa, biệt ly, thất tình, tình phụ... Điều đó làm nên tính chân thật, đa dạng trong các ca từ của ông. Lạc vào thế giới tình ca của ông, mỗi người đều bắt gặp thân phận tình yêu của mình.</p>
  <p>Trong bài <b><i>Biển nhớ</i></b>, viết về mối tình với cô Tôn Nữ Bích Khê, người Nha Trang, một bạn học cùng lớp thời Sư Phạm Quy Nhơn, Trịnh Công Sơn nói lên nỗi chờ mong, da diết:</p>

  <div style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em;">
    <a href="doisaoimvang.jpg/image_view_fullscreen">
       <img src="doisaoimvang.jpg/image_preview" /></a>
    <p class="discreet">Photo PvĐ</p>
  </div>

  <dd><i>Ngày mai em đi</i><br />
  <i>Biển nhớ tên em gọi về</i><br />
  <i>Gọi hồn liễu rũ lê thê</i><br />
  <i>Gọi bờ cát trắng đêm khuya</i><br />
  <i>Ngày mai em đi</i><br />
  <i>Đồi núi nghiêng nghiêng đợi chờ</i><br />
  <i>Sỏi đá trông em từng giờ</i><br />
  <i>Nghe buồn nhịp chân bơ vơ...</i></dd>
  <p>          
  Chỉ trong một bài <b>Biển nhớ</b>, mà chúng ta bắt gặp đến 2 từ <i>chờ</i>, 3 từ <i>nhớ</i>, 6 từ <i>buồn</i>, 6 từ <i>gọi</i>. Có lẽ chưa có một bản tình ca nào mà nỗi nhớ cồn cào, mãnh liệt đến thế.</p>

  <p>          
  Nguyễn Bính cũng từng thương nhớ người yêu khắc khoải qua bài <b>Tương tư</b> nổi tiếng: <i>Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông</i></p>
  <dd><i>Một người chín nhớ mười mong một người</i><br />
  <i>Gió mưa là bệnh của giời</i><br />
  <i>Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.</i></dd>
  <p>          
  Xuân Diệu cũng không kém phần mãnh liệt trong bài <b>Tương tư, chiều</b>: </p>

  <dd><i>Anh nhớ tiếng. Anh nhớ hình. Anh nhớ ảnh</i><br />
  <i> Anh nhớ em, anh nhớ lắm! Em ơi!</i></dd>
  <p>Yêu là bắt đầu chuốc lấy tương tư, nhớ mong, khắc khoải đợi chờ. Trong tình ca của Trịnh Công Sơn chúng ta hay bắt gặp những mối tình dang dở, tan vỡ: </p>
  <dd><i>Ngày tháng nào đã ra đi</i><br />
  <i>Khi ta còn ngồi lại</i><br />
  <i>Cuộc tình nào đã ra khơi</i><br />
  <i>Ta còn mãi nơi đây</i>. (<b>Tình xa</b>)
  </dd>

  <dd><i>Xin vỗ tay cho đều</i><br />
  <i>Khi đêm đổ xuống đời ta</i><br />
  <i>Xin vỗ tay cho đều</i><br />
  <i>Khi tình trôi đã trôi xa</i>. (<b>Tình xót xa vừa</b>)
  </dd>
  <dd><i>Tình ngỡ đã quên đi</i><br />
  <i>Như lòng cố lạnh lùng</i><br />
  <i>Người ngỡ đã xa xăm</i><br />
  <i>Bỗng về quá thênh thang</i>. (<b>Tình nhớ</b>)
  </dd>
  <p>          
  Trong thơ Nguyễn Bính cũng hay nói đến mối tình đơn phương, một phía, yêu nhưng lại bị hững hờ: </p>
  <dd><i>Tâm hồn tôi là một bình rượu nhỏ</i><br />
  <i>Rót lần lần giọt mãi xuống nàng Oanh</i><br />
  <i>Không xua tay nàng vẫn cứ vô tình</i><br />
  <i>Hắt ly rượu hồn tôi qua cửa sổ</i>. (<b>Tựa đề một thiên tình sử</b>)
  </dd>
  <p>          
  Với Hàn Mặc Tử lại là tiếng kêu thống khổ của tình 
  yêu tan vỡ: </p>
  <dd><i>Họ đã xa rồi khôn níu lại</i><br />
  <i>Lòng thương chưa đã, mến chưa bưa</i><br />
  <i>Người đi: một nửa hồn tôi mất</i><br />
  <i>Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ? </i>(<b>Những giọt lệ</b>)</dd>

  <p>
  Tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn buồn, đau một cách lặng lẽ. Ông kể lể, thì thầm như tự an ủi chính mình. Không quằn quại, tuyệt vọng như Hàn Mặc Tử, không mặc cảm như Nguyễn Bính, không vội vã cuống quýt như Xuân Diệu. “Vì tình yêu của Trịnh Công Sơn là chiếc bóng lung linh, thấp thoáng, chập chờn: “<i>tình không xa nhưng không thật gần</i>...” (<b>Như một lời chia tay</b>), thoắt ẩn thoắt hiện: “<i>rộn ràng nhưng biến nhanh</i>...” (<b>Tình sầu</b>). Những mối tình “<i>không hẹn mà đến, 
  không chờ mà đi</i>” (<b>Bốn mùa thay lá</b>), nghĩa là chẳng có hẹn hò, thề thốt, ràng buộc gì nhau. Tất cả chỉ là tình cờ: “<i>Ta gặp tình cờ như là cơn gió</i> (<b>Hoa vàng mấy độ</b>), “<i>coi như phút ấy tình cờ</i>” (<b>Nguyệt ca</b>).(2)</p>

  <p>
  Trong “Thủ bút Trịnh Công Sơn” có viết: “<i>Khi bạn hát một bản tình ca là bạn đang muốn hát về cuộc tình của mình. Hãy hát đi đừng e ngại. Dù hạnh phúc hay dở dang thì cuộc tình ấy cũng là một phần máu thịt của bạn rồi</i>”. (3) Điều ông nói quả thật đúng; hơn thế nữa, khi lắng nghe một bản tình ca cũng là khi “<i>lắng nghe im lặng cuộc tình</i>” (<b>Tôi đang lắng nghe<i>).</i></b></p>
  <p>Theo Lê Hữu, thực ra, Trịnh Công Sơn thích nói về tình phụ hơn là tình yêu, vì ông nghĩ hầu như ai đến với ông cũng chỉ chực chờ phụ rẫy ông vậy. “<i>Cái may ở đời là được yêu và đôi khi cái may 
  ở đời là bị phụ tình</i>”, ông nói thế. Và những tình phụ, phụ tình vẫn trải đầy trong những ca từ của ông. (4)</p>
  <dd><i>Ru em phụ rẫy trong ta...</i><br />
  <i>Yêu em, yêu thêm tình phụ...</i>(<b>Ru em</b>)</dd>

  <dd>Em phụ tôi một thời bé dại...</i><br />
  <i>Trả nợ một đời em đã phụ tôi...</i> (<b>Xin trả nợ người</b>)</dd>
  <p>Trịnh Công Sơn cũng viết về duyên và nợ, những món nợ tình chẳng bao giờ thanh toán nổi:</p>
  <dd><i>Trả nợ một đời không hết tình đâu</i>... (<b>Xin trả nợ người</b>)</dd>

  <p>Trong những tình khúc Trịnh Công Sơn, tình yêu vừa là mật ngọt, vừa là mật đắng:</p>
  <dd><i>Tình yêu mật ngọt, mật ngọt trên môi.</i><br />
  <i>Tình yêu mật đắng, mật đắng trong đời...</i> (<b>Lặng lẽ nơi này</b>)
  </dd>
  <p>Tại sao lại như vậy? Trịnh Công Sơn không có lời giải thích, chỉ nghe ông nói: <i>“Con người không thể sống mà không yêu. Có người yêu thì hạnh phúc, có người yêu thì đau khổ. Nhưng dù đau khổ 
  hay hạnh phúc, con người vẫn muốn yêu. Tình yêu vì thế mà tồn tại</i>”. (5)</p>
  <p>Những chuyện tình ông viết thường là những chuyện tình lặng lẽ, không sóng gió, không sôi nổi, nhưng không phải là không đắm say, nồng nàn:</p>
  <dd><i>Tôi xin làm cây xa, đứng nhìn em rực rỡ</i><br />
  <i>Tôi xin làm nụ cười, chờ em giữa đôi môi</i><br />
  <i>Tôi xin làm mộng nhỏ, em vừa giấc ngủ say...</i><br />
  (<b>Vì tôi cần thấy em yêu đời)</b></dd>
  <p>
  Trịnh Công Sơn mơ ước làm giấc mộng để ru em vào giấc ngủ say. Còn Huy Cận lại mơ ước hầu quạt cho em ngủ: </p>
  <dd><i>Nắng chia nửa bãi: chiều rồi... </i><br />
  <i>Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu</i><br />
  <i>Sợi buồn con nhện giăng mau</i><br />
  <i>Em ơi! Hãy ngủ... anh hầu quạt đây</i>. (<b>Ngậm ngùi</b> – Huy Cận)
  </dd>
  <p>
  Ru người yêu ngủ ai mà chẳng trìu mến, nhưng đến mức nhẹ nhàng, trân trọng như Huy Cận thì có lẽ không nhiều. “<i>Mở lòng cùng quạt, và thả trăm con chim mộng quấn quýt quanh giường em nằm là một hình ảnh đẹp nên thơ và lãng mạn ít thấy trong thơ ca Việt Nam</i>”. (6)</p>
  <p>
  Nhưng phải đến Trịnh Công Sơn, hình ảnh trong thơ tình Việt Nam mới diễm ảo và bước sang một bước ngoặt mới – bắt đầu từ tình khúc <b>Diễm xưa</b> – mối tình đầu của Trịnh Công Sơn với âm nhạc Việt Nam. Trịnh Công Sơn nói: “Tôi chỉ có những mối tình lãng đãng, khói sương, hoàn toàn không có gì cụ thể. <b>Diễm xưa</b> cũng là một loại tình yêu như vậy”. (7)</p>

  <dd><i>Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ</i><br />
  <i>Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao</i><br />
  <i>Nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ</i><br />
  <i>Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu...</i> (<b>Diễm xưa</b>)
  </dd>
  <p>
  Kể từ <b>Diễm xưa</b>, “<i>kể từ Trịnh Công Sơn trở đi, các tình khúc đã đổi khác rất nhiều, và nền tân nhạc phải cảm tạ ông về sự khai phá đó</i>”. Nữ ca sĩ Quỳnh Giao đã có lời nhận định như vậy. (8) Trước <b>Diễm xưa</b> làm gì có những “<i>ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau</i>”, “<i>làm sao em biết bia đá không đau</i>?” Tình yêu phả hơi thở, truyền cảm xúc đến cả những vật thể vô tri, vô giác. Bằng những ca từ như vậy, Trịnh Công Sơn đã vẽ ra những khuôn mặt tình yêu hoàn toàn khác lạ, 
  không hình dung nổi khuôn mặt ấy ra sao, có hay không, thực hay ảo?</p>

  <p>
  Đọc ca khúc <b>Diễm xưa</b> của Trịnh Công Sơn, tôi chợt liên tưởng đến một nhạc phẩm cũng rất nổi tiếng của Phạm Duy <b>Ngày xưa Hoàng Thị</b> phổ thơ của Phạm Thiên Thư. Bài thơ <b>Ngày xưa Hoàng Thị</b> của Phạm Thiên Thư kể về mối tình của nhà thơ với cô Hoàng Thị Ngọ, một bạn học cùng lớp, ở gần nhà ông. Bài thơ cũng có hình ảnh thiếu nữ vai gầy, tóc dài bay, áo trắng tinh khiết ôm cặp đến trường, đi dưới hàng mưa. Nhưng ở đây là Sài Gòn không phải Huế, nên nàng không đi dưới hàng cây long não lá li ti, mà đi dưới cội hoa vàng.</p>
  <dd><i>Em tan trường về/Đường mưa nho nhỏ/Chim non giấu mỏ/Dưới cội hoa vàng/Bước em thênh thang/Áo tà nguyệt bạch/Ôm nghiêng cặp sách/Vai nhỏ tóc dài/Anh đi theo hoài/Gót giày thầm lặng/Đường 
  chiều úa nắng/Mưa nhẹ bâng khuâng.../Phố ơi? Muôn thuở/Giữ vết chân tình/Tìm xưa quấn quanh/Ai mang bụi đỏ/Dáng ai nho nhỏ/Trong cõi xa vời/ Tình ơi?... Tình ơi?... </i><br />
  <i>(</i><b>Ngày xưa Hoàng Thị – </b>thơ Phạm Thiên Thư – Phạm Duy phổ nhạc) (9)</dd>

  <p>
  Có lẽ tình yêu ở Trịnh Công Sơn và Phạm Thiên Thư thời ấy là một thứ tình yêu hương hoa, lãng đãng, xa cách. Hằng ngày các chàng trai chỉ có thể dõi mắt ngóng em đi học về dưới hàng mưa, hay dạn dĩ hơn lặng lẽ đi sau em để ngắm nhìn là lòng đã thấy hạnh phúc. Trịnh Công Sơn trả lời phỏng vấn: “<i>Ngày xưa, dường như cả thế hệ tôi là như vậy, yêu một mái tóc, một dáng hình, mỗi ngày chỉ cần nhìn thấy mặt nhau, thấy em qua khung cửa sổ là cả ngày thấy vui</i>”. (10)</p>
  <p>Nói như Bửu Ý: “Tình yêu thời ấy, chỉ rộn ràng bề mặt, như viên đá trong cốc, như hòn đá ném xuống ao. Lanh canh một lát, gợn sóng một hồi, rồi đâu lại vào đó, lấy lặng lẽ làm vốn liếng, uống tình lắng xuống, trả em vào đời và “tôi thu bóng tôi”. Loại tình yêu này không còn tồn tại, chỉ còn lẩn lút trên những trang giấy đã ngả vàng. Ngày nay tình yêu đã thay đổi chủ trương rồi thì phải: chớp nhoáng, trao đổi, chiếm đoạt..., cho nên tình yêu theo lối Trịnh Công Sơn đem lại một hương vị 
  xa xôi làm mềm cả trái tim sắt đá nhất, và ai nấy ngưỡng vọng như một bái vật đặt trên đài cao để cho tưởng tượng vươn tới”. (11)</p>
  <p>Thời đại ngày nay,  những cuộc tình đầy nhục cảm, thoáng qua có lẽ đang “lên ngôi”, vì vậy tình yêu trong sáng, chung thủy, nghĩa vợ chồng trở nên quý hiếm. Trong văn chương xưa đã hiếm, nay càng hiếm hơn. Làm sao tìm được những vần thơ như:</p>
  <dd><i>Đập cổ kính ra tìm lấy bóng</i><br />
  <i>Xếp tàn y lại để dành hơi</i><br />
  Bài thơ Vua Tự Đức khóc nàng Bằng Phi. (12)</dd>

  <p>Thế nhưng, trong muôn vàn tình yêu <i>lãng đãng, khói sương</i> của Trịnh Công Sơn, thật thú vị khi chúng ta bất ngờ  bắt gặp một tình yêu thiêng liêng ở <b>Hạ trắng</b>:</p>
  <dd><i>Đời xin có nhau</i><br />
  <i>Dài cho mãi sau</i><br />
  <i>Nằng không gọi sầu</i><br />
  <i>Áo xưa dù nhàu</i><br />
  <i>Cũng xin bạc đầu</i><br />
  <i>Gọi mãi tên nhau</i></dd>

  <p>Tự Đức muốn đập cổ kính ra tìm lấy bóng nàng Bằng Phi, xếp manh áo cũ để lưu giữ chút hương thừa của người vợ xưa, còn Trịnh Công Sơn lại mong ước có một tình yêu bền lâu cho đến bạc đầu, để ca ngợi nghĩa vợ chồng keo sơn, gắn bó. (13)</p>

  <p align="center">
  <br />* * * * *<br />
  </p>

  <p>
  Đối tượng chính trong tình yêu - người nữ, xuất hiện khá nhiều trong ca từ Trịnh Công Sơn. Em thường là những thiếu nữ buồn, yếu ớt, xanh xao, có vóc dáng mảnh mai, mong manh, vai gầy guộc, tóc xõa bay ngang trời... mờ mờ, ảo ảo như một bức tranh phi thực (<i>irréel</i>).</p>

  <p>
  Em có vẻ tiểu thư khuê các:</p>
  <dd><i>Tìm em tôi tìm</i><br />
  <i>Mình hạc xương mai...</i><br />
  <i>Nụ cười mong manh</i><br />
  <i>Một hồn yếu đuối...</i> (<b>Đóa hoa vô thường</b>)</dd>

  <dd><i>Gọi nắng, trên vai em gầy đường xa áo bay...</i><br />
  <i>Cho tay em dài gầy thêm nắng mai...</i> (<b>Hạ trắng)</b></dd>

  <dd><i>Nắng có hồng bằng đôi môi em, <br />
  mưa có buồn bằng đôi mắt em...</i><br />
  <i>Vai em gầy guộc nhỏ, <br />
  như cánh vạc về chốn xa xôi</i> (<b>Như cánh vạc bay</b>)</dd>
  <p>Với ông cái đẹp của người con gái là cái đẹp mong manh, thanh thoát: <i>với gót sen hồng, miệng ngọt hạt từ tâm, ngón xuân nồng, đôi môi lửa cháy, mi cong cỏ mượt, tay xanh ngà ngọc, da thơm quả 
  ngọt, môi hồng đào</i>...</p>
  <p>Có lẽ các nhạc sĩ nổi tiếng như Phạm Duy, Văn Cao đôi khi có chung một “goût” về kiểu người đẹp như Trịnh Công Sơn. </p>
  <p>Hãy nghe Văn Cao viết về người tình tưởng tượng của ông: <i>gót hài khai hoa; mắt huyền lưu xuân, dáng hồng thơm hương</i>... (<b>Cung đàn xưa</b>) Và Phạm Duy tả người tình thực của mình với <i>gót hoa, em thướt tha, mây tóc ngà, đường thơm bóng gầy</i>... (<b>Đường em đi</b>)</p>
  <p>“Trước hết, với Trịnh Công Sơn, Em là người mà “<i>một ngày tình cờ biết em, là ngày lạ lùng nhất trần gian</i>”. Em là “<i>hoa lá giữa thiên nhiên hiền hòa</i>”. Em là người mà ông muốn “<i>yêu em</i> <i>thật thà</i>”. Ông “<i>xin năm ngón tay em thiên thần</i>” và “<i>ru em ngồi yên nhé</i>” để ông “<i>tìm</i> <i>cuộc tình cho</i>”. Chính vì thế mà “<i>Tôi đã yêu em bao ngày nắng, tôi đã yêu em bao ngày mưa</i>”. Nhưng bất hạnh thay, trong tình yêu “<i>đã có nghìn trùng trên môi người tình, đã giấu nụ tàn</i> <i>bên trong nụ hồng, có chớm lạnh lùng trên môi nồng nàn</i>”. (14)</p>

  <p>
  Như có lần Đặng Tiến đã để ý, người phụ nữ Việt Nam trong ca khúc Việt Nam, thơ ca Việt Nam thường là những phụ nữ ẩn nhẫn, thụ động: biến thành tượng đá, ngồi đan áo, ôm đàn, hay đi hái hoa, hái mơ, gánh thóc, dệt lụa:</p>
  <p>Từ những phụ nữ trong ca khúc tiền chiến:</p>
  <dd>
  <i>- Người biến thành tượng đá ôm con... (</i><b>Hòn vọng phu I</b>, Lê Thương)<br />
  <i>- Đêm qua mơ dáng em đang ôm đàn dìu muôn tiếng tơ</i>... (<b>Dư âm</b>, Nguyễn Văn Tý)<br />
  <i>- Cô hái hoa tươi, hãy dừng bước chân</i>... (<b>Mơ hoa</b>, Hoàng Giác)
  </dd>
  <p>Đến những phụ nữ trong Thơ Mới:</p>
  <dd>
  <i>- Em là con gái trong khung cửi</i><br />
  <i>Dệt lụa quanh năm với mẹ già</i>... (<b>Mưa xuân</b>, Nguyễn Bính)<br />
  <i>- Chị ấy năm nay còn gánh thóc</i><br />
  <i>Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?</i>... (<b>Mùa xuân chín</b>, Hàn Mặc Tử)<br />
  <i>- Này lắng nghe em khúc nhạc thơm</i><br />
  <i>Say người như rượu tối tân hôn</i>... (<b>Huyền diệu</b>, Xuân Diệu)</dd>
  <p>
  Trong khi đó, người phụ nữ trong ca từ của Trịnh Công Sơn không thấy gảy đàn, đan áo, gánh thóc hay dệt lụa gì cả. Mà chỉ... khi nghiêng vai, khi nghiêng sầu (<b>Mưa hồng</b>), khi tung tăng dưới hàng me (<b>Tuổi đời mênh mông</b>), lúc đứng lên gọi mưa vào hạ (<b>Gọi tên bốn mùa</b>), khi lại 
  cười khúc khích trên lưng (<b>Quỳnh hương</b>)...</p>
  <p>
  Và nhà phê bình Đặng Tiến còn nhận xét: “<i>Người phụ nữ trong Trịnh Công Sơn đẹp dung dị và tự do bình thường. Tự do với cuộc đời, với tình yêu. Trong xã hội Việt Nam, cho đến hôm nay, chưa chắc 
  gì người phụ nữ đã được giải phóng và được tôn trọng đúng mức.”</i> (15) Trong ca khúc Trịnh Công Sơn, họ được giải phóng và tôn trọng. Tôn trọng người phụ nữ, trân trọng và nâng niu họ rất hồn nhiên và chân thành: ông sẵn sàng làm <i>viên đá cuội</i> để lăn theo <i>gót hài</i> của nàng. Và vì nâng niu và trân trọng phụ nữ như vậy, nên Trịnh Công Sơn là một trong những nhạc sĩ viết lời ru nhiều nhất về tình ca trong đó không ít dành cho phụ nữ: <b>Ru tình, Rơi lệ ru người, Ru đời đã mất, Ru đời đi nhé, Ru em, Ru em từng ngón xuân nồng, Ru ta ngậm ngùi</b>... Những lời ru ông viết, ảnh hưởng rất nhiều nơi người mẹ của ông. Chính những bài ru của mẹ mà ông được nghe, tiếp tục theo ông mãi trên những đoạn đường dài nhất. Trong bài <b>Tình yêu tìm thấy</b>, chúng ta nghe được bài hát ru ấy:</p>
  <dd><i>Tiếng ru mẹ hát những năm xưa</i><br />
  <i>Mãi là lời ca dao bốn mùa</i><br />
  <i>Tìm thấy nỗi nhớ từ mỗi chiếc lá</i><br />
  <i>Góc phố nào cũng thấy quê nhà...</i></dd>
  <br />
  <p>Bùi Bảo Trúc cho rằng, những bài hát ru của người mẹ là những vỗ về, là những dỗ dành, là những an ủi, là những vuốt ve đầu tiên của đứa bé. Vòng tay thơm, giọng hát ấm áp của mẹ sẽ đem lại cảm giác an toàn cho con người trước khi bị đẩy ra thế giới hung bạo bên ngoài. Trịnh Công Sơn đã tìm thấy trong những bài hát ru ấy chốn trú ẩn bình yên.<i> </i>(16) Đó là lý do ông viết rất nhiều ru khúc trong quá trình sáng tác của ông. </p>

  <div style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em;">
    <a href="xinemcondaudo.jpg/image_view_fullscreen">
       <img src="xinemcondaudo.jpg/image_preview" /></a>
    <p class="discreet">Photo PvD</p>
  </div>


  <p>
  Ông <b>Ru tình</b>: <i>Ru em đầu cơn gió, em hong tóc bên hồ / Khi sen hồng mới nở, nụ đời ôi thơm quá / Ru em ngồi yên đấy, ru tình à...ơi</i>. Ông <b>Ru đời đã mất</b>: <i>Ta biết em đêm đêm chờ đợi tiếng hát / Ta biết em đêm đêm ru đời đã mất.</i> Ông <b>Ru em từng ngón xuân nồng</b>: <i>Ru mãi ngàn năm </i><b>/ </b><i>Vừa má em hồng / Bàn tay đưa anh đến quê hương vàng son...</i>Ông ru người yêu ngủ trong những sớm mùa đông, những sớm mùa xuân, ông ru mãi, ru hoài. Ru những tháng âm u, ru những chia xa, những phụ rẫy, ngọt bùi. Những ru khúc của ông đã đem lại những an ủi, vỗ về cho nhiều thế hệ. Nhưng trên hết là ông tự ru chính mình. Những lời ru an ủi, vỗ về kiếp sống của mình, cuộc tình của mình.</p>

  <p>
  Có lần nhà báo Diễm Chi phỏng vấn: “<i>Ông có rất nhiều những bài hát ru... Trong thực tế, có phải ông đã từng ru rất nhiều phụ nữ ngủ</i>?”. Trịnh Công Sơn trả lời: “<i>Ru như thế không phải là ru em mà thực chất là tôi tự ru tôi, tự ru để thanh lọc tâm hồn không vương một chút oán hờn nào, cho 
  dù bị phụ rẫy</i>.” (17)</p>

  <p align="center">
  <br />* * * * *<br />
  <br />
  </p>

  <p>
  Vượt qua tự tình dân tộc, vượt qua tình yêu riêng tư để đến với tình người là đỉnh cao nhất của âm nhạc Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Anh Ngọc từng nhận định: “Định mệnh đã bắt anh phải yêu thương. Định mênh lại trao vào tay anh cây đàn và chiếc bút. Và thế là chúng ta có Trịnh Công Sơn, chúng ta có nhạc Trịnh. Con người ấy sinh ra để mà yêu và từ yêu thương lại sinh ra tất cả.... Trước những xấu xa, tăm tối của đồng loại, con người này không tự đứng ngoài hay đứng cao hơn tất cả – có phải vì trong bản chất của nghệ thuật chân chính vốn đã mang thiên lương của con người, thứ thiên lương cao quý của phẩm chất Chúa Trời. Xin hãy nghe:</p>

  <dd><i>Chiều đi lên đồi cao hát trên những xác người</i><br />
  <i>Tôi đã thấy, tôi đã thấy <br />
  những hố hầm đã chôn vùi thân xác anh em.</i><br />
  <i>Mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh</i><br />
  <i>Chị vỗ tay hoan hô hòa bình</i><br />
  <i>Người vỗ tay cho thêm thù hận</i><br />
  <i>Người vỗ tay xa dần ăn năn</i> (<b>Hát trên những xác người</b>)
  </dd>

  <p>Anh đã đi qua chiến tranh với cái thiên lương như thế. Tôi không biết như vậy là đúng hay sai, chỉ thấy hễ nghe là muốn khóc. Và dù có ai đó nói là đúng hay sai thì tôi cũng chưa thấy một người nào ghét bỏ hay chí ít là lườm nguýt gì anh. Ai có thể ghét bỏ một trái tim đang rỏ máu – nó đang 
  rỏ máu vì chính các người đấy, hỡi con người”.(18) Nhà thơ Anh Ngọc, một đại tá trong quân đội miền Bắc, chỉ biết Trịnh Công Sơn sau năm 1975 mà đã cảm nhận được tình yêu người ấy. Thật đáng trân trọng. Quả chỉ có nhạc Trịnh Công Sơn mới giúp con người đến gần với nhau, vượt qua những hệ lụy đời thường, vượt qua những tư tưởng trái ngược trên hai chiến tuyến, nhập vào một dòng chảy nhân ái như vậy.</p>
  <p>Tình người của Trịnh Công Sơn thể hiện bàng bạc trong những tình khúc viết về quê hương, đất nước với hình ảnh người mẹ, người em. Cái gốc yêu thương của ông là yêu từng con người cụ thể: bé nhỏ, mong manh, nhọc nhằn... trên cơ sở đó mới yêu thương mọi người.</p>
  <p>
  Từ ca khúc đầu tiên <b>Ướt mi</b> viết về giọt nước mắt của một nữ sinh phải đi hát phòng trà để đem tiền về nuôi mẹ bị bệnh lao nặng. Giọt nước mắt thuần khiết ấy đã làm bật lên trong ông niềm cảm thông, đau xót. Là nguồn cảm hứng để ông viết những sáng tác đầu đời. Lòng yêu người ở ông đã bắt đầu xuất hiện từ những ca khúc đầu tiên ấy. Và tình người ấy, nó sẽ trải dài, trải dài theo ông suốt cuộc đời.</p>
  <dd><i>Ngoài hiên mưa rơi rơi</i><br />
  <i>Buồn dâng lên đôi môi</i><br />
  <i>Buồn đau hoen ướt mi ai rồi</i> (<b>Ướt mi</b>)</dd>

  <p>
  Cũng như Trịnh Công Sơn, Phạm Duy cũng có một ca khúc viết về giọt nước mắt rơi, nhưng là giọt nước mắt rơi cho cuộc tình đôi lứa:</p>
  <dd><i>Nước mắt rơi cho tình ra đời</i><br />
  <i>Nước mắt theo duyên về xa vời</i> (<b>Nước mắt rơi<i> - </i></b>Phạm Duy)
  </dd>
  <p>
  Cùng là giọt nước mắt, nhưng có lẽ chúng ta sẽ dễ cảm thấu giọt nước mắt thương mẹ của cô gái hơn là giọt nước mắt khóc thương cho cuộc tình.</p>
  <p>Phạm Duy cũng là một nhạc sĩ nổi tiếng với những ca từ đẹp viết về quê hương, đất nước. Ca khúc <b>Bà mẹ quê</b> là ca khúc tiêu biểu cho dòng nhạc quê hương ấy. <b>Bà mẹ quê</b> ca ngợi lòng hy sinh, chí kiên nhẫn của người mẹ Việt Nam trong lao động:</p>
  <dd><i>...Trời mưa, trời mưa ướt áo mẹ già</i><br />
  <i>Mưa nhiều, mưa nhiều cày tươi bông lúa</i><br />
  <i>Trời soi, trời soi bốc khói sân nhà</i><br />
  <i>Nắng nhiều, nắng nhiều thì phơi lúa ra</i><br />
  <i>Bà bà mẹ quê! Đêm sớm không nề hà chi</i><br />
  <i>Bà bà mẹ quê! Ngày tháng không ao ước gì</i><br />
  <i>Nhỏ giọt mồ hôi, vì đời trẻ vui...</i> (<b>Bà mẹ quê<i>- </i></b>Phạm Duy)
  </dd>
  <p>
  Và người Mẹ của Trịnh Công Sơn cũng kiên cường, hy sinh như người Mẹ của Phạm Duy nhưng là kiên cường, hy sinh che chở con trong chiến tranh:</p>
  <dd><i>Mẹ lội qua con suối</i><br />
  <i>Dưới mưa bom không ngại</i><br />
  <i>Mẹ nhẹ nhàng đưa lối</i><br />
  <i>Tiễn con qua núi đồi</i><br />
  <i>Mẹ chìm trong đêm tối</i><br />
  <i>Gió mưa tóc che lối con đi</i> (<b>Huyền thoại mẹ</b>) (19)
  </dd>
  <p>
  Với tôi, <b>Huyền thoại mẹ</b> là một trong những ca khúc có giai điệu đẹp và sâu lắng, nói lên  lòng mẹ cao cả của người mẹ Việt Nam. </p>
  <p>Yêu thương các bà mẹ, Trịnh Công Sơn còn yêu thương các cô gái thanh niên xung phong, lao động trên nông trường rồi hy sinh ở biên giới Tây Nam:</p>
  <dd><i>Trên nông trường không xa lắm</i><br />
  <i>Có đôi chân đi không ngại ngần</i><br />
  <i>Em bây giờ quen mưa nắng</i><br />
  <i>Gánh trên vai vấn vương bụi hồng...</i> (<b>Em ở nông trường em ra biên giới</b>) (20)
  </dd>
  <p>
  Có lúc ông lại vui đùa cùng các em thơ:</p>
  <dd><i>Em sẽ là mùa xuân của mẹ</i><br />
  <i>Em sẽ là màu nắng của cha</i><br />
  <i>Em đến trường học bao điều lạ</i><br />
  <i>Môi mím cười là những nụ hoa</i> (<b>Em là hoa hồng nhỏ</b>)
  </dd>
  <p>
  Tính nhân bản của Trịnh Công Sơn chính là ở đây, ông ca ngợi, yêu thương từng con người bình thường, nhỏ bé. Và từ đó yêu thương mọi người, yêu thương nhân loại. Ông yêu người, yêu đời vì biết kiếp người là bể khổ, cuộc đời thì ngắn ngủi. Ông kêu gọi con người hãy ngồi lại gần nhau: “<i>Lại gần, gần lại với nhau. Ngồi gần nhau hơn. Ngồi kề bên</i> <i>nhau</i>”. Để làm gì? Để “<i>Mơ một ngày Hồng Hà góp Hội Trùng Dương</i>”, để “<i>Mong tìm</i> <i>lại một giấc ngủ bình yên</i>”. (<b>Lại gần với nhau</b>). </p>

  <p>Ông mời gọi mọi người <b>Hãy yêu nhau đi</b>:</p>
  <dd>
  <i>Hãy yêu nhau đi khi rừng thay lá</i><br />
  <i>Hãy yêu nhau đi dòng nước đã trôi xa...</i><br />
  <i>Hãy trao cho nhau muôn ngày yêu dấu</i><br />
  <i>Hãy trao cho nhau hạnh phúc lẫn thương đau...</i><br />
  <i>Hãy kêu tên nhau trên ghềnh dưới bãi</i><br />
  <i>Dù mai nơi này người có xa người...</i>
  </dd>
  <p>Đây là lời thần chú mở cửa địa đàng. Đây mới thật là tình yêu cứu rỗi. Yêu trong một tình yêu rộng lớn, chung cùng. (21) Trịnh Công Sơn, với quan niệm sống:</p>

  <dd><i>Sống trong đời sống cần có một tấm lòng</i> (<b>Để gió cuốn đi</b>)
  </dd>
  <p>
  <i>Chính đó là cái tâm, cái tâm thì không tìm kiếm cái gì cho mình. “Cái tâm” chỉ giống như tấm chiếu, để trải ra cho thiên hạ ngồi lên. Trong đạo làm người, đức hy sinh là đức tính cao quý vô cùng, hiến dâng mà không cần đền đáp, đó là sự cao thượng nhất của đức hy sinh</i>.(22)</p>
  <p>Hoàng Phủ Ngọc Tường cho rằng: Lòng nhân ái nhu mì và sự bao dung không mặc cả là cốt cách nghệ sĩ hằng có ở Trịnh Công Sơn. Ông cũng viết: <i>Tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người</i>, có nghĩa ông biết chấp nhận sự đau khổ của đời sống. </p>
  <dd><i>Tôi nay ở trọ trần gian</i><br />
  <i>Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời</i> (<b>Ở trọ</b>)
  </dd>
  <p>
  Và dù cuộc đời chỉ là cõi tạm, ông vẫn phải sống, phải yêu thương, phải hy vọng ước ao: <i>Cuộc đời có bao lâu mà hững hờ</i>. Quả thật cuộc đời chẳng được bao lâu, trái tim ông đã không bao giờ hờ hững với cuộc đời, ông đã vắt kiệt tình yêu trong trái tim cho cuộc sống, cho những thân phận khổ đau. Chính vì hiểu rõ đất nước cần một trái tim nên ông đã dâng hiến trọn trái tim mình cho đất nước, ông viết: </p>
  <dd><i>Và như thế tôi sống vui từng ngày</i><br />
  <i>Và như thế tôi đến trong cuộc đời</i><br />
  <i>Đã yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi... </i>(<b>Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui</b>)
  </dd>
  <p>
  Như thế thì chúng ta còn muốn điều gì hơn nữa. Người nghệ sĩ đã rút hết tâm trí mình để nhắn gửi những lời “nhỏ máu” đó. Một trái tim tràn ngập tình yêu người. Và có lẽ không ai hiểu rõ ông bằng Khánh Ly - người bạn tri kỷ đời ông: “<i>Từ ông tôi thành danh và quan trọng hơn cả là tôi được thành nhân. Tôi đã sống cùng tên tuổi của ông gần 40 năm, với những lời ông dặn bảo: Phải luôn luôn sống giữa đời với một tấm lòng và sống với người bằng sự tử tế</i>.”(23)</p>
  <p>Nói như đại thi hào Nguyễn Du: “<i>Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài</i>”, và cụ Đào Duy Anh khái 
  quát tư tưởng của Trịnh Công Sơn đã hạ một câu chí tình “<i>Cái anh Trịnh Công Sơn này lạ thật, anh ta muốn ôm hết những mâu thuẫn và khát vọng của đất nước vào mình</i>”. (24)</p>
  <p>Thật vậy, với thân thể hao gầy và trái tim ốm yếu Trịnh Công Sơn đã phải đương đầu với bao dằn xé của lịch sử. Mặc người đời phán xét, với tôi những ca khúc thấm đẫm tình người, ca ngợi cuộc sống của Trịnh Công Sơn vẫn luôn có giá trị trong dòng văn hóa Việt Nam.</p>
  <dd><i>Mỗi ngày tôi chọn ngồi thật yên</i><br />
  <i>Nhìn rõ quê hương ngồi nghĩ lại mình</i><br />
  <i>Tôi chợt biết rằng vì sao tôi sống</i><br />
  <i>Vì đất nước cần một trái tim </i><b>(Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui)</b>
  </dd>
  <p>
  <br />
  <b>Ban Mai</b><br />
  Việt Nam, 12/2005<br />
  </p>
  <p><i>(Ghi chú: Bài viết này đã in trên tạp chí Văn Học số 232, tháng 7&amp;8/2006, California, Hoa Kỳ, tác giả trích đăng một phần, có sửa chữa và bổ sung tháng 2/2008).</i>
  <br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <p class="discreet">Chú thích:</p>
  <p class="discreet">(1) Bửu Ý (2004), <i>Một nhạc sĩ thiên tài</i>, NXB Trẻ.</p>
  <p class="discreet">(2) Lê Hữu,  <i>Ảo giác Trịnh Công Sơn</i>, nguồn <a href="http://www.tcs-home.org/" target="_blank">www.tcs-home.org</a></p>
  <p class="discreet">(3) Trịnh Công Sơn (1995), <i>Tuyển tập những bài ca không năm tháng</i>, NXB Âm nhạc.</p>
  <p class="discreet">(4) Lê Hữu,  <i>Ảo giác Trịnh Công Sơn</i>, nguồn <a href="http://www.tcs-home.org/" target="_blank">www.tcs-home.org</a></p>
  <p class="discreet">(5) Trịnh Công Sơn. <i>Đành vậy với tình yêu</i>, đăng trên báo Đại Đoàn Kết. Nguồn <a href="http://www.suutap.com/" target="_blank">suutap.com</a></p>
  <p class="discreet">(6) Lê Bá Hán (chủ biên), Lê Quang Hưng, Chu Văn Sơn (2003), <i>Tinh hoa Thơ Mới thẩm bình và suy ngẫm</i>, NXB GD.</p>
  <p class="discreet">(7) Phỏng vấn TCS, <i>Trịnh Công Sơn, một cõi riêng thuần khiết cùng cuộc đời</i>. Nguồn Sài gòn giải phóng đăng trên mạng <a href="http://suutap.com" target="_blank">suutap.com</a></p>
  <p class="discreet">(8) Tạp chí Văn học (2001), <i>Chuyên đề đặc biệt về Trịnh Công Sơn</i>, tháng 10&amp;11/2001, California, Hoa Kỳ. (tr205)</p>

  <p class="discreet">(9) Trọng Thịnh (2005), <i>Phạm Thiên Thư và “Ngày xưa Hoàng thị”,</i> theo Báo 
  điện tử Tiền phong 27/11/2005</p>
  <p class="discreet">(10) Phỏng vấn TCS, <i>Trịnh Công Sơn, một cõi riêng thuần khiết cùng cuộc đời</i>. Nguồn Sài gòn giải phóng đăng trên mạng <a href="http://suutap.com" target="_blank">suutap.com</a></p>
  <p class="discreet">(11) Bửu Ý (2004), <i>Một nhạc sĩ thiên tài</i>, NXB Trẻ. (tr66)</p>
  <p class="discreet">(12) Theo Đặng Tiến: “...đây không phải là thơ Tự Đức mà là thơ Nguyễn Gia Thiều. 
  Từ điển văn học, nhà xuất bản Thế Giới, 2004, cũng ghi nhầm, tôi đã có bài góp ý, đăng ở nhiều báo, trong và ngoài nước, không nghe ai cải chính. Nay xin nhắc lại.  <br />
  Bài thơ nôm &quot;Khóc Thị Bằng&quot; không phải của Tự Đức. Ngô Tất Tố đã chứng minh điều này từ năm 1941, trong cuốn Thi văn bình chú, Lê Mạc Tây Sơn, in lại lần thứ ba, Sài Gòn, 1957, trang 91. Những tuyển tập, toàn tập Ngô Tất Tố xuất bản gần đây không nhắc gì đến cuốn Thi văn bình chú này. Ngoài ra, (dường như) Trần Danh Án (1754-1794) có dịch bài thơ nôm của Nguyễn Gia Thiều ra chữ Hán. Hai câu nói trên:  <br />
  <i>Phá toái lăng hoa tầm cựu ảnh  <br />
  Tùng phong khâm thử hộ dư hương</i><br />
  Sở dĩ có sự gán ghép là vì (dường như) Tự Đức thường ưa sửa thơ thiên hạ, khi nhuận sắc có sửa hai chữ mảnh gương thành cổ kính và manh áo thành tàn y, rồi xếp vào hồ sơ của mình, nên Dương Quảng Hàm mới nhầm ra thơ Tự Đức và trong giáo trình văn học đã ghi là của Dực Tông, rồi người sau cứ truyền tụng như thế. Ngoài Ngô Tất Tố, các chuyên gia thơ cung đình triều Nguyễn, như Phan Văn Dật, Bửu Cầm, đều nói không phải của vua, vì trong thư khố, không tìm thấy vết tích gì bài thơ này, và tên họ một bà phi nào tương tợ. Hơn nữa giọng thơ trữ tình bay bướm, khó có thể là giọng Tự Đức. Sinh thời học giả Hoàng Xuân Hãn cũng nói vậy. (đăng trên Talawas ngày 22-11-2006)</p>

  <p class="discreet">(13) Hãy nghe Trịnh Công Sơn kể về <b>giấc mơ Hạ trắng</b>: &quot; (...) Có một mùa hạ năm ấy tôi bị một cơn sốt nặng, nhiệt độ trong người và bên ngoài bằng nhau. Tôi nằm sốt mê man trên giường không còn biết gì. Và bỗng có một lúc nào đó tôi cảm thấy có một mùi hương thơm phủ ngập cả căn phòng và tôi chìm đắm vào một giấc mơ như  một cơn mê sảng. Tôi thấy mình lạc vào một rừng hoa trắng thơm ngào ngạt, bay bỗng trong không gian đó. Đến lúc tỉnh dậy mình ướt đẫm mồ hôi và tôi nhìn thấy bên cạnh giường có một người con gái nào đó đã đến cắm một bó hoa Dạ lý hương trắng rất lớn. Chính cái mùi thơm của Dạ lý hương đã đưa tôi vào giấc mơ kia. Giấc mơ trong một mùa hạ nóng bức. Trong vùng tôi ở quanh đó chỉ có một nhà duy nhất trồng Dạ lý hương ...  Sau một tuần lễ hết bịnh. Nghe tin bố một người bạn đang hấp hối, tôi vội vàng đến thăm. Ông chẳng có bệnh gì ngoài bệnh buồn rầu và nhớ thương.<br />
  (...) Một buổi sáng nọ, cũng theo thường lệ, bà cụ xuống bếp bị gió ngã xuống bất tỉnh và chết. Mấy đứa con (...) chôn cất và giấu ông cụ. (...) Vài ngày sau vẫn chưa thấy bà về, ông mới trầm ngâm hỏi các con có phải mẹ các con chết rồi phải không. Lúc ấy mọi người mới ồ lên khóc. Từ đó ông nằm trên sập gụ một mình cơm không ăn, trà không uống cho đến lúc kiệt sức thì đi theo bà cụ luôn.<br />
  Câu chuyện này ám ảnh tôi một thời gian. Và sau đó tôi kết hợp giấc mơ hoa trắng mùa hạ với mối tình già keo sơn này như <b>áo xưa dù nhàu cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau</b> để viết nên bài <b>Hạ 
  trắng</b>.(T/c Thế giới âm nhạc, số 05/1997, in lại trong NQS_01, tr. 41-42.)<br /></p>
  <p class="discreet">(14) Trần Hữu Thục (2001), <i>Một cái nhìn về ca từ Trịnh Công Sơn</i>, in trong Tạp chí Văn Học tháng 10&amp;11/2001 California, Hoa Kỳ.</p>
  <p class="discreet">(15) Đặng Tiến (2001),  “Đời và nhạc Trịnh Công Sơn”, <a href="http://www.tcs-home.org/" target="_blank">www.tcs-home.org</a></p>
  <p class="discreet">(16) Bùi Bảo Trúc (2004), <i>Về Trịnh Công Sơn</i>, in trong tập “Một cõi Trịnh Công Sơn”, NXB Thuận Hoá, tr 351-375</p>
  <p class="discreet">(17) <i>Trịnh Công Sơn rơi lệ ru người</i> (2003), nxb Phụ nữ (tr 88)</p>
  <p class="discreet">(18) Anh Ngọc (2004), <i>Nhớ thế kỷ hai mươi</i>, NXB QĐND (tr 285-287)</p>
  <p class="discreet">(19) TCS  viết &quot;Huyền thoại mẹ&quot;: “nhân chuyến ra Quảng Bình thăm bảo tàng cách mạng, nhìn tấm ảnh mẹ Suốt chèo thuyền, tóc xõa bay tung trên bầu trời, và có dịp về thăm các bà mẹ nuôi dấu cách mạng ngày xưa, nghe mẹ kể chuyện, tôi có thể hình dung hết với những tứ nhạc 
  bay cùng mái tóc và cuộc đời gieo neo của mẹ. Tôi cũng có một bà mẹ mà tôi yêu quý nhất. Và "Huyền thoại mẹ" là sự cộng hưởng của nhiều mảng đời của mẹ, để tạc thành hình ảnh thiêng liêng của bà mẹ Việt Nam nói chung”.  Phỏng vấn TCS, <i>Trịnh Công Sơn, một cõi riêng thuần khiết cùng cuộc đời</i>. Nguồn: Báo Sài gòn giải phóng đăng lại trên mạng <a href="http://suutap.com" target="_blank">suutap.com</a></p>
  <p class="discreet">(20) Tôi sáng tác &quot;Em ở nông trường em ra biên giới&quot; từ niềm xúc cảm của chuyến đi thực tế xuống nông trường Lê Minh Xuân của đoàn nhạc sĩ thành phố. Chúng tôi đã cùng thức và hát bên nhau quanh ngọn lửa trại cùng các cô gái thanh niên xung phong. Sau đó một năm, tôi được tin cả hai mươi cô gái đêm ấy đều hy sinh ở chiến trường biên giới. Tôi lặng cả người, và cảm thấy đó là nỗi bức xúc không thể yên..”.  Phỏng vấn TCS, <i>Trịnh Công Sơn, một cõi riêng thuần khiết cùng cuộc đời</i>. Nguồn dd.</p>

  <p class="discreet">(21) Hoàng Phủ Ngọc Tường (2005), <i>Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử 
  bé,</i> NXB Trẻ.</p>
  <p class="discreet">(22) Hoàng Phủ Ngọc Tường (2005), sdd, (tr18)</p>
  <p class="discreet">(23) Nhiều tác giả (2004), <i>Một cõi Trịnh Công Sơn</i>, NXB Thuận Hóa, Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây. (tr 460)</p>
  <p class="discreet">(24) Nguyễn Đắc Xuân (2003), <i>Có một thời như thế</i>, NXB Văn học. (tr 123) <br />
  <br />
  </p>


title: Trịnh Công Sơn với công trường đại thuỷ nông Nam Thạch Hãn
created: 2008-08-09 06:19:23+00:00
edited: 2008-08-09 06:27:40+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Nguyễn Hoàn
url_id: tcs-voi-cong-truong-dai-thuy-nong-nam-thach-han
body:
  <p>
  <br />
  Sau ngày đất nước thống nhất, <i>“cho dân ta bừng lớn trong tự do”</i>, cho thoả ước nguyện cháy lòng của Mẹ Việt Nam được <i>“dâng miếng cau rồi dâng ngọn trầu”</i> cho Huế-Sài Gòn-Hà Nội <i>“trùng phùng lòng thấy nao nao”</i>, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã hăm hở nhập cuộc với nhịp sống mới bằng tất cả trách nhiệm công dân Da Vàng và thiên chức dấn thân của người nghệ sĩ, nhập cuộc cả trong đời và trong nghệ thuật, khỏi phải cần đến một sự <i>“lột xác”</i> hay <i>“nhận đường”</i> nào cả. Bút ký <i>“Hai người qua sông Thạch Hãn” </i>của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã kể lại chuyện Trịnh Công Sơn cùng Hoàng Phủ Ngọc Tường đi lao động tự nguyện trên công trường đường sắt Thống Nhất tại thị xã Quảng Trị, đoạn qua cầu Thạch Hãn, hai người đã khuân gạch vữa dưới chân Thành Cổ để lát trên đường sắt và rải đá giữa những thanh tà vẹc, bằng sức mạnh của niềm cảm khái trước khát vọng thống nhất đất nước đã thành. Và rồi địa danh Thạch Hãn đã thành nỗi thao thức để Trịnh Công Sơn trở đi trở lại, để sau chuyến đi thực tế công trường đại thuỷ nông Nam Thạch Hãn trở về, Trịnh Công Sơn đã viết bài bút ký <i>“Nam Thạch Hãn những ngày đầu tháng ba”</i> (Văn nghệ Bình Trị Thiên, số 9, tháng 7-1978), một bài bút ký tươi tắn chất thơ, chất nhạc và đậm đà chất suy tưởng, triết lý. </p>

  <p><i>“Nam Thạch Hãn những ngày đầu tháng ba” </i>của Trịnh Công Sơn đã diễn tả sống động khí thế ra quân rộn rã, tưng bừng trên công trường Nam Thạch Hãn trong hai ngày 3 và 4-3-1978. Đặc biệt, nhạc sĩ đã dõi theo và đặc tả nhịp điệu chuyển biến của công trường đến từng khoảnh khắc đáng nhớ trong ngày: 6 giờ, 7 giờ, 7 giờ 30, 9 giờ, 10 giờ 30, từ lúc chuẩn bị với <i>“một rừng cờ đỏ rực trên một rừng người đã đứng thành đội ngũ chỉnh tề như một khối bê tông vững chắc”</i>, đến giờ làm lễ, giờ hạ lệnh xuất quân, pháo ran, mìn nổ náo nức...Để từ đó, với tài thẩm âm thiên phú trác tuyệt, nhạc sĩ đã nghe ra cả công trường đại thuỷ nông <i>“như một làn nhạc chuyển điệu không ngừng, và cứ thế cái tiết tấu chung chuyển theo từ công trường này qua công trường khác”</i>. Trịnh Công Sơn đã cảm nhận  không khí công trường bằng hồn nhạc giàu có của mình hay chính nhạc điệu công trường đã xôn xao phả vào trang văn Trịnh Công Sơn, có lẽ là cả hai: <i>“Đầm đơn đầm đôi rập ràng nện chặt bờ đập mới nhú. Tiếng đập nhịp nhàng đến độ muốn khơi dậy một tiếng hò nện đã quen. Nước ứa ra ở đoạn thấp của con kênh dự trù. Một tốp nữ tát nước ra ngoài, đều tay như múa. Hiện trường bỗng chốc mang cái khí hậu của một sân khấu rộng rãi ngoài trời, màu đất đỏ non tươi làm nền cho một đại vũ khúc mang tên “công trình đại thuỷ nông Nam sông Thạch Hãn”</i>. </p>

  <p> Trong vũ điệu đó, nổi lên vẻ đẹp khoẻ khoắn, rạng rỡ của những người phụ nữ. Người viết tình ca hay nhất thế kỷ XX của Việt Nam đã quen dùng màu nắng, màu hồng đào để tả đôi môi thiếu nữ: <i>“Nắng có hồng bằng đôi môi em”</i>, <i>“Một cuộc tình nhỏ bé bên đôi môi hồng đào”</i>, bỗng thay lối tả độc đáo cũ bằng lối tả mới mẻ mà dung dị: <i>“Màu non tươi của đất đỏ đã về đậu trên môi, má của đội nữ gánh đất”</i>. Điều đặc biệt, đằng sau việc thay đổi lối tả là sự thay đổi, đổi mới nếp nghĩ, nếp tư duy. Trước đây, trong dòng nhạc trĩu buồn về thân phận con người của Trịnh Công Sơn, hình ảnh kiếp người chẳng khác nào hòn đá trong tay chàng Sisyphe khổ sai lăn hoài công lên núi rồi thả xuống núi trong tác phẩm <i>“Huyền thoại về Sisyphe”</i> của nhà văn hiện sinh Albert Camus: <i>“Người chợt nhớ mình như đá đá lăn vết lăn buồn”</i> (<i>Vết lăn trầm</i>). Hình ảnh <i>“hiện hữu phi lý”</i> (nói theo ngôn ngữ hiện sinh) này của phương Tây cũng giống như hình ảnh dã tràng xe cát ở ta, và chính Trịnh Công Sơn hồi học ở Trường Sư phạm Quy Nhơn đã từng viết nên một bài ca dài về niềm đau vô vọng của thân phận con người, đó là trường ca <i>“Tiếng hát dã tràng”</i>. Từ ngôn ngữ buồn bã về cảnh đá lăn cũ, Trịnh Công Sơn đã chuyển sang ngôn từ hân hoan mới về cảnh gánh đất trên công trường Nam Thạch Hãn: <i>“Đội nữ gánh đất từ đồi cao lao xuống nhanh như những cánh hải âu vụt xuống mặt sông”</i>, <i>“Đoàn quân chân đất khuôn mặt hiền từ nhưng thách đố. Mỗi bàn chân có năm ngón. Mười ngón chân bám chặt mặt đất như những câu móc bằng thép nguội. Không gì gỡ ra nổi. Những bàn chân bỗng chốc dạy cho tôi biết vì sao mặt đất quê hương này không bao giờ mất được. Những ngón chân rễ cây đại ngàn đã cắm sâu vào lòng đất nước”</i>.</p>

  <p>Không chỉ diễn tả khí thế náo nức công trường bằng lối tả từ xa đến gần, bằng lối nhìn đặc tả, cận cảnh, <i>“Nam Thạch Hãn những ngày đầu tháng ba”</i> còn triển khai một tầm nhìn trên bình diện rộng và mở rộng “trường liên tưởng” về những năm tháng đánh Mỹ hào hùng, để từ đó phản ánh, phân tích sâu sắc và đầy cảm khái về <i>“quyết tâm dời non lấp biển của dân tộc ta”</i>. Nghe điệu nhạc bài <i>“Quảng Bình quê ta ơi!” </i>nổi lên từ chiếc loa bắc trên công trường, Trịnh Công Sơn ngẫm nghĩ và dường như lý giải cho cả câu hỏi <i>“Tại sao Việt Nam?”</i> mà phương Tây hằng kinh ngạc: <i>“Nếu ai hỏi vì sao...? Đã nhiều câu hỏi như thế mọc lên cùng với nỗi ngạc nhiên của nhân loại trong thời kỳ bom đạn Mỹ rải thảm nơi này. Trong mỗi tấc đất đều chằng chịt vết thương. Thiên nhiên cùng xóm làng đều nằm rạp xuống thành mặt phẳng, chỉ có con người đã bền vững đứng lên. Những con người ấy hôm nay lại có mặt ở nơi này để lao vào trận mới. Nếu ai hỏi vì sao? Có lẽ chẳng phải hỏi gì nhiều mà chỉ thử cố gắng có mặt ở những giờ phút này thì sẽ hiểu vì sao”</i>. </p>

  <p> Dòng bút ký chuyển sang dòng triết lý thấm đẫm, vốn là một thế mạnh trác việt của ca từ, ngôn từ Trịnh Công Sơn: <i>“Điểm đáng nói ở những công trường này, hoặc những công trường khác trên khắp đất nước, không chỉ là sự lợi ích đa dạng của con kênh về mặt thuỷ lợi, thông điện, thuỷ sản, lâm sản v.v...mà qua những công trường ấy, chúng ta dễ nhận ra cái triết lý sâu sắc của những sức người bền bỉ. Trong chiến tranh, dân ta ăn môn vót trên rừng để triết lý với giặc bằng cây súng. Giữa mùa xây dựng này cũng những con người ấy triết lý với đồi cao, với đất cứng bằng cái cuốc cái đầm. Một thứ triết lý đơn giản mà đáng kính đáng yêu biết bao để làm nên sự sống”</i>. </p>
  <p>
  Có một câu hỏi vẳng lên như một niềm trở trăn ngọt ngào: Tại sao trong những năm đất nước quá khó khăn, không ít người bỏ nước ra đi, Trịnh Công Sơn vẫn nhập cuộc với nhịp sống mới một cách bén nhạy và hăm hở, nồng nàn? Câu trả lời được tìm thấy trong bài viết <i>“Nhớ lại”</i> của chính Trịnh Công Sơn đăng trên báo Sài Gòn giải phóng ngày 30-4-1993, viết nhân kỷ niệm 18 năm thống nhất đất nước: <i>“Tôi đi trồng và gặt lúa. Tôi đi trồng khoai, sắn ở Cồn Tiên, trên bãi đất chằng chịt mìn có thể nổ bất cứ lúc nào ở cửa ngõ Trường Sơn...Tôi xếp hàng mua từng điếu thuốc hạng tồi. Tôi lãnh hàng tháng một lóng tay thịt mỡ không đủ cho một con mèo ăn. Và cứ thế nhiều năm, mù mịt. Nhưng có hề gì đâu, vì trên tất cả những vụn vặt, nhiễu nhương đó là Hà Nội, Huế, Sài Gòn. Là tình yêu chan chứa, là những mặn nồng mà cả một cuộc đời ngày trước chưa bao giờ được đời trao tặng một cách rộn rã, đậm đà và lộng lẫy đến như vậy”</i>. Câu trả lời được tìm thấy trong hồn yêu nước bẩm sinh, trong tinh thần dân tộc son sắt của Trịnh Công Sơn. Có thể nói, chính những năm lăn lộn, gắn bó với thực tế cuộc sống sau ngày đất nước thống nhất, trong đó có vùng đất Quảng Trị, dù trong những năm này, Trịnh Công Sơn viết nhạc mới chưa hay, chưa thành công nhưng những năm tháng khó quên này đã dọn đường, đã chuẩn bị vốn liếng tinh thần cho Trịnh Công Sơn đạt đến độ chín mới sau này với hàng loạt ca khúc nổi tiếng như <i>Huyền thoại mẹ, Em ở nông trường em ra biên giới, Em còn nhớ hay em đã quên</i>...<br />
  <br />
  <br />
  </p>
  <p><b>Nguyễn Hoàn</b></p>


title: Trịnh Công Sơn với sự hồi sinh của một cố đô rêu phong
created: 2010-03-06 14:19:25+00:00
edited: 2010-03-08 21:30:08+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: BỬU NAM, Tạp chí Sông Hương, số 158 - 04/2002
url_id: tcs-voi-su-hoi-sinh-cua-mot-co-do-reu-phong
body:
  <br />
  <p class="comment">
  LTS: Nhân giỗ đầu nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, Sông Hương xin dành chuyên mục này để giới thiệu một số bài viết về anh. Dù cách nhìn, cách đánh giá hiện thời còn có chỗ khác nhau nhưng chắc chắn rằng tên tuổi và nhạc phẩm Trịnh Công Sơn sẽ còn mãi với mai sau.</p>
  <br /> 
  <h3>TUỔI TRẺ HUẾ THUỞ ẤY: NỖI LÒNG, KHÍ PHÁCH VÀ KHÁT VỌNG.  </h3> 
  <p>
  Thế hệ của chúng tôi, hiểu theo nghĩa rộng: thế hệ 
  cùng tuổi của một thời đại, đều nặng lòng với thân 
  phận của quê hương chiến tranh đói nghèo. Cũng nặng lòng 
  với giấc mơ hợp nhất tổ quốc, giấc mơ của sự độc 
  lập thoát khỏi thân phận của người nô lệ da vàng. </p> 
   <p> 
  Những con người trẻ tuổi thời xưa ấy, thời đất nước 
  còn cách chia và chiến tranh ấy, do định mệnh ở hai miền 
  Bắc, , nên có thái độ hành sử khác nhau. Tuổi trẻ miền 
  Bắc đi vào cuộc dấn thân lịch sử dễ dàng như hít thở 
  khí trời, như trở một bàn tay. </p> 
   <p> 
  Còn thế hệ trẻ tuổi miền thuở ấy phải dò dẫm trong 
  lo âu, tìm đường, định hướng với những bóng tối trong 
  mạch máu nghi hoặc, phải với một hành trình dằng dặc 
  để nhận diện lại quê hương, nhân dân, và phận mình. 
  Từ nhận diện đến tỉnh thức, từ tỉnh thức đến hành 
  động cho một quê hương hòa bình thống nhất, cho một 
  vận hội mới trùng tu lại cái xứ sở mà cuộc chiến 
  tranh dài dằng dặc những bóng chinh phu, các chinh phụ, những 
  người tình, người vợ chờ đến hóa đá bên chân trời 
  đăm đăm, những bà mẹ già lòng quặn thắt đớn đau bị 
  rứt khỏi những vòng tay tình yêu, những đứa con ruột 
  rà quẳng vào lò lửa cuộc chiến... </p> 
   <p> 
  Trong cái tuổi trẻ chung của các đô thị miền Nam ấy, 
  tuổi trẻ của cái xứ Huế tĩnh lặng trầm mặc ấy của 
  lăng miếu trùng vây và của tiếng thở dài, của thành 
  quách rêu phong lở lói vết tích thời gian ấy, đột khởi 
  một cơn bão lớn của phản chiến, đòi Hòa Bình và cũng 
  của những ánh thép, của những ngọn lửa cất cao ngùn 
  ngụt của tình thương và cũng là ngọn lửa cháy bùng của 
  lòng yêu nước. Ngọn lửa của một ước mơ mai này hòa 
  bình, mai này thống nhất Huế- Sài Gòn-Hà Nội, mai này 
  trùng tu lại một quê hương tan hoang đổ nát, những ruộng 
  đồng làng mạc bỏ hoang, những ngôi nhà sụp nát như những 
  con mắt linh hồn hoang vu, những cây cầu gẫy đổ nhịp 
  giữa những giòng sông chới với nỗi sầu muộn. Cũng là 
  ngọn lửa của khát khao xây dựng lại một quê hương bình 
  an, xanh thắm hiện hữu thực bên ngoài. Và cũng là ngọn 
  lửa mơ trùng tu lại quê hương bên trong tâm hồn còn đầy 
  những hiềm thù nghi ngại, đầy những biên giới cách chia 
  cảnh giác giữa những người cùng màu da, cùng tiếng nói, 
  cùng cội nguồn. </p> 
   <p> 
  Tuổi trẻ Huế thuở xa xưa ấy đã trở thành ngòi nổ 
  và ngọn lửa của bão táp thổi dọc miền Trung vô Nam làm 
  bùng cháy một cơn bão lửa lớn hơn rồi quay trở ra lại 
  Huế tiếp sức một đợt sóng cháy bùng mới. Ngọn lửa 
  ấy diễn tiến trong cái chu trình đi, về, đấu tranh sục 
  sôi của phong trào đô thị yêu nước miền Nam, chảy suốt 
  một dọc thời gian khởi nguồn từ biến động năm một 
  chín sáu ba trãi dài cho đến tháng ba một chín bảy lăm. </p> 
   <p> 
  Có hiểu nỗi lòng, khí phách, khát vọng của Tuổi trẻ 
  Huế, mới hiểu được thái độ dấn thân của trí thức 
  văn nghệ sĩ. Những Ngô Kha, Trần Quang Long, Hoàng Phủ Ngọc 
  Tường, Hoàng Phủ Ngọc Phan, Trần Vàng Sao, Cao Huy Thuần, 
  Thái Kim Lan, Nguyễn Đắc Xuân, Thái Ngọc San, Trần Phá 
  Nhạc, Võ Quê, Trần Hoài, Nguyễn Xuân Hoa... và đặc biệt 
  Trịnh Công Sơn. Tuổi trẻ đó lại in đậm một tâm thức 
  Huế thẳm sâu.  </p> 
   <br /> 
  <h3>TÂM THỨC HUẾ VÀ NGƯỜI NGHỆ SĨ.  </h3> 
   <p> 
  Dữ dội, bạo liệt trong cái chốn tịch lặng, thâm u ấy. 
  Khí phách hiên ngang của thanh kiếm trắng trên giòng trường 
  giang giữa cái cõi dịu dàng thơ mộng ngát thơm hương của 
  giòng sông Hương u hoài ấy. </p> 
   <p> 
  Tính cách Huế, cõi nội tâm sâu thẳm Huế là một sự 
  tổng hợp hài hòa của một phép biện chứng kỳ lạ của 
  những sự trái ngược, tương phản cực đoan, khủng khiếp 
  trên. </p> 
   <p> 
  Giữa cõi thực và cõi mơ, giữa bạo liệt và tĩnh lặng, 
  giữa hào hùng và dịu dàng, giữa chiêm nghiệm của triết 
  gia, thi sĩ, nhà tu hành với hành động dấn thân của nhà 
  hoạt động xã hội, của chiến sĩ, lặn sâu vào vòng xoáy 
  của phận người, phận quê hương, phận dân tộc. </p> 
   <p> 
  Phạm Duy, có lần có nhận xét về tính cách Huế ấy khi 
  đối chiếu so sánh tình yêu của một người con gái ở 
  ba miền Trung Nam Bắc khi bị thất tình. Người con gái xứ 
  Bắc khi thất tình thì điên giả như Xúy Vân giả dại, 
  xứ Huế thì đâm đầu xuống sông tự tử, xứ sẽ đốt 
  chồng như cô Quờn... </p> 
   <p> 
  Theo tôi, đó là nhận xét và một phép so sánh lý thú, từ 
  đó nảy bật một cách hiểu về cái nét cực đoan của 
  tính cách Huế: Tình yêu quá mức hay nói rộng ra yêu cuộc 
  sống quá mức đã bao hàm yêu cả cái chết và sự vô vọng, 
  tuyệt vọng. </p> 
   <p> 
  Và cũng có thể nói từ trong sự vô vọng, tuyệt vọng 
  kia, từ trong cõi âm u của sự chết kia, đã bao hàm sự 
  sống, sự phục sinh, giữa tro tàn và khát vọng của huyền 
  thoại xa xưa về ngọn lửa, cái chết và chim Phượng hoàng. </p> 
   <p> 
  Cõi cỏ hoa, cảnh sắc kiều diễm này, một thung lũng được 
  đắp bồi do phù sa của những nhánh sông, nhưng được 
  chở che bởi dãy Trường Sơn và Biển Đông này là sự 
  hội tụ của “văn hóa biển” và “văn hóa rừng” của 
  những gì mênh mông, bát ngát, thẳm sâu và huyền bí. Từ 
  đó, kết tinh trong Huế một chất tâm linh sâu thẳm, chất 
  lãng mạn mơ màng và chất đời thường tinh tế, nhưng 
  cũng mãnh liệt sục sôi những giòng ngầm. </p> 
   <p> 
  Cái quê quán tôi xưa của uyên nguyên vĩnh hằng cũng kết 
  hợp với quê quán cỏ hoa, cây lá có thực. Đó là cõi 
  đi về của tâm hồn Huế và cũng là bản chất nghệ sĩ 
  của Huế và người Huế hiểu theo nghĩa rộng. Chất cổ 
  truyền xa xưa nhất và chất hiện đại nhất cũng được 
  kết hợp ở đây.  </p> 
   <p> 
  Huế cũng là một trong những trung tâm của tôn giáo. Từ 
  Tiên thánh giáo “dân dã bí ẩn”, đến cái chất “thiền 
  và tịnh độ” siêu thoát, tự tại ung dung của Phật giáo, 
  đến cái chất nhân vị huyền hoặc của một “Phúc âm 
  buồn”: tuẫn nạn trên cây Thập Tự Đời để rồi cũng 
  “Phục Sinh” chính ở giữa cõi trần này trong Thiên chúa 
  giáo. Đụng đầu, đấu tranh, hay tách riêng ai sống phận 
  nấy, hoặc kết tủa thành các lớp địa tầng tâm hồn, 
  các tôn giáo này cũng tạo nên tâm thức Huế. </p> 
   <br /> 
  <h3>TÂM THỨC HUẾ QUA CÁC VĂN NGHỆ SĨ TIÊU BIỂU: NGÔ KHA, HOÀNG 
  PHỦ NGỌC TƯỜNG, BỬU CHỈ...  </h3> 
   <p> 
  Tâm thức Huế ấy được kết tinh trong cõi lòng của các 
  văn nghệ sĩ tiêu biểu của Huế, ở những mức độ đậm 
  nhạt khác nhau. </p> 
   <p> 
  Trong cái thế hệ cùng tuổi thời đại của đất nước 
  bị chiến tranh và chia cắt ở Huế, theo tôi, bốn nghệ 
  sĩ đặc trưng nhất cho tâm thức Huế đó là: Ngô Kha, Hoàng 
  Phủ Ngọc Tường, Trịnh Công Sơn, và Bửu Chỉ. </p> 
   <p> 
  Bốn nghệ sĩ này vốn có một tình bạn gắn bó với nhau 
  qua những ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau, tuy thể hiện 
  cùng một tâm thức Huế theo cách riêng của mình và có 
  ảnh hưởng lẫn nhau và lên nhau trong cuộc sống lẫn các 
  tác phẩm. </p> 
   <p> 
  Ngô Kha chủ yếu thể hiện trong ngôn ngữ thơ từ “Hoa 
  cô độc”, “Ngụ ngôn người đãng trí” đến “Trường 
  ca Hòa Bình” và “Mai có Hòa bình” là một sự vận động 
  từ cái riêng của thân phận mình đến cái chung của thân 
  phận dân tộc quê hương.  </p> 
   <p> 
  Từ cái tôi cô đơn, “tân lãng mạn” với cõi tình của 
  tập thơ “Hoa cô độc” đến cái hư hư thực thực đi 
  về giữa hai cõi mê và tỉnh siêu thực ở “Ngụ ngôn 
  người đãng trí“ ở cõi phận mình với cõi tình và cõi 
  người, đến sắc độ “thực” về thân phận quê hương 
  trong “Trường ca hòa bình”, “Mai có hòa bình”, ở đó 
  là sự thâm nhập một hồn thơ vào cõi thực hiện hữu 
  lịch sử: một sự chọn lựa dứt khoát của dấn thân. </p> 
   <p> 
  Hoàng Phủ Ngọc Tường chọn cái thể tản văn phóng túng 
  kết hợp và hòa tan cái chất thơ, chất triết lý và chất 
  uyên bác của mình. <br /> 
   <br /> 
  Anh đi từ cái cõi khói sương lãng đãng của cái chết 
  đến thân phận lịch sử mang tính dấn thân cao (trong Tập 
  ký “Rất nhiều ánh lửa”) đến trở về bốn mùa thiên 
  nhiên (“Ai đã đặt tên cho một giòng sông”, “Hoa trái 
  quanh tôi”) rồi trở lại cái cõi uyên nguyên của vô thường 
  trong “ngọn núi ảo ảnh”. <br /> 
   <br /> 
  Bửu Chỉ trong các tranh bút mực phản chiến trước 1975, 
  đã thể hiện trong trong ngôn ngữ hội họa điều mà Trịnh 
  Công Sơn thể hiện trong ngôn ngữ ca khúc ở các tập “Ca 
  khúc da vàng”, phụ “Ca khúc da vàng”, “Kinh Việt Nam”, 
  “Ta phải thấy mặt trời”. Họ là hai anh em song sinh cùng 
  tâm thức và thái độ dấn thân với hai hình thể ngôn 
  ngữ nghề nghiệp khác nhau. <br /> 
   <br /> 
  Từ sau giải phóng 1975 đến 1990, tranh Bửu Chỉ đi vào 
  con đường hiện thực và đã có một số họa phẩm thành 
  công, nhưng chính từ 1991 đến nay, anh đã tìm được một 
  ngôn ngữ hội họa triết lý và biểu tượng với những 
  gam màu rực rỡ mà lại phảng phất u buồn để diễn tả 
  tâm linh mình trước vũ trụ, cuộc đời và cõi thế nhân. <br /> 
   <br /> 
  Trịnh Công Sơn thì đi về giữa cõi tình đến cõi phản 
  chiến dấn thân, rồi trở về với cõi phận mình. Sau 1975 
  với thử nghiệm đi vào cõi thực ít thành công, anh trở 
  lại với cái chất tình ca và chất triết lý vô thường 
  và cũng kết hợp với chất cõi thực nhưng mang màu sắc 
  tâm linh hơn (Huyền thoại mẹ, Sóng về đâu, Tôi ơi đừng 
  tuyệt vọng...). <br /> 
   <br /> 
  ĐẶC TRƯNG NHẤT CỦA TÂM THỨC HUẾ: TRỊNH CÔNG SƠN.  <br /> 
   <br /> 
  1. Dưới đây chúng tôi chỉ muốn đề cập đến một trường 
  hợp đặc trưng nhất của tâm thức Huế: Trịnh Công Sơn 
  và thế giới ca khúc của anh, nhân năm giỗ đầu của anh, 
  đặc biệt là đề cập đến cái chất “tâm linh Huế” 
  trong thế giới đó. <br /> 
   <br /> 
  Tuy nhiên, lễ kỷ niệm một năm ngày mất của anh, lại 
  trùng với sự kiện quan trọng đang được chuẩn bị trong 
  đời sống thành phố Huế: Festival 2002. <br /> 
   <br /> 
  Từ Festival 2000 đến Festival 2002, cố đô rêu phong này đã 
  hồi sinh mạnh mẽ về văn hóa - du lịch và ngay cả trong 
  đời sống của người dân. Tôi thử đặt ra một vấn 
  nạn trong cuộc hồi sinh của cố đô đó, di sản nghệ 
  thuật của Trịnh Công Sơn còn đóng góp được gì cho sự 
  phát triển chung của thành phố Huế- Festival? <br /> 
   <br /> 
  2. “Về Huế tháng ba. Trời đẹp, ở Morin, nơi này xưa 
  kia Charlie đã từng ở. Thấy vui vì Huế như được phục 
  sinh...” <br /> 
   <br /> 
  (...) “Đây là thời kỳ phục sinh, Huế được “sống 
  lại”, sống bền bỉ thì tốt biết bao nhiêu! Bởi vì 
  một thành phố “sống lại” thì “tất cả những gì, 
  ai ở trong thành phố đó hoặc những ngành nghệ thuật 
  có cơ hội sống lại”. <br /> 
   <br /> 
  Đó là những lời người nhạc sĩ tài hoa, đứa con dấu 
  yêu của đất Thần kinh đã viết, đã nói trong cuộc phỏng 
  vấn của Văn Cầm Hải vào ngày 27/3/1978 tại Huế. (Văn 
  Cầm Hải là một người làm phỏng vấn rất hay. Tôi cũng 
  từng làm cùng công việc ấy và rất khâm phục, bởi anh 
  biết nắm bắt được tư tưởng và cảm quan nổi bật, 
  nỗi lòng và cả mơ ước khát vọng của người nghệ sĩ. 
  Vừa rồi trên Sông Hương, số Tết Xuân Nhâm Ngọ, anh đã 
  thực hiện một phỏng vấn hay về Nghệ sĩ đạo diễn 
  phim “Đặng Nhật Minh”, người mà tôi đã từng thực 
  hiện “hụt”.) <br /> 
   <br /> 
  Cảm nhận của Trịnh Công Sơn về sự phục sinh của thành 
  phố Huế, mong ước của anh về sự “sống lại” bền 
  bỉ của Huế, lập luận bởi vì... của anh đã cho thấy 
  tấm lòng của đứa con của Huế dù có “ở trọ” tít 
  xa ở thành phố phương Nam, vẫn trĩu nặng đau đáu đối 
  với một chốn quê hương, một “cõi đi về”, một “quê 
  quán tôi xưa”. <br /> 
   <br /> 
  Anh là một đứa con xuất sắc của Huế trong lĩnh vực 
  ca khúc âm nhạc. Chính anh cũng tự nhận mình là người 
  được sinh ra, nuôi dưỡng bởi khí chất của Huế, tâm 
  linh của Huế. <br /> 
   <br /> 
  “... Địa lý theo tôi rất quan trọng. Tâm hồn của mình 
  ít nhiều nhờ một vùng đất đặc biệt nào đó nuôi dưỡng, 
  nó phả vào tâm hồn một điều rất lạ và độc đáo. 
  Ấy nên, có những giọng nói khác nhau ở mỗi vùng, thực 
  sự trong âm nhạc và nghệ thuật cũng vậy. Có nhiều người 
  than phiền và trách tôi tại sao tôi ở Huế mà không viết 
  về Huế. Tôi nói tất cả các bài hát của tôi đều viết 
  về Huế. Thường khi như bài hát <i>Nhớ mùa thu Hà Nội</i>, 
  mình không phải là người Hà Nội nên phải dùng từ “Hà 
  Nội” để người ta biết mình viết về vùng đất đó 
  như những người không phải đứa con của Huế thì hay 
  dùng từ Huế. <br /> 
   <br /> 
  Tôi không nói về Huế, nhưng tất cả các bài hát của 
  mình đều là của “Huế” cả. <br /> 
   <br /> 
  (...) Thậm chí “<i>Một cõi đi về</i>” cũng là Huế chứ 
  không thể ở chỗ khác mà viết được (Bài phỏng vấn 
  trên, I, trang 206, 207). <br /> 
   <br /> 
  Những hình ảnh của Huế dày đặc trong ca khúc của anh. 
  Anh đã từng chỉ ra vài ví dụ mưa Huế, lăng miếu, tiếng 
  thở dài rất buông trùm xa xôi, tiếng khóc của bào thai 
  (ở đường Âm hồn mới có những hồn thai với những 
  ngọn đèn leo lét trong am miếu”...) trong những lời ca 
  từ của anh. <br /> 
  3. Khánh Ly, một ca sĩ nhờ hát nhạc Trịnh Công Sơn mà 
  nổi tiếng, và chính Trịnh Công Sơn cũng ngược lại nhờ 
  tiếng hát Khánh Ly mà làm xao động tâm hồn hàng triệu 
  con tim, người mà anh từng phát biểu “Còn Khánh Ly là 
  một sự may mắn tình cờ, không phải riêng cho tôi mà cả 
  Khánh Ly”. Chính người ca sĩ này cũng đã từng nhận xét:  <br /> 
  “Trịnh Công Sơn là một người Huế chay”. <br /> 
   <br /> 
  Chính qua cái con người thân thương nhất đối với đời 
  mình, với “những kỷ niệm, ấn tượng với con người 
  đó ở một vùng đất đặc biệt, người ta có thể yêu 
  tha thiết đắm say một vùng đất. Khánh Ly viết:  <br /> 
  “Một thứ tình lạ thường đã trói buộc Huế trong trái 
  tim tôi. Một trói buộc mơ hồ nhưng mạnh mẽ, đằm thắm. 
  Tôi lớn trong hơi thở có Huế. Chính Huế cho tôi hơi thở.” <br /> 
   <br /> 
  <i>(Bài “Trịnh Công Sơn và thời tôi còn trẻ”,IV, TCS, 
  Rơi lệ ru người, NXB Phụ nữ, trang 165) <br /> 
  </i>Không chỉ Khánh Ly mà hầu như tất cả bạn bè của 
  Trịnh Công Sơn đã từng nói tới cái chất Huế sâu nặng 
  trong thế giới ca khúc của anh. Những người bạn thân 
  nhất của anh như Đinh Cường, Hoàng Phủ Ngọc Tường, 
  Bửu ý, Trịnh Cung, Cao Huy Thuần, Thái Kim Lan... đều nói 
  những ấn tượng Huế, kỷ niệm Huế với Trịnh Công Sơn 
  và âm nhạc của anh. <br /> 
   <br /> 
  4. Không chỉ là lời của ca từ và hình ảnh của nó trong 
  âm nhạc của Trịnh Công Sơn mới là Huế mà ngay cả cái 
  nhịp Récitativo, tâm tình nói kể than vãn như một tiếng 
  thở dài, cái điệu blues của cung la thứ sầu thảm u hoài 
  có nguồn gốc trong âm nhạc da đen kia, những bản spirituals 
  (tâm ca, kinh ca), có cội nguồn Thánh ca Thiên chúa giáo và 
  thiền ca của Phật giáo kia cũng mang cái chất tâm linh của 
  Huế. <br /> 
   <br /> 
  Ngay cả cái chất lãng đãng khói sương, hát về giấc mơ 
  đời hư ảo kia cũng là linh hồn Huế được phả vào tâm 
  linh người nhạc sĩ, dĩ nhiên theo cách riêng của anh, chất 
  Huế riêng của phong cách của anh. <br /> 
   <br /> 
  Ngay cả đối tượng, để giải bày nỗi lòng chủ yếu 
  của anh về mọi cung bậc cuộc sống, người Tình, một 
  hình bóng “em” mơ hồ nào đó cũng là cái chất lãng 
  mạn mơ mộng của Huế. <br /> 
   <br /> 
  5. Cả cái cảm quan nghệ thuật biện chứng siêu thoát tâm 
  linh của thế giới ca khúc âm nhạc Trịnh Công Sơn, sự 
  biện chứng giữa vĩnh cửu và khoảnh khắc, thực và mơ, 
  hiện tại sầu muộn và mơ ước tương lai, giữa đi và 
  ở, đi và về, trộn lẫn các không gian biển, rừng, phố, 
  lẫn thời gian, thiên thu vĩnh hằng và cái biến dịch, cái 
  nỗi nhớ khôn nguôi ngoai chốn quê xưa của uyên nguyên 
  tâm linh, cỏ hoa, thời tiết bốn mùa, mây, gió, núi, sông, 
  sương cũng là của trời đất Huế được các sắc điệu 
  của ý tình, cảm xúc Trịnh Công Sơn nhào nặn để trở 
  một linh hồn Huế dưới cái nhìn nghệ thuật riêng của 
  Trịnh Công Sơn. Cả cái không khí thời đại của phong 
  trào đấu tranh đòi hòa bình, phản chiến, mơ về thống 
  nhất của phong trào đô thị tuổi trẻ Huế từ những 
  năm 63 đến 75 cũng âm vang trong chất nhạc của anh và ngược 
  lại nó tác động lại sâu đậm phong trào này. <br /> 
   <br /> 
  6. Có thể cái chất Huế của TCS có cội nguồn từ kinh 
  nghiệm sống, sự nghiệm sinh của anh mà những lớp phù 
  sa Huế đắp bồi dần dần trong bãi bờ của tâm hồn anh. <br /> 
   <br /> 
  Các ấn tượng, cảm giác, tri giác về Huế được thu nhận 
  vô hình, có tính chất tiềm thức và vô thức, dần dần 
  được kết tinh nhờ liên tưởng và tưởng tượng, nhờ 
  cái tình, cái cảm xúc của anh trong mọi khoảnh khắc cuộc 
  sống tạo tác nên. <br /> 
   <br /> 
  Cội nguồn đó là chất thiền của các ngôi chùa Huế, 
  chất thế giới thiên đường - trần gian lưỡng diện của 
  Thiên chúa giáo mà những ngày anh học ở trường Pellerin, 
  Providence xưa kia. <br /> 
   <br /> 
  Rồi cái ngày phát hiện ra năng khiếu âm nhạc và sáng 
  tác, những mối tình đầu đưa mộng, chất suy ngẫm triết 
  lý từ những trang sách triết, đặc biệt là triết Hiện 
  sinh, cái thế giới lãng đãng của “Tuyệt tình cốc” 
  và căn hộ ở đường Nguyễn Trường Tộ, cái thế giới 
  bạn bè nghệ sĩ đã tác động đến anh và ngược lại 
  anh cũng tác động lại đến họ cũng là chất Huế tạo 
  dựng nên anh. <br /> 
   <br /> 
  Rồi sự ám ảnh về cái chết đột ngột của người cha, 
  cũng là ám ảnh về “sự vắng mặt”, nó tạo ra sự 
  thức ngộ biện chứng giữa sống/chết, vắng mặt/ hiện 
  diện, một thứ biện chứng của các nghịch lý thấm đượm 
  trong thế giới ca từ và giai điệu của anh mà Cao Huy Thuần 
  đã phân tích rất hay ở bài “Buồn bã với những môi 
  hôn”. Chính ám ảnh vắng mặt này đã tạo nên hình tượng 
  “Nhớ” xuyên thấm trong các ca khúc của anh. <br /> 
   <br /> 
  7. Chất tâm linh Huế này không chỉ bó hẹp trong tính địa 
  phương của nó. Mà nó mở rộng tiếp thu, cảnh sắc khí 
  chất của nhiều miền đất nước, mà người nhạc sĩ 
  đã trải nghiệm trong thế giới thực và mơ: đó là biển 
  Quy Nhơn, núi, đồi, thung lũng, sương mù, thác, đèo của 
  Blao và Đà Lạt, rồi thế giới huyên náo và tĩnh lặng 
  của Sài Gòn, thế giới của giấc mơ về Hà Nội... <br /> 
   <br /> 
  Chất tâm linh Huế này hòa quyện với chất quê hương dân 
  tộc. Cái nhìn của anh còn mở rộng ra ở bình diện nhân 
  loại: do vậy, dù viết về thân phận con người, tình yêu, 
  hay thân phận quê hương, chúng cũng trở thành những huyền 
  thoại lung linh. Cái nhìn về sự hiện hữu của các thân 
  phận hữu hạn ấy được đặt chồng trên bình diện vũ 
  trụ vô hạn, do vậy luôn luôn có hai thời gian sóng đôi, 
  phản chiếu, như “vang và bóng” đó là thời gian vô thủy 
  vô chung, vĩnh cửu của vũ trụ và thời gian hữu hạn của 
  con người. Từ đó nổi bật cái tính vô thường, cái ở 
  trọ của cõi đi về này. Cái thế giới trần gian cũng 
  chỉ là những bước loanh quanh mỏi mệt trong cái vô cùng 
  trời đất kia. Chất ngậm ngùi của nỗi đau toát ra từ 
  triết lý nghiệm sinh đó. <br /> 
   <br /> 
  8. Chất hiện sinh trong thế giới ca anh không chỉ đến 
  từ triết lý hiện sinh phương Tây, giữa lưu đày và quê 
  nhà, giữa cái phi lý phải chọn lựa để “gió hàm oan” 
  còn thổi mãi mà còn chất hiện sinh “sống hết, sống 
  tận cùng với mỗi sát na” của Thiền gia. Sống một cách 
  ung dung tự tại với mọi thứ. Dù từng bị chẻ ra từng 
  trăm mảnh nhỏ, dù từng bị nghi ngại cả hai phía, bên 
  này quê hương và phía bên kia, anh đã vượt qua để sống 
  với chính mình, tự phục sinh lấy mình, để tồn tại 
  giữa lòng của mọi người và quê hương và được yêu 
  mến. <br /> 
   <br /> 
  9. Cái ngôn ngữ tân kỳ mà đôi khi rất giản dị của 
  thế giới ca từ của anh nhờ mơ mà đi tới thực và từ 
  thực mà đi tới mơ, từ riêng đi đến chung, từ chung đi 
  tới với chính mình. Các hình ảnh của vũ trụ và thiên 
  nhiên được phóng chiếu bởi cảm thức của tâm linh người 
  nhạc sĩ với những cung bậc và trạng thái cảm xúc khác 
  nhau, để nó mang linh hồn của người nhạc sĩ hòa quyện 
  trong một thể đồng nhất con người - vũ trụ, vũ trụ 
  - con người. (Chẳng hạn, Ngày mai em đi, <u>Biển nhớ</u> 
  tên em... Cánh diều rơi cho <u>vực thẳm buồn</u> theo...) <br /> 
   <br /> 
  Sự tương hợp giữa các giác quan (nghe tiếng hát <u>xanh 
  xao</u> của một buổi chiều), sự tương hợp của tâm hồn 
  cá nhân và tâm hồn vũ trụ vốn là đặc trưng của chủ 
  nghĩa tượng trưng đã phủ thêm sắc màu của chủ nghĩa 
  siêu thực để dẫn dắt ngôn từ đi theo một trục liên 
  tưởng của tiềm thức, vô thức gắn kết kiến trúc âm 
  vang và sự dẫn dắt tự động của ngôn từ, ca khúc tạo 
  nên sự tân kỳ trong ngôn ngữ ca từ rất thơ của anh. <br /> 
   <br /> 
  10. Chất mặc khải, tiên tri cũng là chất đặc biệt trong 
  thế giới ca từ của anh. Sự tiên tri về thống nhất, 
  hòa bình, về dựng xây và cả những giả sử chiêm nghiệm 
  ngắm nhìn cái chết, sự vô vọng, nỗi buồn của “một 
  cái tôi” để rồi từ đó, “một cái tôi khác” thoát 
  ra khỏi nó một cách ung dung thanh thoát. <br /> 
   <br /> 
  11. Trịnh Công Sơn đã mất gần tròn một năm. Đám tang 
  của anh, đông đảo chưa bao giờ từng có đối với một 
  nghệ sĩ. Cái đám tang đông đảo hâm mộ và tiếc thương 
  của mọi thành phần kia phải chăng là một sự đánh dấu 
  cho sự thành công của thế giới ca khúc của anh trong lòng 
  mọi người. Sự vinh quang sau cùng của nghệ sĩ là ở chỗ 
  đó. <br /> 
   <br /> 
  Năm tập sách viết về người nhạc sĩ ra đời trong vòng 
  mấy tháng với các nhà xuất bản khác nhau quy tụ các bài 
  viết của nhiều khuôn mặt trí thức văn nghệ sĩ, nhà 
  báo có tiếng tăm là một biểu hiện khác về sự kỳ diệu, 
  kỳ vĩ của một thế giới nghệ thuật, một sự nghiệp, 
  một con người. <br /> 
   <br /> 
  Là một đứa con của Huế, anh đã trở lại làm rạng rỡ 
  Huế, và tôi nghĩ rằng mơ ước của linh hồn anh là trở 
  về lại với Huế, bởi anh xem quê hương này là “một 
  cõi đi về” của tâm thức mình. <br /> 
   <br /> 
  Đặc biệt tôi có cảm tưởng rằng linh hồn ấy chắc 
  sẽ rất mừng vui với sự phục sinh của Huế, của cố 
  đô rêu phong, khi nó thay da đổi thịt để trở thành một 
  thành phố Festival - một biểu hiện cụ thể hóa trung tâm 
  du lịch - văn hóa của cả nước, vì đó theo tôi nghĩ đó 
  cũng là giấc mơ của anh, cũng như giấc mơ của mỗi người 
  con xứ Huế, dù chỉ là giấc mơ đời hư ảo. </p> 
   <p> 
  ..... </p> 
  <p><b>BỬU NAM </b><br /> 
  <a href="http://tapchisonghuong.com.vn/">Tạp chí Sông Hương</a>, số 158 - 04/2002
  </p> 


title: THÌ HOÀNG UỐNG CÀ PHÊ...
created: 2021-06-05 05:08:40+00:00
edited: 2021-06-14 15:36:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: "Nhật ký của im lặng", Nguyễn Thị Hoàng, Nxb Đồng Nai, 1990
url_id: thi-hoang-uong-ca-phe
body:
  <br />
  <div style="margin: 1em; padding: 1em; background-color: #DDEEF5; border: 1px solid #555555;">
  <p>
  Năm 1990, tôi, người viết lời dẫn này, về Sài Gòn, nhận được một quyển sách tặng. Đó là cuốn "Nhật ký của im lặng" vừa xuất bản của Nguyễn Thị Hoàng. Tôi bàng hoàng. Nguyễn Thị Hoàng sống lại? Chị sợ thiên hạ quên? Chị nổi tiếng quá, ai mà quên được? Dù chị im lặng suốt mười lăm năm từ 1975, ai mà không nhớ Nguyễn Thị Hoàng với "Vòng tay học trò"? Ai quên được hơi thở tình yêu mới lạ chị đã thổi vào văn chương hồi những năm sáu mươi làm dư luận cuống cuồng và văn đàn choáng váng? Quyển sách mới của chị vừa giống vừa khác với những sách trước, khác vì không phải là tiểu thuyết, giống vì đầy những suy tưởng. Suy tưởng về cuộc đời, về con người, về tình yêu, về thân phận, về mình. Vì thế mà bỗng nhiên, lật lật vài trang sách, tôi nghe văng vẳng như đâu đó Nguyễn Thị Hoàng đang nói chuyện với Trịnh Công Sơn, Hoàng nói và Sơn hát: "Từ lúc đưa em về / Là cách xa ngàn trùng". Câu hát mà tôi vốn nghĩ là đặc trưng của tâm hồn Trịnh Công Sơn. Tôi bắt gặp tâm hồn đó trong nội tâm của Nguyễn Thị Hoàng. Như thử nội tâm này đang nói, đang hát cho nội tâm kia. 
  </p>
  <p>
  Hơn ba mươi năm sau, hôm nay, tình cờ tôi cầm lại cuốn sách xưa trong tay. Nơi trang đầu của sách, tác giả viết tặng tôi: "Gửi anh Cao Huy Thuần. Chưa gặp nhưng rất hiểu vì cách cảm". Tôi lặng người vì hai chữ "cách cảm". Bởi vì nơi những trang cuối của sách, Nguyễn Thị Hoàng viết về Trịnh Công Sơn. Như thử tôi đã "cách cảm" được, hơn ba mươi năm về trước, nội tâm của người viết và nội tâm của người hát, cả hai nhập một trong một thần khí. Cuộc đời, thân phận, tình yêu... tất cả trong Nguyễn Thị Hoàng là nửa này dằn xé với nửa kia, trong dằn xé có hòa điệu, trong hòa điệu có dằn xé, về là đi, hy vọng là tuyệt vọng, lời nói là tịch liêu, im lặng là vỡ bờ. Tôi nghe nội tâm ấy trong những lời ca bí hiểm đầy hoang vu và hoan lạc của Trịnh Công Sơn. Đầy những chập chờn giữa tỉnh với say, giữa cô đơn cùng cực và hạnh ngộ tràn lan, giữa nấm mồ hoang và đôi vai cánh vạc, giữa tiền kiếp và lai sinh. Xin cả hai về đây thăm nhau trong một đoạn văn nhật ký để nhớ lại một thời, những đôi môi rồ dại, những hồn cũ người xưa.<br />
  <b>Cao Huy Thuần, 01/06/2021</b>
  </p>
  </div>
  <p align="center">
  <img src="nth_00.png" width="660" />
  </p>
  <p>
  Sau đây là các trang viết về Trịnh Công Sơn trong quyển "Nhật ký của im lặng" :
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_01.png" width="660" />
  </p>

  <p align="center">
  <img src="nth_02.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_03.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_04.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_05.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_06.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_07.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_08.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_09.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_10.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_11.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_12.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_13.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_14.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_15.png" width="660" />
  </p>
  <p align="center">
  <img src="nth_16.png" width="660" />
  </p>
  <div style="margin: 1em; padding: 1em; background-color: #DDEEF5; border: 1px solid #555555;">
  <p>
  Vào những năm 90 của thế kỷ trước, vài lần tôi được gặp chị Nguyễn Thị Hoàng ở Hội Văn Nghệ, Sài Gòn, hoặc ở « terrasse » nhà Trịnh Công Sơn, tôi có hân hạnh được chị nhờ dịch sang tiếng Pháp sách của chị, tôi từ chối, vì trước tiên, tôi không biết gì
  về tâm hồn và văn phong của chị, ngoài những chuyện trên báo chí của thời « Vòng tay học trò », và thứ nữa, tôi cũng cảm thấy thật sự không đủ sức, tôi nói với chị, theo tôi biết, ở Pháp chỉ có 2, 3 người là đủ khả năng thôi, tôi nghĩ đến Phan Huy Đường, Trần Thiện Đạo, chẳng hạn, hai người bạn với hai văn phong rất khác nhau, một vần vũ sai cuồng, một hàn lâm nhà giáo, tuy đôi khi cũng thử nghiệm (?) các cách cảm khác, thậm chí đối ngược lại, cả hai ông bạn này giờ đây chắc đang chơi rong văn, rong tửu, rong nghệ với Trịnh Công Sơn bên kia núi, khi rừng xưa đã khép? Nhưng cũng có thể “về” đây, các ông ơi, mà ngẫm nghiệm, nhâm nhi với những trang tràn kích cảm của người xưa… không thèm im lặng nữa kìa !<br />
  <b>Phạm văn Đỉnh, 07/06/2021</b>
  </p>
  </div>
  <p align="center">
  <img src="https://www.tcs-home.org/photos/photos_by_pvd/son-hat-khong-bang-loi-bang-giong/image" />
  </p>


title: Thư mục ca khúc Trịnh Công Sơn
created: 2007-09-08 14:32:51+00:00
edited: 2014-06-23 17:29:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: deBase
author: Phạm văn Đỉnh
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Phạm văn Đỉnh sưu tầm và hiệu đính. Cập nhật tháng 8/2007.
url_id: thu-muc-ca-khuc-trinh-cong-son
body:
  <br />
  <h2>Đã bắt đầu ... </h2>
  <p>
  Người ta thường ước lượng Trịnh Công Sơn đã sáng tác hơn 400 ca
  khúc, có người đã tăng số ấy lên bằng rưỡi, bằng hai, kỷ lục chắc có lẽ
  thuộc về Nguyễn Xuân Đào, 1000 ca khúc (NQS_01, tr. 351-54), nhưng
  không ai đưa ra chứng cớ gì cụ thể, không biết dựa vào dữ kiện nào để
  phỏng lượng như thế? Chính Trịnh Công Sơn, lúc còn sinh tiền, cũng không biết mình
  đã viết bao nhiêu ca khúc, vì ... biết để làm gì, ngoài việc thoả mãn
  tính hiếu kỳ của nhà báo và độc giả. Nhưng bây giờ Trịnh Công Sơn không còn nữa,
  chúng tôi thấy có bổn phận và khả năng bắt đầu kê khai, tìm kiếm các ca
  khúc Trịnh Công Sơn đã ấn hành, hay nằm rải rác đó đây, trong ngăn kéo, trí óc của
  bạn bè, kẻo không, nay mai, thời gian sẽ xoá dần, xoá dần, <i>không còn ai
  với ai</i>...
  </p>
  <p>Để giúp các nhà nghiên cứu, viết lách sau này, chúng tôi cố gắng,
  qua sách vở, người thân, ghi cho sát tháng năm sáng tác hay phát hành
  của mỗi ca khúc. Tức nhiên tham khảo nhiều nguồn thì nhiều bất đồng hay
  mâu thuẫn. Để bớt rườm rà, chúng tôi chỉ lựa ngày tháng nào, theo chúng
  tôi, gần sự thật nhất; khi có do dự, chúng tôi tăng thêm nguồn và ghi
  chú. Nếu không biết tháng năm sáng tác hay công bố, thì chúng tôi dựa
  vào năm phát hành của tập nhạc. Để tránh lầm lẫn do bài hát có nhiều
  tên, hoặc có tên không chính xác, chúng tôi chép lại, dưới mỗi tựa bài,
  hai câu đầu của bài đó.
  </p>
  <p>Chúng tôi hy vọng thư mục này phong phú và chính xác hơn hẳn những
  thư mục hiện hữu đó đây, cả lượng lẫn chất. Phong phú trên số ca khúc
  sưu tập được, khoảng hơn 1/3 so với những danh mục đứng đắn nhất, và
  phong phú hơn gấp bội về mặt ghi chú, tư liệu ...
  </p>
  <p>Tuy thế, thư mục này, tức nhiên, còn nhiều sai sót và thiếu sót, rất
  mong các bạn giúp chúng tôi bổ sung và sửa chữa. 
  </p>
  <p>
  <b>Phạm văn Đỉnh</b><br />
  Hội văn hoá Trịnh Công Sơn<br />
  06/06/2004, cập nhật tháng 8/2007
  </p>

  <p>
  &nbsp;
  </p>
  <dl>
  <dt>Ký hiệu thời gian sử dụng :</dt>
  <dd>
        &lt;&gt; (năm) : khoảng (năm), t/d , &lt;&gt; 1975 : khoảng 1975 <br />
        &lt;= (năm) : (năm) hoặc trước (năm), t/d, &lt;=1975 :1975 hoặc trước 1975 <br />
        &gt;= (năm) : (năm) hoặc sau (năm) , t/d, &gt;=1975 : 1975 hoặc sau 1975<br />
  </dd>
  <dt>Ký hiệu khác :</dt>
  <dd>K7 : băng cassette ; cf. : xem ; ( ?) : chưa rõ, cần thông tin thêm của bạn.</dd>

  <dt>Chú ý :</dt>
  <dd>Tôi dùng Excel bản tiếng Pháp để sắp thứ tự abc nên không đúng với abc VN.</dd>
  </dl>

  <dl>
  <dt>Tài liệu tham khảo chính</dt>
  <dd>
  <ul>
  <li><a href="/songs/albums/">Các tập nhạc Trịnh Công Sơn</a> (khoảng 30 tập)</li>
  <li>Báo chí trên Web</li>
  <li>Tạp chí Diễn Đàn, Hợp Lưu, Văn, Văn Học, … đặc biệt các đặc san về Trịnh Công Sơn, như :
     <ul>
     <li><b>DĐ_01</b> : Diễn Đàn, số 107, tháng 5/2001, Paris.</li>
     <li><b>HL_01</b>: Hợp Lưu, số 59, tháng 6-7/2001, Garden Grove.
     </li><li><b>Văn_01</b>: Văn, số 53-54, tháng 5-6/2001, San Jose.
     </li><li><b>VH_01</b>:  Văn Học, Ấn bản đặc biệt, số 186 &amp; 187, tháng 10 &amp; 11/2001, 246 tr., Garden Grove.
     </li></ul>
  </li><li><b>TCS_67</b> : Trên <i>rabat</i> của bìa sau tập nhạc <i>Ca khúc
  Trịnh Công Sơn</i> (nxb An Tiêm, giấy phép số 5362 ngày 15/11/1966), có
  giới thiệu một số tác phẩm của TCS sắp thứ tự theo năm, từ 1957 đến
  1966, nhưng có lẽ không phân biệt năm sáng tác hay năm công bố/phát
  hành.
  </li><li><b>MI_91</b> : Yoshii Michiko, 1991, <i>Chansons anti-guerre de Trinh Cong Son</i>, Mémoire de maîtrise, 135 tr., Université Paris 7. </li>
  <li><b>NTTạo_01</b> : Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thuỵ Kha và Đoàn Tử Huyến (sưu tầm và biên soạn), 2001, <i>Trịnh Công Sơn, một người thơ ca, một cõi đi về</i>, nxb Âm Nhạc (Dihavina),Trung tâm văn hoá ngôn ngữ
  Đông-Tây, 520 tr., Hà Nội.</li>
  <li><b>SH_01</b> : Nhiều tác giả, 2001, <i>Trịnh Công Sơn - Cát bụi lộng lẫy</i>, nxb Thuận Hoá/ tạp chí Sông Hương,  208 tr.</li>
  <li><b>NQS_01</b> : Nguyễn Quang Sáng và Phạm Sỹ Sáu (biên tập), 2001, <i>Trịnh Công Sơn, người hát rong qua nhiều thế hệ</i> , nxb Trẻ, 392 tr.</li>
  <li><b>LMQ_01</b>: Lê Minh Quốc (sưu tầm và tuyển chọn), 2001, <i>Trịnh Công Sơn, rơi lệ ru người</i>, nxb Phụ nữ, 208 tr.</li>
  <li><b>TC_01:</b> Trịnh Cung và Nguyễn Quốc Thái (soạn thảo &amp;
  biên tập), 2001, <i>Trịnh Công Sơn, cuộc đời, âm nhạc, thơ, hôị hoạ và suy
  tưởng</i>, nxb Văn Nghệ, Tp. HCM, 286 tr.</li>
  <li><b>NTTạo_02</b> : Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thuy Kha &amp; Đoàn Tử Huyến (sưu tầm &amp; biên soạn), 2002, <i>Một cõi Trịnh Công Sơn</i>, nxb Thuận Hoá/Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông-Tây, 660 tr. </li>
  <li><b>NĐX_03</b> : Nguyễn Đắc Xuân, 2003, Trịnh Công Sơn, <i>Có một thời như thế</i>, nxb Văn Học/Trung tâm nghiên cứu quốc học, 214 tr.</li>
  <li><b>BÝ_03 </b>: Bửu Ý, 2003, <i>Trịnh Công Sơn, một nhạc sĩ thiên tài</i>, nxb Trẻ/ Cty văn hoá phương nam, 214 tr. </li>
  <li><b>PVD_04 </b>: Theo tài liệu hoặc theo những bản do Trịnh Công Sơn chép tay trong sưu tập của chúng tôi.</li>
  <li><b>PHNT_05</b> : Hoàng Phủ Ngọc Tường, 2005, <i>Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé</i>, nxb Trẻ, 144 tr.</li>
  <li><b>HTThích_07</b> : Hoàng Tá Thích, 2007, <i>Như những dòng sông</i>, nxb Văn Nghệ, 156 tr.</li>
  <li><b>THoà_07</b> : Nguyễn Hữu Thái Hoà và những người bạn, Vườn xưa, <i>Hành trình âm nhạc Trịnh Công Sơn</i>, tập 1, nxb Trẻ, 350 tr.</li>
  </ul>
  </dd>
  </dl>
  <p>
  Sau khi Thư mục ca khúc TCS được công bố (2004), chúng tôi rất mừng nhận được sự giúp đỡ của Hà Vũ Trọng (Canada) (HVT_04), Nguyễn Thảo Long (VN),  Bùi Quan Thuận (VN) và nhiều bạn bè khắp nơi cho thư mục này được thêm phần hoàn chỉnh.<br />
  <br />
  Như vậy tính đến nay, chúng tôi có trên danh sách được non 290 bài, sau khi đã loại bỏ các bài mà chúng tôi cho là không phải của TCS, không kể gần 20 bài có tên không đúng mà chúng tôi đánh số <i>bis</i> trong Thư mục.
  <br />
  </p>


title: "Thư tình gửi một người", cuốn sách giải mã ca từ Trịnh Công Sơn
created: 2011-08-11 09:29:17+00:00
edited: 2011-08-11 12:35:53+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Nguyễn Hoàn, 05/08/2011
url_id: thu-tinh-gui-mot-nguoi-cuon-sach-giai-ma
body:
  <br /> 

  <p>
  Nhân kỷ niệm 10 năm ngày nhạc sĩ Trịnh Công Sơn về cõi thiên thu 1/4 (2001-2011), Nhà xuất bản Trẻ xuất bản cuốn sách <i>"Thư tình gửi một người"</i> tập hợp hơn 300 trang thư tình của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gửi Ngô Vũ Dao Ánh, người tình có ảnh hưởng mạnh mẽ và lâu bền trong cảm hứng sáng tạo âm nhạc của nhạc sĩ. 
  Điều đặc biệt là thông qua hàng trăm trang thư tình mà Dao Ánh đã cất giữ tận đáy lòng gần nửa thế kỷ nay, người đọc không những được thưởng thức những trang thư tài hoa lấp lánh mà còn được thâm nhập sâu vào thế giới nội cảm phong phú của Trịnh Công Sơn, từ đó hiểu sâu hơn về ca từ và con người Trịnh Công Sơn. </p> 
  <br />
  <h2>Giải mã ca từ Trịnh Công Sơn</h2>
  <br />
  <p>
  Ca từ Trịnh Công Sơn được mệnh danh là "lời của phù thủy". Do đó, việc hiểu đúng, hát đúng ca từ nhạc Trịnh là hết sức quan trọng, nếu không là "sai một ly đi một dặm". Trong nhạc Trịnh, ta bắt gặp nhiều hình ảnh, biểu tượng như: chim di, dạ lan, loài sâu, mặt trời... cũng như nhiều cảm xúc đã được mã hóa. "<b><em>Thư tình gửi một người</em></b>" đã giải mã những hình ảnh, biểu tượng, những cảm xúc này, giúp người thưởng thức có những khám phá mới và thú vị về thế giới nghệ thuật của Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Hình ảnh "chim di" xuất hiện trong ca khúc lừng danh "Diễm xưa", ca khúc đánh dấu kỷ niệm mối tình của Trịnh Công Sơn với Ngô Vũ Bích Diễm (chị ruột của Ngô Vũ Dao Ánh): "<em><b>Mưa vẫn hay mưa cho đời biển động, làm sao em nhớ những vết chim di</b></em>". Sau khi chia tay Bích Diễm, Trịnh Công Sơn đã nhận được tình cảm sẻ chia của Dao Ánh qua thư từ và từ đó, thư đi, tin lại, mối tình với Dao Ánh nảy nở. Hình ảnh "chim di" không xuất hiện trở lại với tên gọi nguyên nghĩa của nó trong các tình khúc hậu "Diễm xưa" nữa nhưng còn để lại dư ảnh buồn thương trong ca khúc "Còn tuổi nào cho em" viết cho Dao Ánh: "T<b><em>uổi nào ghi dấu chân chim qua trời</em></b>" (Còn tuổi nào cho em). Đặc biệt, hình ảnh "chim di" còn được Trịnh Công Sơn nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong các trang thư tình gửi Dao Ánh, cho thấy bao nỗi niềm, bao dư chấn buồn đau của "Diễm xưa" còn trút gửi cả cho Dao Ánh: "<em><b>Ánh rồi cũng làm loài chim di xám bỏ miền - giá- buốt này mà đi. Lúc đó anh chỉ còn ngồi nghe một lời bể động</b></em>" (thư Sài Gòn, 28.9.1964), "<b><em>Tuy nhiên cũng không thể không buồn khi nhớ đến những vết chân chim di một lần cất tiếng hót cho mình và đã bay đi biền biệt</em></b>" (thư Blao, 27.10.1964). Vậy chim di là loài chim gì, sống ở đâu? Nhà thơ Phạm Tiến Duật kể: "Có một lần, khi nghe bài Diễm xưa, tôi bảo Trịnh Công Sơn rằng có một câu phải sửa, là câu này: "... <em><b>Làm sao em nhớ những vết chim di</b></em>". Cả bài không nói tới một tên hoa, tên lá, tên chim nào, hà cớ gì lại có chim di! Có lẽ nên đổi là chim đi, chỉ nói đến vết chân chim, là đủ. Trịnh Công Sơn bảo rằng không sửa được, vì đấy là kỷ niệm riêng. Sơn nói về Huế nhưng viết ở Nha Trang. Ở Nha Trang mới có loài chim di dỡn sóng. Lũ chúng ta cũng chỉ như loài chim di dỡn sóng ở giữa đời này" (1). Như vậy, chim di dùng để chỉ những hình ảnh bay biến bất thường, không nắm bắt được, không cầm giữ được, giống như tình yêu mong manh vụt biến.</p>
  <p>
  Hình ảnh "dạ lan" được nhắc tới trong ca khúc "<em><b>Dấu chân địa đàng</b></em>": "<em><b>Nửa đêm đó lời ca dạ lan như ngại ngùng</b></em>". Ca khúc này còn có tên là "<em><b>Tiếng hát dạ lan</b></em>". Nhà Dao Ánh (cÁch nhà Trịnh Công Sơn một cây cầu là cầu Phú Cam) trồng nhiều hoa dạ lan và loài hoa này không chỉ thơm ngÁt trong vườn nhà Dao Ánh mà còn lừng hương trong nhạc Trịnh và trong nhiều bức thư tình tha thiết, da diết của Trịnh Công Sơn gửi Dao Ánh: "<em><b>Dạ lan giờ này chắc đã ngạt ngào cả một vùng tối đó rồi, đã cài lên từng sợi tóc của Ánh</b></em>" (thư Blao, 31.12.1964), "<em><b>Anh ao ước bây giờ mở cửa ra bỗng dưng có chiếc cầu bắc qua dòng sông và anh bước qua cầu rồi rẽ về phía tay phải đi đến căn nhà có mùi thơm dạ lan và đứng đó gọi tên Ánh thật thầm để chỉ vừa đủ Ánh nghe</b></em>" (thư Blao, 26.9.1965). Dĩ nhiên, "dạ lan" trong vùng kỷ niệm của Trịnh Công Sơn cũng như trong nhạc Trịnh không đơn thuần để chỉ một loài hoa đÁng yêu mà còn là biểu tượng, là hiện thân của vẻ đẹp và tình yêu thầm kín, thanh tao, thắm thiết của Dao Ánh, là biểu tượng, là hiện thân của cõi "địa đàng", cõi "Thiên Thai", cõi mơ ước hạnh phúc bất tuyệt muôn đời của nhân loại: "<em><b>Mưa đã trở về cùng với đêm. Như một ngày nào Ánh rời xa anh để trở về với nếp sống bình thường, ở đó Ánh đi trên lối đi quen thuộc của những người đã đi trước mà không cần phải nhìn những bảng số hai bên đường. Sẽ bình thường và thản nhiên quên đã một lần dẫm chân qua một vực - thẳm địa đàng mà anh đã linh cảm trước từ lâu, như "địa đàng còn in dấu chân bước quên" của một thời anh đã âm thầm nghĩ rằng biết đâu Ánh không lớn lên từ một loài dạ lan nào đó</b></em>" (thư Blao, 27.10.1964), "<em><b>Bây giờ là tiếng nói đêm của anh với Ánh. Với Ánh dạ lan...</b></em> " (thư Blao, 22.11.1964).</p>
  <p>
  Cũng trong ca khúc "Dấu chân địa đàng", bên cạnh hình ảnh "dạ lan" là hình ảnh "loài sâu" được nhắc đi nhắc lại với nhiều trạng thÁi như ngủ: "<b><em>Mùa xanh lá loài sâu ngủ quên trong tóc chiều</em></b>", ca hát: "<em><b>Vùng u tối loài sâu hát lên khúc ca cuối cùng</b></em>", giải thoÁt ưu phiền: "<em><b>Rồi từ đó loài sâu nửa đêm quên đi ưu phiền</b></em>".</p><p>Loài sâu này chính là một phiên bản khÁc của phận người, ôm chứa những buồn vui của nhân sinh, điều này càng được thấy rõ hơn trong những bức thư của Trịnh Công Sơn gửi Dao Ánh: "N<b><em>gôn ngữ đã mất đi với những ngày nằm co như một loài - sâu - chiếu ở Blao</em></b>" (thư Đà Lạt, 19.9.1964), "<em><b>Đêm sáng mờ bên ngoài. Sâu đất reo rất trong ở bãi cỏ</b></em>" (thư Blao, 23.10.1964), "<b><em>Đêm rất dày đen. Sâu đất của núi rừng cũng đã reo lên âm thanh rất nhọn</em></b>" (thư Blao, 23.9.1965). Hình ảnh "loài sâu" này không xuất hiện trở lại ở những ca khúc khác của Trịnh Công Sơn nhưng trong ca khúc "Phúc âm buồn", một biến thể khÁc của "loài sâu" đã hiện ra qua hình ảnh "<em><b>loài thú nằm co</b></em>": "<em><b>Người nằm co như loài thú khi mùa đông về</b></em>", "<em><b>Người nằm co như loài thú trong rừng sương mù</b></em>".</p><p>Như thế, "loài sâu" chứ không phải là một hình ảnh nào khÁc mới thể hiện trọn vẹn tính phức điệu của hồn người: vừa khát khao dâng tặng đời những khúc nhạc lòng quý giá tinh luyện được như nguồn nhạc của loài sâu đất, loài ve mùa hè được ấp ủ, dưỡng nuôi từ trong bào thai của đất; vừa mang nỗi cô đơn nguyên ủy của phận người, cô đơn như là một cÁch thế để giữ gìn bản ngã của mình, không vong thân, không vọng ngoại. Vì lẽ đó, dễ hiểu vì sao không ít lần, Trịnh Công Sơn đã nhắn nhủ Dao Ánh: <i>“Vọng ngoại quá nhiều chỉ làm hư hao, thiệt thòi mình thêm mà thôi. Ở trên lý do đó anh đã luôn luôn cố gắng tách rời đám đông, co mình về với mình, với Ánh. Ánh đã phải nhận ra điều đó từ lâu rồi phải không”</i> (thư 12.1.1967)</p>
  <p>Cùng với lối sử dụng hình ảnh ví von hay nhân hóa về con người như vậy, đặc biệt, trong nhạc Trịnh có nhiều hình ảnh đã được nâng lên thành biểu tượng, chẳng hạn, biểu tượng "mặt trời" trong ca khúc "<em><b>Xin mặt trời ngủ yên</b></em>". Dao Ánh, nguồn sáng huyền thoại tình yêu của Trịnh Công Sơn hiểu theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen, vì chính cái tên Dao Ánh mang hàm nghĩa chỉ "mặt trời". Mà "mặt trời" là nơi hoa hướng dương luôn hướng về, nên Trịnh Công Sơn đã gắn hình ảnh Dao Ánh với vẻ đẹp lộng lẫy của hoa hướng dương: "<b><em>Và xin mặt trời ngủ yên. Để Ánh là tournesol</em></b> (hoa hướng dương - chú thích của người hiệu đính sách) <b><em>mãi mãi. Anh tưởng tượng một khuôn mặt profil</em></b> (nhìn nghiêng - chú thích của người hiệu đính sách) <em><b>mà một đường sáng hồng của mặt trời chạy dài từ chân tóc đến trÁn - mũi - cằm. Thật huyền thoại như tượng</b></em>" (thư Blao, 3.9.1964). <i>“Suốt con đường đó hoa tournesol mọc vàng hai bên bụi. Rừng núi mùa này hoa vàng đó sáng rực. Sao không là sinh nhật Ánh. Anh có ý nghĩ muốn đổi ngày sinh của Ánh đó. Ánh có bằng lòng không”</i> (thư Đơn Dương, 11.11.1964). Trịnh Công Sơn đã cắt nghĩa đầy sâu sắc, thú vị về tên người tình của mình, đồng thời, giải mã những cảm xúc sâu xa, chất chứa trong ca khúc "<em><b>Xin mặt trời ngủ yên</b></em>": "<b><em>Anh vừa học được cÁch viết bằng chữ Nho tên của Ánh. Và cũng nhờ thế anh biết được vì sao Ánh thích hoa mặt trời. Trong chữ Ánh có chữ Nhật là mặt trời. Và bài Xin mặt trời ngủ yên lại tình cờ có câu: ôi nhân loại, mặt trời trong tôi. Lúc viết bản này anh đã có câu đó vì anh nghĩ là Ánh thích hoa mặt trời và mặt trời là nơi hoa hướng dương nhìn về đó. Nên anh đã đem mặt trời nhốt vào trong anh</em></b>" (thư Huế, 1.12.1966).</p><p>Thật là chí lý, ý nhị và "đÁo để" khúc nhôi. Chiến tranh đã mang đi bạn bè, không còn ai, ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương. Nhưng niềm tin ở con người, ở tình người trong nhạc Trịnh không bao giờ mất: "<em><b>ôi nhân loại mặt trời và em thôi</b></em>", "<b><em>ôi nhân loại mặt trời trong tôi</em></b>", "<em><b>ôi nhân loại còn người trong tôi</b></em>". Trong tôi có nhân loại và em. Nhân loại và em là mặt trời trong tôi. Như vậy, "nhân loại", "em", "mặt trời", "tôi" giao hòa trong nhau hay đó chính là một. Tất cả ở trong một. Trong một có tất cả, như Phật nói, trong một hạt cÁt có chứa ba nghìn đại thiên thế giới. Từ biểu tượng "mặt trời" chỉ sự soi chiếu, vỗ về ấm Áp của tình người trong "<em><b>Xin mặt trời ngủ yên</b></em>", sang đến cÁc ca khúc khÁc về sau của Trịnh Công Sơn, biểu tượng này chứa đựng nhiều ý nghĩa mới: khát vọng hòa bình mãnh liệt của dân tộc, chân lý hòa bình tự do bất diệt của người Việt Nam: "<b><em>Ta nung sôi ý chí mặt trời</em></b>" (Cho quê hương mỉm cười), "<b><em>Ta phải thấy mặt trời, sáng trên quê hương này đầy loài người</em></b>" (Ta phải thấy mặt trời). Như vậy, biểu tượng "mặt trời" trong nhạc Trịnh Công Sơn được "mÁch bảo" bởi một người tình có tên là Dao-Ánh-Hướng-Dương nhưng đã mang được những giÁ trị phổ quÁt toàn nhân loại: tình yêu, tình người, niềm tin vào con người, lòng hướng thượng, sự thức ngộ chân lý, sự đấu tranh vì hòa bình, tự do...</p>
  <p>
  Có khá nhiều hình ảnh, nhiều câu từ trong nhạc Trịnh đã được cảm và hiểu sâu sắc hơn, thấm thía hơn như vậy nhờ được giải mã qua "Thư tình gửi một người". Vẻ đẹp của người tình trong nhạc Trịnh thường là vẻ buồn đẹp, tuổi buồn, mắt buồn, tóc buồn, tay buồn. Trong một lá thư gửi Trịnh Công Sơn, Dao Ánh dù còn trẻ nhưng đã sớm nhận ra lẽ vô thường trong màu mắt buồn của mình: "<em><b>Ôi màu mắt rồi cũng có ngày đổi màu như thế</b></em>" (thư Blao, 27/10/1964). Trong ca khúc "<em><b>Còn tuổi nào cho em</b></em>", Trịnh Công Sơn đã vận hết bao vẻ đẹp của trời, của mây để đặc tả vẻ đẹp mắt buồn Dao Ánh: "<b><em>Trời xanh trong mắt em sâu, mây xuống vây quanh giọt sầu", "Tuổi nào mơ kết mây trong sương mù</em></b>". Câu hát với hình ảnh lãng đãng "tuổi nào mơ kết mây trong sương mù" đã được Trịnh Công Sơn cắt nghĩa qua thư gửi Dao Ánh: "Ánh có buồn lắm không. Hãy ngước mắt lên cho anh nhìn. Mây sẽ kết trên vùng mắt đó. Anh đã nói như thế trong lời ca Còn tuổi nào cho em cho Ánh, có bằng lòng thế không?" (thư Blao, 31.12.1964).</p>
  <p>
  Ý nghĩa ca từ của Trịnh Công Sơn càng được soi tỏ hơn khi qua những bức thư tình gửi Dao Ánh, Trịnh Công Sơn đã nói rõ về lý do ra đời của một ca khúc hoặc tự bạch về nỗi niềm sâu kín của mình ký thÁc vào ca khúc đó. Trịnh Công Sơn cho biết, ca khúc "<em><b>Mưa hồng" ra đời bắt nguồn từ niềm giận dỗi của Dao Ánh: "Anh hát lại bản Mưa hồng mà anh đã viết cho những ngày Ánh giận anh ở Huế. Bản nhạc hát lại bỗng thấy buồn hơn</b></em>" (thư Sài Gòn, 6.12.1964). Hiểu rõ lý do ra đời như vậy của "<em><b>Mưa hồng</b></em>", người hát và người nghe nhạc Trịnh có sự bừng ngộ thú vị trước thông điệp nhân văn sâu sắc gửi gắm qua lời ca bất tuyệt: "<b><em>Cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ</em></b>". Ca khúc "<em><b>Ru em từng ngón xuân nồng</b></em>" viết cho Dao Ánh diễn tả một trạng thÁi tâm lý thật lạ: người hát ru cuộc tình, người ru dỗ, vỗ về người tình lại là người ăn năn, trÁi ngược với điều ta vẫn thường gặp trong tôn giáo: người được thầy tu vỗ về mới là người ăn năn: "<em><b>Thôi ngủ đi em, mưa ru em ngủ, tay em kết nụ, nuôi trọn một đời, nuôi một đời người, mùa xuân vừa đến, xin mãi ăn năn mà thôi</b></em>". Vì sao người giàu niềm đa cảm, giàu lượng từ bi (Yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ- Ru em) lại phải "ăn năn"? Từ "ăn năn" ở đây có tính chất như một "mật ngữ" của tình Ái đã được Trịnh Công Sơn giải thích một cÁch đầy thi vị và lý thú: "<em><b>Anh đã hiểu được Ánh và bây giờ càng cảm thấy không thể để mất Ánh. Cho anh tạ tội một lần và từ đây Ánh sẽ được xem như một loài chim hồng thần thoại bay trên vùng - ăn - năn - của - anh. Tất cả đã đi qua như trong cơn mê sảng</b></em>" (thư 5.2.1965). Như thế, "ăn năn" ở đây là để tạ ơn đời, tạ ơn người tình đã nuôi trọn hồn ta mà ta lại mắc lỗi, lại chưa vẹn niềm đền đÁp. Như thế, "xin mãi ăn năn mà thôi" tức là càng "ăn năn" để càng được yêu người, yêu đời gấp bội lần, yêu thêm cÁi phần thiếu hụt phải "tạ tội" với người tình.</p>
  <br />
  <h2>Con người tự biểu hiện của Trịnh Công Sơn: <i>“Đôi khi ta lắng nghe ta”</i></h2>
  <br />
  <p>
  Không chỉ giúp người đọc giải mã ca từ Trịnh Công Sơn, <i>“Thư tình gửi một người”</i> còn giúp hiểu rõ, hiểu sâu hơn về con người Trịnh Công Sơn, thông qua phương thức tự biểu hiện, tự soi chiếu chính mình của nhạc sĩ qua từng lá thư gan ruột. Soi chiếu mình là nguyên tắc cốt lõi của người tu Phật, như Tuệ Trung Thượng Sĩ bảo: <i>“Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc”</i> (soi sáng lại chính mình là phận sự gốc, chẳng từ nơi khác mà được). Sự thấu hiểu sâu sắc hơn về con người <i>“bổn phận sự”</i> của Trịnh Công Sơn sẽ càng giúp phát hiện, khám phá thế giới nghệ thuật Trịnh Công Sơn chính xác hơn và thấu đáo hơn.</p>
  <p> 
  Người nhạc sĩ say sưa xưng tụng <i>“quê hương thần thoại”</i> là người yêu quê hương tha thiết, luôn đau đáu với vận nước, với phận người dân Việt: <i>“Anh nói về đất đai trên quê hương mình. Một ngày nào đó anh sẽ da du qua những miền chưa hề ghé đến. Có những buổi sao mình thấy yêu thương quê hương đến thế này. Da thịt mình như được dựng nên bằng đất đỏ và tâm hồn như được xây bằng cỏ cây hoa lá, bằng tiếng đàn buồn bã của dân mình. Bao giờ nhắc lại chuyện quê hương anh cũng buồn”</i> (thư Blao 23.10.1964). Cho dẫu buồn đau vì quê hương đang bị chiến tranh tàn phá khốc liệt, nhạc sĩ vẫn vững tin ở ngày mai tươi sáng của dân tộc: <i>“Qua lần chiến tranh này quê hương mình cũng sẽ trở lại với thuở hồng hoang. Anh nhìn về anh và thấy mình cũng sắp tàn rữa đi để chờ một ngày mới đến”</i> (thư 28.1.1966). Thuở <i>“hồng hoang”</i> mà Trịnh Công Sơn nói đến trong thư chính là thuở ban đầu nguyên vẹn, thuở nguyên đán tuyệt vời, chính là cõi thần tiên, cõi thần thoại bất diệt của quê hương Việt Nam được vẽ nên đầy ấn tượng trong ca khúc <i>“Xin mặt trời ngủ yên”</i>: <i>“Sau chinh chiến ôi quê hương thần thoại, thuở hồng hoang đã thấy đã xanh ngời liêu trai”</i>. 
  Xuất phát từ lòng yêu quê hương tha thiết, từ niềm tin ở <i>“quê hương thần thoại”</i> bất diệt, Trịnh Công Sơn đã lựa chọn cho mình thái độ sống, hành động sống xứng đáng là đứa con Da Vàng của Mẹ Việt Nam. Đất nước sẽ không có tự do, sẽ không thoát khỏi thảm cảnh <i>“một ngục tù nuôi da vàng”</i> (Ngày dài trên quê hương), nếu mỗi người dân Da Vàng không nêu cao ý thức tự do. Trịnh Công Sơn đã chọn tự do: “Anh còn mừng một điều, trong những cơn buồn dai - dẳng - thường - trực, là còn có được tự do, còn biết được chọn lựa với ý nghĩa tròn đầy của nó. Ôi khi con người không còn sự chọn lựa thì tự do đã bị tước đoạt hoàn toàn… Con người sẽ được một lần làm con - người - là - người cho đỡ tủi hổ số phần mình đã bị vứt ra đó” (thư Đà Lạt 19.9.1964). Lựa chọn tự do, con người được sống với bản ngã, với lập trường của mình: <i>“Nếu mình sống thực với bản chất mình thì đó đã là một khí giới công hiệu nhất để đánh bẹp mọi lời gièm pha. Mình phải dám mang cả sự sống của mình đánh cá với đám đông không có lập trường đó. Mình dựa trên thực chất của bản ngã mình để đánh đổ đám người không có một bản ngã duy nhất để dựa vào. Thế nào rồi mình cũng thắng. Con người phải có một cái gì rất thực để hãnh diện vì mình đã thực hiện đúng sứ mệnh của đời sống, của condition humaine (thân phận làm người - chú thích của người hiệu đính sách)”</i> (thư Đà Lạt 20.9.1965). Từ sự lựa chọn tự do đó, lô gích tất yếu dẫn Trịnh Công Sơn đi đến quyết định phản chiến: <i>“Bao giờ có tin chắc chắn về chuyện đi lính của anh, anh sẽ cho Ánh hay. Sẽ có dịp để đặt mình vào những giới hạn khác. Sẽ bắt đầu một cuộc đời học trò gian nan hơn. Sẽ bỏ vào lòng súng từng viên đạn phi lý để nhắm vào đầu vào mắt vào tim nhau. Anh đã hèn nhát hay vì chiến tranh này quá thô bạo. Nhưng thôi anh sẽ câm bớt lại. Trong xã hội này lý lẽ của kẻ yếu bao giờ cũng dễ biến thành những lời ngụy biện”</i> (thư Blao 26.2.1965), <i>“Tên anh đã có trong khóa 20… Một cuộc chiến tranh khốc liệt, tàn nhẫn mang sẵn từ khởi đầu những mầm mống vô lý cùng cực của nó, anh đang lao đao trên một chọn - lựa - quyết - định cuối cùng”</i> (thư Đà Lạt 21.3.1965). Sự lựa chọn tự do và quyết định phản chiến đã tạo nên một thứ khí giới tinh thần để chống lại sự đồng hóa: <i>“Anh thấy mình ở ngoài khổ người mà đời sống này đang cần. Sẽ còn rất nhiều bạn bè anh bị rơi vào guồng máy. Sẽ còn rất nhiều người thân yêu anh trôi dạt về đời sống này như những bọt bèo mù lòa. Mình không làm một nhà đạo đức nhưng mình phải biết chống đối. Mỗi người phải tạo riêng cho mình một thứ khí giới để chống đối, mình hãy tự dựng lên những cái đập vững chắc để ngăn mình khỏi trôi dạt về làm một loại bè - lũ - rác - rến trong những hàng ngũ thối tha sẵn có. Đó cũng là niềm kiêu hãnh thật sự. Đừng bao giờ để mình đồng hóa với bất cứ ai”</i> (thư Sài Gòn 17.9.1966). Chống lại sự đồng hóa, Trịnh Công Sơn đã tả thực đầy bi phẫn về thảm trạng vong bản, mất gốc xảy ra nhức nhối ngay trên chính quê hương của mình: <i>“Đã qua thêm một chiều thứ bảy, một ngày chủ nhật. Những khuôn mặt con gái rất đẹp, rất sang, rất nhã, rất cao đi bên cạnh những người ngoại kiều trên đất nước này. Ôi làm sao giải thích cho hết những ô nhục, những khúc mắc, những rối rắm trên mặt đất này nữa”</i> (thư Sài Gòn 28.2.1965), <i>“Thành phố này đang đầy rẫy những chợ đen, ăn cắp, làm giàu phi pháp và con gái hư. Sẽ tan hoang cả khi người ngoại quốc đã rút đi. Người ta sẽ mất đi hàng tỷ năm cũng chưa xây dựng lại nổi cái ý thức trong con người”</i> (thư Đà Nẵng 12.11.1966). Cái ý thức đó, cái ý thức mà nhạc Trịnh tận lực vun bồi, xây đắp đó chính là ý thức về nguồn, bám víu, neo giữ hồn mình với cội nguồn <i>“nòi giống của Tiên”</i> để có sức mạnh chống lại sự đồng hóa, vong bản, vong thân.</p>
  <p>
  Ngoài sự tự biểu hiện thái độ sống, hành động sống, những bức thư tình của Trịnh Công Sơn còn phác họa hành trình âm nhạc của nhạc sĩ qua các giai đoạn, với những thiên hướng sáng tác độc đáo khác nhau. Từ những khúc kinh cầu cho tình yêu: <i>“Ánh ơi, anh sẽ viết một loại ca khúc làm kinh cầu nguyện cho những kẻ yêu nhau. Hãy yêu và tìm sự trường cửu ở trong đó”</i> (thư Huế 28.11.1966), đến dòng nhạc phản chiến: <i>“Anh đang khởi sự thời kỳ dọn mình để bắt đầu viết những ca khúc mới. Bây giờ là lúc những tiếng động đã lắng xuống, những ồn ào bông đùa đã qua. Anh đang lắng nghe mỗi ngày, đang chờ đợi những tiếng nói lạ lùng hơn khởi hứng cho mình”</i> (thư Huế 8.3.1967) và nhạc thiền: <i>“Có viết thêm vài bài hát mới. Melodie có khuynh hướng về folk và lyrics (meslodie: giai điệu; folk: nhạc dân gian; lyrics: lời bài hát - chú thích của người viết) thì có vẻ hơi thiền. Có lẽ đến một lúc nào đó tâm hồn nó phải thiền một chút mới sống được”</i> (thư Sài Gòn 8.6.1996). </p>
  <p>
  Trong nghệ thuật, thường vẫn có những trường hợp con người tiểu sử của tác giả không trùng khít với con người nghệ thuật trong tác phẩm. <i>“Văn học là nhân học”</i>, đó là một công thức <i>“cổ điển”</i> ai cũng biết, nhưng cũng có khi văn chưa hẳn đã là người (như trường hợp Vũ Trọng Phụng viết rất giỏi, rất sành sõi về nạn cờ bạc, ăn chơi… nhưng ngược lại, nhà văn là người sống rất hiền lành, mực thước). Với trường hợp Trịnh Công Sơn thì lại khác, qua sự soi chiếu của <i>“Thư tình gửi một người”</i>, càng cho thấy rõ, con người Trịnh Công Sơn trong đời (con người tiểu sử), trong đó có <i>“con người tình sử”</i> mộng mơ cùng Dao Ánh và con người Trịnh Công Sơn trong nhạc (tức là <i>“hình tượng tác giả”</i>, nói theo thuật ngữ của thi pháp học) có một sự trùng khít gần như là hoàn toàn. Nghĩa là nhạc sĩ sống thế nào viết thế ấy, giữa đời và nhạc Trịnh Công Sơn có mối quan hệ nhất quán: Đời thiết tha và Nhạc từ tâm, Đời đau thương và Nhạc thuốc thang, Đời dấn thân và Nhạc phản chiến. 
  </p>
  <p>
  "<b><em>Thư tình gửi một người</em></b>" như vậy đã vượt qua giới hạn của những bức thư tình riêng tư, nói như nhà thơ Nguyễn Duy, "<em><b>mối tình cụ thể không còn nhưng một mối tình biểu tượng vẫn còn mãi</b></em>" (2), giúp giải mã ca từ, soi chiếu thế giới nghệ thuật Trịnh Công Sơn. Nó sống cùng những biểu tượng trong nhạc Trịnh, những biểu tượng về Trịnh và nó giúp soi chiếu những biểu tượng đó càng thêm lấp lánh, đúng như một quy luật của cÁi đẹp, của mỹ học mà nhà thơ Thôi Hộ thời Đường đã phát hiện: "<b><em>Nhân diện đào hoa tương ánh hồng</em></b>" (Hoa đào và mặt người cùng ánh lên sắc hồng).</p>
  <p>
  <b> NGUYỄN HOàN</b><br />
  05/08/2011
  </p>

  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  (1) Trịnh Công Sơn người hát rong qua nhiều thế hệ, NXB Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh, 2001, tr. 288.</p>
  <p>
  (2) tuoitre.vn, thứ tư, 30/03/2011</p>


title: “Thư tình” và sự hiện thành của nghệ sĩ
created: 2011-05-13 15:21:43+00:00
edited: 2011-05-13 15:42:48+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Ngô Văn Tao, 24. 04. 2011
url_id: thu-tinh-va-su-hien-thanh-cua-nghe-si
body:
  <br />

  <dd>
  <i>Saigon 16/2/1965 <br />
  Gửi Ngô Vũ Tournesol (Dao Ánh)</i><br />
  <br />
  <i>Ex nihilo nihil fit...</i>(ra từ hư vô, chỉ có hư vô)<br />
  <i>Du rien rien ne se fait...</i><br />
  <i>Ánh-hư-vô của mùa xuân</i><br />
  <i>Hãy trở về làm miền thần-thoại cô đơn cũ</i><br />
  <i>Những buổi mai hư vô</i><br /><i>Những chiều tối hư vô</i><br />
  <i>Những ngày-tháng-năm hư vô</i><br />
  <i>Niềm tin cùng lòng chân thành đã bị ma quỷ đưa về vực sâu</i><br />
  <i>Ánh-hư-vô của mùa xuân-lá-xanh-hư-vô</i><br />
  <i>Còn gì đây trên từng sợi tóc đã nặng đầy tủi nhục</i><br />
  <i>Hãy trở về làm loài chim hồng có tiềng hót nhỏ</i><br />
  <i>Có niềm kiêu hãnh âm thầm, có tâm hồn cao thượng</i><br />
  <i>Déjà le néant se dévoile dans l’angoisse... </i>(người thống khổ cảm thức hư vô -J.P.Sartre)<br />
  <b>Trịnh Công Sơn</b>
  </dd>
  <br />
  <p style="margin-left: 35em">
  <b>Anh cầu mong cho con người bớt thù nhau và tình yêu nảy chồi trên cùng khắp.</b><br />
  <b>(TCS. Blao 1/1/65 )**</b></p>
  <br />
  <br />
  <p>
  Những nhân vật nổi danh, có cuộc đời rộng lớn thường tự nhìn lại và để lại cho xã hội một tập hồi ký. Tôi tin rằng có rất nhiều người cầu mong và đón đợi Trịnh Công Sơn để lại cho chúng ta những ký ức, để tìm hiểu thêm hay khám phá ra những suy tư thầm kín sáng tỏ hành trình sáng tạo của nghệ sĩ, cùng sự ứng xử của chính TCS qua nửa thế kỷ lịch sử đau thương nước mắt mà TCS đã cảm nhận với những bài ca bất hủ. Tôi nghĩ trước rằng đó là một sự chờ đợi không hợp lý; viết hồi ký cần một tư duy thiết thực, bình thường cặn kẽ cân nhắc một hai, ngược hẳn với bản chất của nhà thơ, nhạc sĩ tài hoa thâm trầm mộng mơ lãng mạn. Nhưng nay, vào dịp kỷ niệm mười năm ngày mất của TCS, chúng ta may mắn được biết có “một tập <i>thư tình”*</i> của TCS, in thành sách chỉ tiếc rằng quá kiểu cách và đồ sộ (giá bán 600.000đ) nên không đến được với quần chúng. Những bức thư cũng chính là một cuộc độc thoại khắc khoải, trong một giai đoạn 1964-1968, trên một lối ngoặt cốt yếu  trong sự hiện thành của nghệ sĩ. Hồn nhiên bộc lộ con người TCS, tâm tư và nghệ thuật, con người thật và triền miên, đã trở nên thần tượng của bao nhiêu thế hệ. </p>
  <p>
  Nghệ sĩ chân chính thường là phải có thiên phú hay hiện thành trong môi trường thuận tiện để có cảm thức hồn nhiên sâu sắc, có mỹ cảm, có hoài bão từ bỏ sự giả dối tầm thường…nhưng trong cuộc đời thường cũng phải có những bước ngoặt (một sự lệch lạc ngẫu nhiên bất tất), để thức tỉnh bản năng của chính mình, đảm nhận sứ mạng hay đúng hơn (như cho TCS) cái <i>nghiệp</i> của thi hào hay của nhạc sĩ…Theo tôi biết, trong đời TCS đã trải qua hai bước ngoặt.</p>
  <p>
  <i>“Khi Trịnh Công Sơn mười sáu tuổi (1955), cụ thân sinh bị tai nạn xe gắn máy, bất đắc kỳ tử! Con cả của gia đinh nhiều em nhỏ, TCS phải cảm thấy bao nhiêu nỗi tang thương bất hạnh…Khoảng một năm sau, luyện võ quyền lại bị người em trai </i>(Hà)<i> đánh một quyền giập xương và bẹp phổi. TCS liệt giường dưỡng bệnh hơn một năm. Bà mẹ thường đưa TCS vào tu dưỡng trong chùa. Nằm an tĩnh ngày này sang ngày khác -theo chính TCS nói- túc mệnh nhìn những ngọn cây, lá phất phơ trong gió, nghe tiếng tụng kinh và tiếng mõ suy tư về cõi khổ, về lẽ huyền bí vô thường. Để vang dậy trong hồn mình những câu thơ như lời cầu nguyện, những điệp khúc siêu thoát như tiếng chuông chùa, những câu thơ những điệp khúc sau trở lại ẩn kín trong những bài ca, sáng tác của cả đời mình” </i>(Trích từ “Đàm Thoại”, tản mạn của Mộc Giai, Sài Gòn 2002)</p>
  <p>
  Sự bất hạnh thêm nữa là, từ một gia đình doanh nhân “<i>sống những ngày cũ huy hoàng giàu sang, bây giờ cùng xót xa âm thầm trên sự suy sụp của gia đình” </i>(TCS, Blao   27/10/1964). Sự suy sụp đó có thể là cái cớ để TCS từ bỏ nhà trường, tuy nhiên TCS thật đã có vốn học thức trường quy hơn nhiều cậu tú (như có thể thấy qua hành văn Pháp ngữ kinh điển, thể hiện trên những <b>“thư tình gửi một người”</b>). </p>
  <p>
  Bước ngoặt thứ hai, năm 1962 chiến tranh càng ngày càng khốc liệt, chính quyền của Việt Nam Cộng Hòa triệt để thi hành lệnh tòng quân với mọi thanh niên. Trước lệnh đó, duy nhất là mưu toan trì hoãn, TCS chỉ có cách là xin nhập học trường Cao Đẳng Sư Phạm Qui Nhơn (một lẽ duy nhất là không cần phải có một chứng chỉ học bạ cao nào). Sau hai năm, tháng 9/1964 TCS bị bổ làm giáo viên tiểu học vùng sâu vùng xa tại <i>Bảo Lộc</i> (Blao), giữa đường xa lộ từ Sài Gòn đi Đà Lạt.</p>  <p>Gần hai năm ở tỉnh lỵ Qui Nhơn, TCS vẫn là sinh viên nghệ sĩ vô tư (đã có nhiều bài ca được biết đến), chắc chắn là xuất sắc, nhiều bạn bè, và gia đình luôn luôn tiếp cận, có lẽ còn lưu sống ở thành phố Huế nhiều hơn là ở Quy Nhơn. Chỉ khi phải đến Bảo Lộc, vào đầu mùa thu 1964, TCS mới thật lần đầu tiên xa gia đình, không sống với bạn bè với người thân. Một mình cô đơn lạnh lẽo trong một nơi hoang vu, như một <i>“épave”</i> (đồ tàn phế)<i> trên cơn nước lụt cuốn mang đi” </i>(TCS,Blao.29/12/1964) đầy đọa vào chốn khốn cùng. Một sự khốn cùng choáng váng cảm tưởng, dù chỉ lưu lại Bảo Lộc hơn một năm, như là mãi mãi trôi dạt, xa tất cả, xa thân yêu, xa cả xứ “<i>Huế, quê hương đó mà anh không còn mong quay về” </i>(TCS, Blao 17/9/1964). </p>
  <p>
  “(Blao! Chỉ có)<i> đêm tràn trên đồi núi, đêm trên từng ngọn cỏ và gió lạnh của rừng núi cùng len về. Từng đoàn xe GMC chở đầy lính về cách xa đây 10, 15 cây số. Những trận đánh nhỏ vây quanh đời sống. ..Chung quanh mình những người thân thuộc vẫn tiếp tục ngã xuống…Không khí chiến tranh trùm lên đất đai này. Có nhiều đêm anh thức dậy giữa những tiếng đại bác nổ rất gần và thao thức suốt đêm lo âu.  …Chắc rồi tháng tư anh đã bị gọi đi Thủ Đức </i>(nhập ngũ)…<i>Thật là buồn nhưng phải làm gì hơn. Đêm đã lạnh và đã buồn. Cây cỏ lao xao. Anh chỉ còn nghe rõ tiếng sâu đất và tiếng dế reo” </i>(TCS. Blao 29/12/1964)</p>
  <p>
  Nhưng chính sự buồn thảm sâu lắng đó, gần gũi chiến tranh, cảm nhận sự tang thương đau khổ của phận đời, tiếp xúc tận cùng sự cô đơn bất hạnh như một hố thẳm không lối thoát, lại là bước ngoặt để nghệ sĩ đảm nhận <i>nghiệp </i>của mình. TCS bắt đầu giai đoạn sáng tác vô cùng phong phú (1964-1968), viết <i>“những bản nhạc dính liền với thân phận, quê hương và đất đá” </i>(TCS. Đà Lạt 3/5/1966). Những tập ca nhạc đã đưa TCS vào thần thoại!</p>
  <p>
  Một sự căng thẳng liên tục trong sáng tác nghệ thuật, cùng một lúc lại cảm nhận như mình đang sống <i>“trong giai đoạn buồn bã nhất của tuổi anh, hiatus-vực-thẳm chôn mình bằng những cơn xoáy cuốn hút” </i>(TCS. Saigon 28/9/64). Nên không ngạc nhiên gì, như bao nhiêu văn nghệ sĩ, TCS đã “<i>uống rượu từ chiều cho đến </i>đêm muộn màng. <i>Không có gì giúp mình tìm thấy hư vô hay hơn. On trouve le vide dans le whisky” </i>(TCS. Saigon 16/11/64). “<i>Bao giờ anh</i><i> say vừa, cũng thấy thú bởi vì thấy mình can đảm hơn để khinh thường cuộc đời và chống đối trường kỳ với nó. Nhưng không bao giớ anh say thật!” </i>(TCS. Dran 12/11/1964).(Dran, Đơn Dương)</p>
  <p>
  Không bao giờ <i>say thật,</i> khi vào khuya từ giã bạn bè, cố quên chai rượu đục, vẫn tiếp tục tự giải tỏa, TCS dưới ánh đèn mờ hay bên <i>cây nến trắng thắp sáng</i> ngồi viết những <b>“thư tình gửi một người”.</b></p>  <p><b> </b></p>
  <p>
  Những bức thư gửi dài dài cốt yếu trong hơn hai năm của nghệ sĩ đa tài, có cuộc sống nội tâm hình nhi thượng<i>,</i> giữa sự cảm nhận hư vô và phận người nặng những hoài vọng hư hư thực thực, của nghệ sĩ 25 tuổi viết cho một nữ sinh 16 tuổi! Có thật là những bức thư tình không? Hay là <i>“anh mê sảng? Anh chỉ còn một thứ khí giới đó làm ngôn ngữ cho đời mình. Anh mong được mê sảng suốt đời với những người mình yêu thương, với bạn bè, với chính mình nữa….Lời mê sảng đi từ một chân thành tột cùng trong tiềm thức….Anh viết cho ai hay viết cho chính mình!” </i>(TCS. Dran 12/11/1964) Điều chắc chắn chính là một cuộc độc thoại. Những bức thư có thể tạo dựng thành kịch bản một cảnh, một màn, một nhân vật nói chuyện với chính mình trong sự cô đơn của phận con người.</p>  <p>Tuy nhiên không thể phủ nhận rằng thư viết là tràn đầy tình yêu. Tình yêu cho nữ sinh Ngô Vũ Dao Ánh.Tình yêu trinh nguyên <i>“virginale comme un lys”, </i>một bông hoa lys trắngcủa vùng đất hứa (TCS. 27/10/64 với truyện “Terre promise”, André Maurois), đôi tay thiên thần và bóng dáng lụa là trắng sáng thủy tinh; “…<i>ngang qua khoảng rừng cao su im tối, anh như bao giờ cũng thấy bóng Ánh trắng sáng thủy tinh chập chờn trong vùng cây đen và bãi cỏ xanh màu an nghỉ…Anh đã nghĩ tới hành lang giáo đường trên vùng ăn năn…Ánh có thể mặc áo trắng lụa là đi bằng những bước chân nhỏ nhẹ trên đó. Anh đã cúi mình xuống ý nghĩ và hình ảnh ấy thật lâu như ám ảnh…”(</i>Theo Kim Yến - <a href="http://sgtt.vn/Van-hoa/143518/Nu-danh-ca-Bach-Yen-51-nam-tro-lai-voi-emLoi-buon-thanhem.html">http://sgtt.vn/Van-hoa</a>) </p>
  <p>
  Những bức thư tình nhẹ nhàng ẩn dụ như những câu thơ tình cuả Xuân Diệu. Tất cả là biểu tượng của tình yêu<i>. </i>Biểu tượng tình yêu là nữ sinh dịu dàng đến thăm anh khi anh cô đơn buồn nản, châm cho anh điếu thuốc, dâng anh ly rượu và lắng nghe anh thì thầm những lời cầu nguyện trước sự khắt khe của trời đất, sự vô tình của lòng người. Những lời ca réo rắt <i>Hạ Trắng, Lời buồn Thánh, Mưa Hồng, Còn tuổi nào cho em…</i>Người thiếu nữ trong sáng và thánh thiện, mang mang âu tư sầu muộn như thông cảm muốn cứu rỗi dục vọng trần tục và tội lỗi thầm kín của trần gian.</p>
  <p>
  TCS đã thái quá không? Rung động tâm hồn nữ sinh trước ngưỡng cửa vào đời bằng những tình tứ mông lung, trừu tượng và ảm đạm để rồi nàng còn biết cần phải thực tế hơn không trước sự đời? Nhưng Dao Ánh, thiếu nữ có học thức có chiều sâu, đã biết thâm trầm lặng lẽ đón nhận những bức thư như những câu ca thánh thoát của nhạc sĩ đại tài. Không có lời phải ứng đáp nào trong những bức thư. Chỉ có một ngày Dao Ánh đáp: <i>“Ôi! Màu mắt rồi có ngày đổi màu như thế.” </i>(TCS. Blao 27/10/64) Một câu như tiên đoán cái năm 1967 không xa, Dao Ánh bỏ xứ Huế, rồi xuất ngoại (1968) và lập gia đình (1969). Một chuyện “<i>tình đơn thuần như hoa cỏ” </i>(TCS Blao 27/10/1964) rồi cũng tàn héo. Huế ngày 24/2/1967, TCS gửi một bức thư cho Dao Ánh, “<i>người tình bạc bẽo nhất cuộc đời của anh”, </i>và Huế ngày 25/3/1967, TCS viết chia sẻ cùng với Dao Ánh rằng “<i>chúng mình chấm dứt tình yêu đó ở đây”.</i> </p>
  <p>
  Một giã từ rồi tới như buổi chiều, mặt trời vừa nấp sau dãy núi, rừng cây đã tối đen, côn trùng vang lên báo hiệu vào đêm. Hình ảnh của Dao Ánh chắc chắn hiển hiện trong những bài ca thanh khiết mà tôi nhắc đến trên, biểu tượng của tình yêu vời vợi như <i>“bông hồng thoáng nở trong sương mù” </i>(TCS)  Hơn hai mươi năm sau (1989) gặp lại ở Paris, “<i>PS. Hôm gặp Ánh ở Monge-</i>Paris 5ème<i> buồn như muốn khóc.” </i>(TCS. HCM 19/8/1989), TCS đã làm một bài ca thật riêng cho Dao Ánh nhắc nhở thời tha thiết xa xưa ấy: “<i>Xin trả nợ người” </i>(TCS. 1993). Một bài ca rất TCS, âm thầm nuối tiếc như dòng sông cứ lặng lẽ trôi mang đi những cánh hoa rơi. Dao Ánh dù bỏ ra đi, đã biết mang theo và cất kín tập thư này. Chắc như một chuyện tình thật đẹp và trong sáng, như những mối tình mà người ta sống trên màn ảnh hay với những trang tiểu thuyết không bạc màu. Những lời thư rồi thầm vang trong tâm hồn của thiếu phụ, như những bài ca tình của TCS đang và còn vang mãi trong những tâm hồn mộng mơ tươi trẻ và trong những tâm hồn giữ mãi những nhớ nhung mông lung dù chính cuộc sống chỉ là vật lộn và tranh đấu với những nhu cầu, những tham vọng và hệ lụy của thể xác. </p>  
  <p>
  Ngoài những lời tình tứ, <b>“Thư tình gửi một người” </b>có giá trị không thường. Bộc lộ cho chúng ta thấy ngoài tài hoa hiển nhiên ai cũng biết, TCS có căn bản tất yếu của tài năng nghệ thuật. Một chiều sâu trí thức, một tâm hồn lãng tử, một cái nhìn trong trắng mãi mãi trẻ thơ, một hoài bão ước mơ, một tư duy nội tâm siêu thoát, mà cuộc đời cho phép và hay bởi chính bản thân không vẩn một chút gì bụi bậm tình thường (công danh, sự nghiệp, sinh nhai), một lòng thương yêu vô tận gia đình, bạn bè, và cả chính mình yếu đuối giữa sống và chết…</p>  
  <p><i>“Đêm sáng mờ bên ngoài. Sâu đêm reo rất trong ở bãi cỏ. Trên trời mặt trăng nhòa nhạt trắng. Mây đốt lên quanh vòm trời một hàng lửa trắng xóa. Anh ngồi đây ôm xác mình quá nhỏ nhoi để có thể gọi tên bạn bè cho đỡ nhớ. Có thể có một tình cờ nào đó không, như một buổi chiều, buổi sáng Ánh trôi dạt về đây và anh mừng rỡ chết. Cái chết thật yên vui như một lần được vinh thăng với hình ảnh trinh trong còn kết lại trong mắt.” (TCS. Blao 23/10/1964)</i></p>  
  <p>
  Một đoạn văn có chiều sâu rộng lượng siêu hình như giấc mơ. Thêm đây một đoạn văn tuyệt vời của nội tâm:</p>  <p>“<i>Làm sao quên được nỗi bàng hoàng đong đưa mình trên từng sợi mưa xám bạc, qua bao nhiêu đồi núi khác nhau.Bao nhiêu nguyên liệu thời gian đó đã chất chứa trong anh thành một tiếng hát ngút ngàn ca tụng vực thẳm huy hoàng của khốn cùng. Mà số phận thì càng hẩm hiu và sự khắc nghiệt càng đẩy xa mình đi vào những vùng heo hút.” (TCS. Blao 23/10/1964) </i></p>
  <p>
  Một sự chất chứa nội tâm để tất cả những bài ca cuả TCS trước hết đều là những bài thơ. TCS không phải là nhạc sĩ thông thường viết nhạc phổ thơ người. Có lẽ trong sáng tác của TCS chỉ có một bài nhạc phổ thơ duy nhất. Đó là bài “<i>Cuối cùng cho một tình yêu”, </i>mà cũng nên hiểu là làm từ một ý thơ của Trịnh Cung, chứ thật không phải từ một bài thơ đã viết và đã in ra (mà một bài thơ hòa đồng của hai người bạn, phôi thai với điệu nhạc .TCS dixit). Tôi chọn đưa ra một đoạn văn sau đây:</p>
  <p>
  “<i>Có tuổi nào mang lá vàng ướp vào sách. Có tuổi nào nhặt lá vàng đếm cho đủ tuổi mình. Có tuổi nào nhặt lá vàng rồi ngồi khóc. Có tuổi nào giữ lá vàng trong tay mà bâng khuâng. Còn tuổi nào nhìn đá sỏi, nhìn tường quách rêu phong, nhìn dã tràng sò ốc. Ôi! Có bao nhiêu tuổi trên đời này để nhìn cho hết thiên nhiên”</i>   (TCS. Saigon 18/10/1964)</p>  
  <p>
  Đó thật là những ý thơ, TCS rồi viết ra thành bài ca “<i>Còn tuổi nào cho em”.</i> TCS là thi sĩ, thi sĩ lai láng lãng mạn. Người ta hát những bài ca thường hát lại hai ba lần; nhưng với những bài ca của TCS, ca sĩ luôn trở về điệu nhạc nhưng với lời từ thứ hai hay thứ ba khác. <i>“Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui”</i> cả bài ca là một điệp khúc cho tám đoạn thơ biến dạng trùng trùng điệp điệp. Những bài ca của TCS bao giờ cũng để lại ngay cho người nghe một dư âm chính một phần vì những lời ca biến chuyển, ý thơ như vẫn còn luôn mãi tràn trề lai láng trong thinh không.</p>  <p>
  Nhiều người tự hỏi làm sao TCS có thể sáng tác phong phú như vậy (600 bài ca?). Cái khả năng là TCS luôn luôn mở rộng tâm hồn đón nhận tiếng vang đến từ bốn phương. Từ một câu nói triết lý Tây phương, từ một quyển truyện của André Gide (<i>La porte</i><i> étroite) </i>hay của Françoise Sagan (<i>Bonjour tristesse),</i> từ một bài hát của Phạm Duy, từ tiếng ca của Bạch Yến, Lệ Thu, Thái Thanh… Tất cả đều vang vọng trong tâm hồn TCS như tiếng gió vang vang thành âm thanh huyền bí trong động đá, cái hang động sâu lắng của tâm hồn.</p>  
  <p>
  “<i>(Bài ca) *J’entends siffler le train* quấn chặt cổ anh như một loài rắn, quấn chặt thân anh, quấn chặt ngực anh – anh co mình ngồi im; tiếng hát của Khánh Ly thả xuống, trải dài, chạy quay vùng bóng tối…trói gọn anh vào một *j’ai failli courir vers toi*, *j’ai failli crier vers toi*</i><i> (cái thằng anh chỉ muốn chạy đi tìm em, cái thằng anh chỉ muốn gào gọi tên em) và một tiếng hát khác nhỏ hơn, âm thầm lôi phăng anh đi về một vùng cao hơn, xa hơn, có tiếng đàn guitare rất đục và vùng lá non buổi chiều trong con mắt đốt bằng lửa mặt trời” </i><i>(TCS. Đà Lạt 19/9/1964)</i></p>
  <p>
  Vô hình trung, tập “<b>thư tình gửi một người</b>” cũng là thực chứng của lịch sử. Thế hệ của TCS, những lớp người trưởng thành vào những năm 19<b>60, </b>là thế hệ từ Nam ra Bắc đổ máu xương trong cuộc chiến tranh Việt Nam (1960-1975). Phạm Công Thiện, một nhân chứng của thế hệ, coi đó là “<i>hố thẳm”</i> của bản thể nhân sinh xã hội, sự đấu tranh muôn đời giữa “thiện và ác, tàn bạo và mộng mơ, gian tà và lòng nhân”***. TCS coi đó là bất hạnh nghịch lý, đến với đất nước chúng ta để anh em chung một nhà giết hại lẫn nhau với súng đạn của Liên Xô, Trung Cộng và của Tư bản dân chủ đế quốc Mỹ. Chắc phải là nghiệp chướng nhiều năm kết tụ, hãm hại lẫn nhau ngay trong trại lao của thực dân đế quốc Pháp, giữa những người đầy nhiệt huyết vì dân vì tổ quốc nhưng chính kiến khác nhau về xã hội về con người, đấu tranh giai cấp hay chỉ là bè đảng, hận thù phân chia kẻ có với kẻ không, chìm đắm với những lý thuyết đại ngôn tư tưởng, ý thức hệ ngoại bang tức thời. <i>“Những bản nhạc dính liền với thân phận, quê hương và đất đá” </i>(TCS. Đà Lạt 3/5/1966) chính là những lời than thở trước cái bất hạnh nặng khổ đau tang tóc của định mệnh, cộng với những ước vọng bao la tới một thời an bình, tay nối tay, cùng nhau thấy mặt trời sáng trên quê hương…Nhiều người đã nói đó là những bài ca “<b>phản chiến</b>”; nhưng thế nào có thể là phản chiến, khi không có một lời nào kêu gọi chiến sĩ hạ súng, bỏ thiết giáp cùng nhau bãi chiến, phản kháng những sức mạnh đen tối của bạo lực và của hận thù! TCS chỉ biết buồn và lo âu đưa chính em trai của mình và những người bạn ra tòng quân ở Thủ Đức, trại huấn luyện sĩ quan của Việt Nam Cộng Hòa. TCS ca thán giùm cho thế hệ, thế hệ  thanh niên cả miền Nam và miền Bắc đã phải cầm súng lên để giết hại nhau, như một số phận nằm ngoài tầm tay ý chí của chính mình, của dân tộc mình.</p>  <p>Tiêu biểu nhất, theo tôi nghĩ, là bài hát: <i>“Cho một người nằm xuống”</i>. Khóc cho ai? Khóc cho phi công chiến sĩ, máy bay phản lực tác chiến bị bắn rơi giữa trời và đất. Anh là ai? <i>“Một con vật kiêu hùng” </i>(L’homme est un animal fier- TCS nhắc câu của triết gia người Pháp Alain), đã làm những gì số phận bắt anh phải làm, nhưng trời đất, người tình và những người bạn sẽ khóc anh như một trái tim, như một người hùng, một cánh chim lạc vào trong đêm tối. Những lời ca như vậy đủ cho ta biết tại sao trong những năm 1968 và về sau các tướng sĩ, các câu lạc bộ quân nhân Việt Nam Cộng Hòa luôn luôn tiếp đón TCS như một thượng khách, để trong một khoảnh khắc quên tang tóc thù hận và lòng hiếu chiến. Để về sau kẻ chiến bại bỏ giáp ra đi, nằm nghe vọng mãi những bài ca “phản chiến” cuả TCS, và những kẻ khải hoàn thắng trận, ngậm ngùi đóng cửa thầm kín lắng nghe cũng những lời ca đó và tự hỏi nghĩa lý gì trong chiến thắng khi tình nhân loại đã mất đâu đó với những xác chết bỏ bên dọc đường.</p>
  <p>
  Những bức<b> “thư tình gửi một người” </b>còn giúp cho ta hiểu thật tại sao TCS hiện diện trong lòng người, là kho tàng văn nghệ của đất nước. Chính là TCS không bao giờ làm người hùng trước những trắc trở của cuộc đời, với sự yếu đuối của cành trúc, ngọn lau trong gió lớn, TCS hoàn toàn non trẻ trong trắng vô tư trước những sóng bão bất tất của xã hội, của lịch sử. Cái gì TCS với nghệ thuật để lại trong tâm hồn của mỗi người là sự cảm thức tận cùng cái vực thẳm, mà nhân loại từng người đều phải rơi vào, vực thẳm của <b>cô đơn.</b> Chúng ta đều tận cùng cô đơn, không tình yêu tha thiết nào có thể cứu rỗi. Chúng ta đều cô đơn trong một đêm đông, muôn vật xung quanh đều yên nghỉ, ta nằm nghe tiếng gió rít của mùa đông, đối diện với chính mình, thầm nhớ những bộ mặt thân yêu, tràn đầy tình thương mất mát, và mang mang hoài mộng chờ đợi một cái gì chính ta không biết…</p>
  <br />  
  <p>
  <a href="http://ngovantao.blogspot.com"><b>Ngô Văn Tao</b></a><br />
  24. 04. 2011
  </p>
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  <b>* Thư tình gửi một người - </b>Tập thư Trịnh Công Sơn gửi cho nữ sinh Ngô Vũ Dao Ánh. Nhà xuất bản trẻ - Việt Nam 2011. Sách in bìa cứng và giấy dầy khổ lớn – giá 600.000 đ.vn</p>
  <p>
  <b>** (TCS. Blao 1/1/1965</b>): Một trong tập thư, thư đề ngày 1/1/1965 viết ở Blao</p>

  <p><b>*** <a href="http://ngovantao.blogspot.com/2011/03/necrology-pham-cong-thien-1941-382011.html">Necrology: Phạm Công Thiện (1941 – 3.8.2011)</a></b></p>  


title: Tiễn đưa
created: 2009-04-07 19:05:03+00:00
edited: 2009-04-07 19:45:44+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Ngô Văn Tao, 28/02/2009
url_id: tien-111ua
body:
  <div class="newsImageContainer">
  <a href="que-anh.jpg/image_view_fullscreen">
  <img src="que-anh.jpg/image_mini" /></a>
  <p class="discreet">Ký họa Quế Anh, 5 tuổi<br />(sáp màu trên giấy)</p>
  </div>

  <p>
  <br />Nhân dịp sinh nhật Trịnh Công Sơn (28 tháng 2), tôi nhớ lại kỷ niệm <i>không thể quên.</i> Nửa đầu năm 1992, TCS đến Montréal thăm mấy em lập nghiệp ở Canada. Đó là khi cụ bà thân sinh của TCS vừa mất; TCS vừa làm hai bài ca tuyệt vời : <i>“Đường xa vạn dặm” </i> (khóc mẹ) và “<i>Ta ơi! Đừng tuyệt vọng”</i>(cảm nhận 
  sự phù du và mất mát của đời người). Trong cái thời ngậm ngùi đó, trời Montréal còn lạnh và còn tuyết rơi cho đến tháng 4, TCS hằng ngày lặng lẽ uống rượu và <i> “làm thơ”</i> với một ít bạn bè, đặc biệt trong đó có tôi; dưới đây là một bài thơ <i>“lãng mạn thật buồn” </i>làm chung với tôi. <br />
  <br />
  Rồi ngày 30.7.1992, TCS cũng lên đường về lại quê hương, để lại nỗi buồn tiếc nuối cho những anh em bạn bè ở lại Montréal. Tôi có viết bức thư ngỏ tiễn đưa dưới đây, còn giữ kèm giữa những bài thơ làm chung với TCS. <br />
  <br />
  <b>Nvt </b><br />
  (28/02/2009)<br />
  <a href="http://ngovantao.sky.vn" target="_blank">http://ngovantao.sky.vn</a>
  </p>
  <p align="center">
  <br />
  * * * * *
  <br />
  </p>

  <dd><b>Vô Đề</b> </dd>

  <dd><i>Nắng trở Mưa trở Trời trở tuyết</i><br />
  <i>Ngày ấy xa rồi em đi đâu</i><br />
  <i>Đi đâu về đâu, em hời hỡi</i><br />
  <i>Ơi hỡi em là giọt tuyết đau</i><br />
  <i>Giọt tuyết đau, ơi hỡi em là mộng</i><br />
  <i>Là mộng bây giờ cho mãi sau</i><br />
  <i>Giọt tuyết mai sau em là khói</i><br />
  <i>Là khói nhưng là </i><br />
  <i>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;là mãi mãi</i><br />
  <i>Em là khói ấy mà chưa phải</i><br />
  <i>Một đốm nhang đèn thức đêm sâu</i> <br /><br />
  <i>Một ngọn đèn nhang đưa anh vào mộng</i><br />
  <i>Mộng chưa tròn mà đã nặng thương đau</i><br />
  <i>Nếu còn đây</i><br />
  <i>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Còn gặp nhau trong tuyết trắng</i><br />
  <i>Tuyết có tan trôi nắng có lên màu</i><br />
  <i>Thì chúng ta vẫn tìm nhau trong sương khói</i><br />
  <i>Dù đi xa</i><br />
  <i>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Và mưa xối xả trong vòng tay</i><br />
  <i>Vẫn xin nuối tiếc chiêm bao và giọt lệ</i><br />
  <i>Thôi mãi mãi em ơi</i><br />
  <i>Còn nhau</i><br />
  <i>Còn nhau</i><br />
  <i>Một giây là vĩnh cửu</i> <br />
  <br />
  <b>tcs-nvt</b> (1992) <br />
  </dd>

  <p align="center">
  <br />
  * * * * *
  <br />
  </p>
  <h3>Gửi Sơn</b></h3>
  <p><b>Tiễn bạn</b> <br />
  </p>
  <p>
  Con chim bằng đã cất cánh và bay đi. Bay cùng gió cùng mây. Trở lại mảnh đất kia, nơi có kẻ chờ đợi. Có niềm vui, giọt lệ và những nụ cười tiếp đón sự hồi hương của người tài. <br />
  <br />
  Con chim bằng đã lại bay đi. Để tôi ở nơi này vòm cây tháng bảy như vội vào thu, chớm vàng xanh của nhớ thương. <br />
  <br />
  Tôi đưa tiễn anh ra về vào cuối tháng bảy. Thành phố bỗng hụt hẵng. Đâu rồi ánh sáng đầu xuân, khi anh vừa đến? Chén rượu mừng vui còn dư vị đắng trên môi. Còn lại cho 
  tôi những chai không của rượu đục. Một chút ngậm ngùi! Khi ngày bên anh đã đi vào trong quá khứ. <br />
  <br />
  Đi vào trong quá khứ những đêm cô đơn những ngày rộn rã, khi chúng ta cùng nhau trầm ngâm, khi anh vui hát tô điểm thêm màu thêm sắc cho cuộc sống. Người đàn bà của thành phố đã mất rồi dáng kiêu sa. Con đường của thành phố đã mất chiều sâu. Với đôi mắt xanh, anh đã cho nơi này, cho mỗi sự vật một thoáng trầm tư, một triết lý và 
  muôn vời lưu luyến. Anh đã cho tôi hăng say và tuyệt vọng. Cho tôi thấy rạng rỡ phi thường. Tất cả như đều nằm trong một lời ca, một trang giấy vẽ hay mấy câu thơ chợt 
  thành hình dưới nét bút. <br />
  <br />
  Con chim bằng đã cất cánh. Tôi muốn đưa tiễn anh đến tận chân trời, theo anh về lại với quê hương của chúng ta, với tuổi trẻ, những mối tình chúng ta đã mất. <br />
  <br />
  Ôi! Những ước mơ, những người bạn mà chúng ta vẫn còn! Tiễn đưa anh tôi đã tiễn đưa chính mình. Một cái gì đã thầm chết rồi trong một buổi tiễn đưa.<br />
  <br />
  Thời gian trôi đi<br />
  Và sông cũng trôi đi<br />
  Còn đưa nhau<br />
  Chỉ còn đưa nhau một lời hò hẹn. <br />
  <br />
  Montréal, 30.7.1992<br />
  <b>nvt </b>
  </p>


title: Tin buồn : SÂM THƯƠNG (1945 - 2019)
created: 2019-04-27 08:24:33+00:00
edited: 2019-04-28 20:46:46+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
url_id: tin-buon-sam-thuong-1945-2019
body:
  <br />
  <br />
  <p align="center">
  <img src="https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/tin-buon-sam-thuong-1945-2019/sam-thuong-dam.jpg" width="600" /><br />
  Đám tang Sâm Thương
  </p>
  <br />
  <br />
  <p align="center">
  <big><b>VÔ CÙNG THƯƠNG TIẾC</b></big>
  </p>
  <br />

  <p>Chúng tôi vừa nhận được tin buồn : </p>
  <p>
  Nhà văn, nhà biên kịch <b>Sâm Thương</b>, Alexis Mana Vĩnh Tân, ra đi lúc 22g đêm 23-4-2019 tại Sài Gòn, Việt Nam, sau nhiều tháng ngày  bịnh nặng.
  Hội Văn Hoá Trịnh Công Sơn tại Pháp rất đau buồn, xin gửi đến chị Bích và hai cháu  Thư và Thi cùng tang quyến lời chia buồn chân thành nhất.
  </p><p>
  Sâm Thương là bạn thân của Trịnh Công Sơn, trẻ hơn 6 tuổi (Sâm Thương sinh năm 1945) đã đóng góp nhiều bài giá trị trên <a href="https://www.tcs-home.org/@@search?Subject%3Alist=S%C3%A2m%20Th%C6%B0%C6%A1ng" target="_blank">tcs-home.org</a>, xin ghi nhận 2 bài « cổ điển » 1) về <a href="https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/DiTimThoiGianDanhMat1" target="_blank">tuổi thanh xuân của họ Trịnh</a> và 2) về <a href="https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/su-that-ve-giai-thuong-am-nhac-hoa-binh-the-gioi" target="_blank">một cuộc lường gạc dai dẳng của cái gọi là « Giải thưởng  âm nhạc Hòa bình thế giới »</a>. 
  </p><p>
  Ngoài ra, để ghi nhớ 10 năm mất Trịnh Công Sơn, Sâm Thương đã chủ trương tập hợp một số bài vở của bạn bè Trịnh Công Sơn qua một một ấn phẩm đặc biệt, « <a href="https://www.vinabook.com/trinh-cong-son-anh-nen-va-ban-be-p43520.html target=" _blank="_blank">Trịnh Công Sơn, Ánh nến và bạn bè</a> », nxb Hội nhà văn, 2011, 276 tr. 
  </p><p>
  Thường năm, Sâm Thương cố gắng liên kết thân hữu Quốc học Huế của những năm 60 để sản xuất một « niên giám », khoảng 300 tr, thường do nxb Văn nghệ phát hành.
  </p><p>
  Những năm sau này, Sâm Thương tỏ ra thích thú viết nhiều về điện ảnh, chúng tôi được tiếp xúc  với 2 quyển :</p>
  <ul>
  <li><a href="https://www.vinabook.com/nhung-bo-phim-trong-doi-toi-p48228.html" target="_blank>Những bộ phim trong đời tôi</a>, nxb Thanh Niên, 2011, 256 tr.</li>
  <li><a href=">Những bộ phim trong đời tôi</a>, nxb Thanh Niên, 2011, 256 tr.</li>
  <li><a href="https://www.khaitam.com/nghiep-vu/viet-kich-ban-dien-anh-va-truyen-hinh" target="_blank">Viết kịch bản điện ảnh và truyền hình</a>, nxb Thanh Niên, 2011, 448 tr. </li>
  </ul>
  <br />

  <p>
  Sâm Thương viết rất nhiều chuyện ngắn, có thể tìm đọc ở trang nhà của <a href="https://www.dutule.com/search?k=%22S%C3%82M+TH%C6%AF%C6%A0NG%22&t=0&r=Lw" target="_blank">Du Tử Lê</a> hay trang <a href="https://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacgia&action=detail&id=1607" target="_blank">Văn chương Việt</a>.
  <br />
  <p>
  Thay mặt Hội Trịnh Công Sơn<br />
  <b>Phạm văn Đỉnh</b>, chủ tịch
  </p><p>
  <br />

  <p align="center">
  <img src="https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/tin-buon-sam-thuong-1945-2019/sam-thuong.jpg" width="400" /><br />
  Sâm Thương, Bình Quới, 07/2005
  </p>

   


title: Tình yêu đầu tiên
created: 2007-04-06 19:55:37+00:00
edited: 2014-06-23 16:58:23+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Sâm Thương
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Sâm Thương
url_id: tinh-yeu-dau-tien
body:
  <p>
  <br />
  Nhờ mối quan hệ với Hà Thanh, một ca sĩ của đài phát thanh Huế, cũng là ca sĩ đã hát những bản nhạc đầu tiên của Sơn 
  vào thời kỳ đó. Sơn quen và yêu Ph. Th., em gái của Hà Thanh. Nhà Ph. Th. ở trên đường Huyền Trân Công Chúa, gần 
  ga xe lửa Huế, trước mặt nhà là con đường, tiếp giáp với một nhánh nhỏ của sông Hương chảy qua Bến Ngự, 
  Phủ Cam, về An Cựu, bên kia sông là trường Pellerin. Lúc quen với Sơn, Ph. Th. mới học đệ tam (lớp 10) trường 
  Đồng Khánh, 16 tuổi và Sơn chỉ mới 18 tuổi chứ không phải tuổi 15 như Sơn viết trong <i>Nhật ký tuổi 30</i> (1)  <br /></p>
  <p>
  Mối tình của đôi trai gái mới lớn, chớm  nở giữa một khung trời rất ư thơ mộng với những con đường thẳng tắp, 
  những hàng cây xanh mướt, những dòng sông, những chiếc cầu, những con đò, những lăng tẩm thành quách cổ kính, 
  đến những lá thư hò hẹn, và những nụ hôn vụng về thơ dại… cùng với không biết bao nhiêu buộc ràng thành 
  kiến … <br /></p>
  <dd>
  <i>Trong nắng vàng chiều nay</i><br />
  <i>anh nghe buồn mình trên ấy </i><br />
  <i>Chiều cuối trời nhiều mây</i><br />
  <i>đơn côi bàn tay quên lối</i><br />
  <i>đưa em về nắng vương nhè nhẹ</i><br />
  <i>Đã mấy lần thu sang </i><br />
  <i>công viên chiều qua rất ngắn</i><br />
  <i>Chuyện chúng mình ngày xưa</i><br />
  <i>anh ghi bằng nhiều thu vắng </i><br />
  <i>đến thu này thì mộng nhạt phai(…) </i><br />
  <b><i>Nhìn những muà thu đi</i></b> (2)<br />
  </dd>
  <p>Hoặc </p>
  <dd>
  <i>Em đứng lên mùa thu tàn tạ,</i><br />
  <i>hàng cây khô cành lá bơ vơ, </i><br />
  <i>hàng cây đưa em đi về giọt nắng nhấp nhô.</i><br />
  <i>Em đứng lên mùa xuân vừa mở</i><br />
  <i>nụ xuân xanh cành thênh thang</i><br />
  <i>chim về vào ngày tuổi em trên cành bão bùng</i><br />
  <b><i>Gọi tên bốn muà</i></b> (2) 
  </dd>
  <p>
  Sau khi đậu tú tài bán phần Ph. Th. chuyển qua học lớp đệ nhất trường Quốc Học niên khóa 1961-1962, học chung lớp với nhà thơ 
  Phan Duy Nhân, Trần Vàng Sao, Châu Văn Thuận và luôn với D., người yêu sau này của Sơn. Vì trước niên khóa 1963-1964 
  ở Huế chỉ có trường Quốc Học mới có lớp đệ nhất (lớp 12) nên tất cả các nam nữ học sinh đậu tú tài 
  bán phần ở Huế, bao gồm cả Quảng Trị, Đà Nẵng đều được nhận vào đệ nhất ở Quốc Học. Kể từ niên 
  khóa 1963-1964 không còn tình trạng nam nữ học chung, trường Đồng Khánh cũng đã bắt đầu có các lớp đệ nhất. </p>
  <p>
  Niên khóa 1961-1962, Ph. Th.  học đệ nhất C2 thì tôi mới học đệ nhị B9, sau Ph. Th. một năm. Nhưng hình ảnh cô với 
  mái tóc thề buông xoã bờ vai, trong chiếc áo dài lụa trắng với dáng đi tha thướt, quý phái giữa đám đông, mỗi  
  sáng mỗi chiều trước giờ học từ cổng trường (cổng chính chỉ dành cho giáo sư và nữ sinh) đi vào vị trí xếp 
  hàng chào cờ của lớp mình. Bước chân cô đi thật nhẹ, tà áo bay bay đã làm xao động biết bao tâm hồn nhạy cảm 
  của đám bạn bè cùng trang lứa với tôi thuở ấy. <br />
  </p>
  <p>Mối tình giữa Sơn và Ph. Th. vẫn lãng mạn và thánh thiện. Đó là mối tình đầu với biết bao nhiêu e ấp vụng dại, chưa 
  định hình như bao mối tình thuở học trò thời đó. Dù lúc ấy, tên tuổi Sơn đã được nhiều người biết đến, 
  nhất là với một thành phố nhỏ như Huế. Sơn vẫn như bao chàng trai xứ Huế khác vào tuổi đó, chưa có kinh nghiệm 
  đời, Sơn cũng chưa bao giờ dùng kinh nghiệm đời của anh trong tình yêu. Anh chỉ biết yêu và hiến dâng, chưa 
  bao giờ toan tính. Cho đến khi Ph. Th. đi lấy chồng, một giáo sư đại học, Sơn mới giật mình, chợt hiểu ra mình 
  đã mất đi tình yêu, nó đã để lại những dư vị đắng cay đối với Sơn. ‘‘<i>Thời gian mơ ước được làm 
  người lớn cũng là thời gian của mối tình đầu tiên. Cũng là thời gian được yêu và được nhìn người yêu 
  mình đi lấy chồng. Cuộc tình duyên không cân xứng về tuổi tác nhưng cân xứng về 
  danh vọng và nhan sắc. Điều này đã trở thành cổ điển và không gây thêm được một chút ngạc 
  nhiên nào trong xã hội nho nhỏ của thành phố. Tuy thế, riêng tôi, là một thất vọng 
  không lường được. Sau đó là những mối tình khác nhau nhưng tôi vẫn khó xóa được 
  mặc cảm (tuy càng ngày càng mỏng dần trong tôi) đối với thành phố này …”</i> ( 1 )   <br /></p>

  <p>Ph. Th. hiện sinh sống ở Mỹ, sau khi chồng mất vẫn ở vậy nuôi con ăn học. Năm 2000 Ph. Th. có trở về Việt Nam. Cuộc gặp 
  gỡ giữa Ph. Th. và Sơn lần nầy chỉ là một cuộc gặp gỡ tình cờ, khơng hẹn trước sau mấy chục năm, tôi có 
  mặt trong buổi cơm thân mật hôm đó. Nhìn gương mặt Ph. Th. tôi đã cố nhớ lại dáng vẻ của cô trong tà áo lụa 
  trắng, với chiếc cặp ôm trước ngực trên sân trường Quốc Học năm nào. Thời gian có phần nào làm Ph Th. thay 
  đổi, nhưng  ở cô vẫn giữ dáng vẻ dịu dàng, đoan hạnh và vẫn chất giọng Huế quen thuộc.  <br />
  <br />
  <b>Sâm Thương</b><br />
  </p>

  <p>________________________</p>
  <p>(1) Trịnh Công Sơn, Nhật ký tuổi 30, Tuổi Trẻ Chủ Nhật, 8.4.2001.</p>
  <p>(2) Trịnh Công Sơn, Những bài ca không năm tháng, nxb Âm nhạc, 2000.</p>


title: Trịnh Công Sơn dưới cái nhìn Thiền Quán
created: 2015-03-08 09:42:13+00:00
edited: 2015-03-08 10:43:54+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Phượng Vũ
url_id: trinh-cong-son-duoi-cai-nhin-thien-1
body:
  <br />
  <p><i>Bài viết nhân kỷ niệm giổ 01/4 của T.C.S.</i><br />
  <i>(Vài suy nghĩ nhân dịp tham dự buổi thuyết giảng của Thiền sư Nhất Hạnh nhân 1 ngày giổ của Trịnh công Sơn)</i></p>
  <br />
  <p align="center">
  <img src="IMG_5872.JPG" /></p>
  <br />
   
  <p>
  Buổi thuyết giảng được rất đông người tham dự, ngồi chật kín cả thiền đường rộng lớn ở tu viện Lộc Uyển (San Diego). Buổi thuyết giảng dự định kéo dài hơn một giờ, nhưng cuối cùng thời gian đã lên gấp đôi, nhưng tất cả vẫn ngồi lại cho tới phút cuối. Có thể đó là do tài nói chuyên lôi cuốn của thiền sư Nhất Hạnh, nhưng cũng có thể là do lòng yêu quý Trịnh Công Sơn vẫn còn tồn tại mạnh mẽ trong lòng mọi người tham dự. Đó cũng là điều mà thầy Nhất Hạnh đã lặp đi lặp lại nhiều lần trong buổi nói chuyện: <i>“Trịnh Công Sơn không chết, Trịnh Công Sơn vẫn còn sống giữa chúng ta, hiện diện giữa chúng ta, Trịnh Công Sơn ở trong trái tim mỗi người chúng ta”</i>. </p>
  <p>
  Mở đầu bài nói chuyện thầy nhất Hạnh cho biết Trịnh Công Sơn đã từng quy y tại chùa Phú Quang (Huế) với pháp danh là Nguyên Thọ (nghĩa là trao truyền các suối nguồn yêu thương). Thầy cho biết, cả cuộc đời Trịnh Công Sơn đã thực hiện trọn vẹn ý nghĩa pháp danh mà anh đã thọ. Trịnh Công Sơn đã dùng ngôn ngữ thơ và âm nhạc của mình để diễn tả tiếng nói tâm linh tha thiết :</p>
  <dd>
  “Tôi yêu mọi người,<br />
  cỏ cây mọi loài<br />
  Làm sao yêu hết cuộc đời...”<br />
  </dd>
  <p>
  Anh luôn tha thiết:</p>
  <dd>
  “Làm sao biết từng nỗi đời riêng.<br />
  Để yêu thêm, yêu cho nồng nàn"
  </dd>
  <p>
  Cái tấm lòng yêu thương rộng lớn đó là do <i>"thiên phú"</i>, và phần nào do anh chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tình thương yêu bao la của Mẹ, người mà anh hết mực yêu thương và gần gũi nhất. Đến khi mẹ mất đi, dù đã ở tuổi 50, anh vẫn bật lên tiếng khóc: <i>“Mẹ bỏ con đi đường xa vạn dặm"</i> để nói lên nỗi bơ vơ khi mất mẹ. Tâm nguyện cuối đời của anh là được nằm yên nghỉ bên cạnh mẹ, và cuối cùng anh đã đạt được ước nguyện đó. Thầy Nhất Hạnh kết luận: <i>“Nhiều người phụ nữ đã đi qua cuộc đời Trịnh Công Sơn, nhưng chỉ có một người ở lại: đó là "Mẹ”</i>. Bên cạnh ảnh hưởng lớn lao của Mẹ, Trịnh Công Sơn còn chịu ảnh hưởng bởi tấm lòng yêu nước và tinh thần dũng cảm của người cha. </p>
  <p>
  TCS đã mạnh dạn nói lên tiếng nói về nỗi chán ghét chiến tranh của người dân qua các <b>Ca khúc da vàng</b>. Thực vậy chính <b>Ca khúc Da Vàng</b> là phần ấn tượng nhất trong gia tài âm nhạc của TCS. Nó làm cho TCS có vị trí khác hẳn với các nhạc sĩ cùng thời với anh. C.K.D.V. đã gỏ cửa đánh thức trái tim thế hệ trẻ sinh viên chúng tôi thời đó về những nỗi đau của quê hương, dân tộc vì nhìn quanh <i>"chinh chiến đã mang đi bạn bè"</i>.  Anh giúp chúng tôi thức tỉnh để nhìn rõ :</p>
  <dd>
  "Tôi mất trong chiến tranh này<br />
  bao nhiêu bao nhiêu người tình<br />
  Người tình Việt Nam ôi dịu dàng<br />
  Người tình Việt Nam quá hùng anh<br />
  Tôi mất trong chiến tranh này<br />
  bao nhiêu bao nhiêu nụ cười"<br />
  </dd>
  <p>
  Anh không đứng về bất cứ phe nào trong cuộc chiến mà chỉ đứng trên lập trường của người Việt Nam yêu thương quê hương đất nước mình. Khi Tết Mâu Thân 1968 ở Huế chứng kiến những vụ tàn sát người tập thể của VC Anh đã vẽ lại thật sống động :</p>
  <dd>
  "Chiều đi qua Bãi Dâu, hát trên những xác người <br />
  Tôi đã thấy, tôi đã thấy, <br />
  Những hố hầm đã chôn vùi thân xác anh em."
  </dd>
  <p>
  Anh có thể bị đe dọa đến tính mạng hoặc bị khủng bố về tinh thần đến từ cả hai phía của cuộc chiến, anh là người nghệ sĩ đi giữa hai lằn đạn, nhưng anh không hề nao núng, anh vẫn can đảm nói lên tâm tình đau thương chung của cả dân tộc.</p>
  <dd>
  "Tôi muốn yêu anh, yêu Việt Nam <br />
  Ngày gió lớn tôi đi môi gọi thầm <br />
  Gọi tên anh tên Việt Nam <br />
  Gần nhau trong tiếng nói da vàng"
  </dd>
  <p>
  Lời ca trong CKDV thật xúc động, nó đánh động vào trái tim người nghe thời đó một cách mạnh mẽ với hình ảnh thật bi thảm về những cái chết <i>"hai lần"</i>: </p>
  <dd>
  "Một ngày mùa đông <br />
  Hai bên là rừng <br />
  Một chiếc xe tang <br />
  Trái mìn nổ chậm <br />
  Người chết hai lần<br />
  Thịt da nát tan"
  </dd>
  <p>
  Hay là những cái chết "như mơ" của người yêu qua tâm sự một người con gái Việt Nam:</p>
  <dd>
  Tôi có người yêu vừa chết đêm qua<br />
  Chết thật tình cờ, chết chẳng hẹn hò<br />
  Không hận thù nằm chết như mơ.<br />
  </dd>
  <p>
  Thực ra là người con dân Việt dù ở nơi đâu tận tâm can cũng đều đau xót khi nhìn thấy quê hương bị chiến tranh tàn phá. Ở miền bắc nhà thơ Lưu Quang Vũ cũng đã can đảm chắt ra từ trái tim mình để nói lên tiếng nói của người dân chán ghét chiến tranh, dù cả chế độ CS cuồng nhiệt ca ngợi chiến tranh:</p>
  <dd>
  "Mấy mươi năm đã mấy lớp người <br />
  Chia lìa gục ngã <br />
  Đã tận cùng nỗi khổ <br />
  Người ta còn muốn gì Người nữa<br /> 
  Việt Nam ơi ?"
  </dd>
  <p>
  Thầy Nhất Hạnh cho biết suốt thời gian 1955-1958 Trịnh Công Sơn thường lên chùa Phú Quang để nghe tụng kinh mỗi ngày và anh cũng tụng kinh rất giỏi, còn hơn một số sư chú trong chùa. Điều này đã ảnh hưởng tới âm điệu trong một số bài hát của anh sau này. Minh họa điều này, thầy mời một số tu sinh lên sân khấu tụng kinh, rồi sau đó hát tụng bài <i>"Đại bác ru đêm"</i>. Quả thật khi nghe bài hát này do các tu sinh hát kèm với tiếng mõ <i>"lóc cóc"</i> và tiếng trống </i>"nhịp,nhịp"</i> khiến mọi người nhận ra quả đó là một bài tụng thật sự, với những hình ảnh buồn bã :</p>
  <dd>
  "Đại bác đêm đêm dội về thành phố<br />
  Người phu quét đường dừng chổi đứng nghe<br />
  Đại bác qua đây đánh thức mẹ dậy<br />
  Đại bác qua đây con thơ buồn tủi"<br />
  </dd>
  <p>
  Thầy Nhất Hạnh cũng tiết lộ là đã từng viết thư cho Trịnh Công Sơn đề nghị anh sáng tác nhạc Đạo, nhưng rất tiếc là thư đã lạc mất. Tuy nhạc Trịnh Công Sơn không phải là nhạc Đạo, nhưng những bài hát của anh gieo mầm những hạt giống về tình yêu thương, về nhân nghĩa ở đời. Anh tha thiết mong mọi người quan tâm yêu thương nhau vì <i>"Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau"</i> huống hồ gì là con người! Anh kêu gọi mọi người hãy sống tử tế với nhau, cư xử có lòng với nhau :</p> 
  <dd>
  “Sống trong đời sống cần có một tấm lòng<br />
   Để làm gì em biết không?<br />
   Để gió cuốn đi... “<br />
  </dd>
  <p>
  Nói về Thiền, thầy Nhất Hạnh cho biết: nhạc Trịnh Công Sơn không phải là nhạc Thiền, nhưng lại đầy chất Thiền trong đó, như :</p>
  <dd>
  "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui<br />
  Chọn những bông hoa và những nụ cười"
  </dd> 
  <p>
  Bài hát đã được diễn tả mượt mà qua giọng hát một nữ tu sinh trẻ, sinh ra và lớn lên ở Mỹ. Trước giờ thuyết giảng, giọng ca trong trẻo của sư cô Chân Không (cùng lứa tuổi với thầy Nhất Hạnh) cũng đã cất lên qua bài "Nắng thủy tinh". Tôi nghĩ có lẽ không có ai có thể ca ngợi đôi mắt đẹp trong suốt của người yêu bằng hình ảnh sống động như TCS :</p>
  <dd>
  "Ngàn cây thắp nến lên hai hàng<br />
  Ðể nắng đi vào trong mắt em"
  </dd>
  <p>
  Như vậy mới biết sức thẩm thấu của nhạc Trịnh Công Sơn quả là lớn lao, nó đi vào trái tim của nhiều người, không phân biệt trẻ, già, giới tính, nhiều thế hệ, nhiều dân tộc. Có nhiều người ngoại quốc vì yêu mến nhạc TCS đã học tiếng Việt, để hát được nhạc TCS và họ hát "rất tới" trong những lần tưởng niệm anh. Thậm chí có một cô gái Nhật đã bỏ nhiều năm để nghiên cứu nhạc TCS cho "Luận Án Tiến Sĩ" của cô và TCS phải thừa nhận là cô nhớ nhạc của anh giỏi hơn anh. Nhạc TCS đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống tâm linh của biết bao con người trong kiếp sống nhân sinh này! Tôi đã từng tham dự một đêm nhạc tưởng niệm TCS (1/4) ở Bình Quới, hàng chục ngàn người ngồi ngoài trời yên lặng để thưởng thức nhạc của anh (trí thức, bình dân, người giàu, tới em bán vé số...) Có lẽ TCS là nghệ sĩ Việt Nam duy nhất được mọi người yêu mến đến mức độ đó, họ không chỉ là tuổi trẻ đam mê, mà tôi đã thấy có gia đình gồm 3, 4 thế hệ cùng ngồi quây quần với nhau trong một manh chiếu trãi dưới đất để cùng lắng nghe nhạc của anh. Người ta nói Văn học mỗi thế hệ cho được vài ba thi sĩ (đúng nghĩa thi sĩ). Nhưng những nhạc sĩ - thi sĩ đi sâu được vào tâm khảm đám đông, gặp gỡ tâm hồn một dân tộc còn hiếm hoi hơn nữa. TCS thuộc cái số hiếm hoi đáng quý đó !</p>
  <dd>
  "Một ngày bỗng thấy yêu thương mọi người.<br />
  Một ngày bỗng thấy gắn bó cuộc đời<br />
  Mọi người vẫn tới ta chưa lạc loài<br />
  Dù còn phút cuối xin em nụ cười."
   </dd>
  <p>
  TCS đã qua đời, nhưng tiếng hát của anh vẫn bay nhẩy trong các hang cùng, ngõ hẽm, không phải chỉ ở Việt Nam , mà trên khắp địa cầu. Người ta kể lại : Ngày anh ra đi "như nắng vàng vội tắt chiều hôm" cả Saigon đã khóc anh, dù cái nắng Saigon tháng 4 thật khủng khiếp,dân Saigon vẫn kiên trì đứng yên lặng trật tự sắp hàng trong nhiều giờ để chỉ được đến nghiêng mình trước linh cửu tiển biệt anh đúng 1' vì số người xếp hàng chờ đợi quá đông. Người ta ở đâu đổ về như kiến, chật cả đường phố. Quen có, lạ có, không đủ chỗ đặt vòng hoa phúng điếu. Ngày đưa tiễn anh nguời  ta đứng dầy đặc hai bên phố dọc đường xe tang đi qua để chào anh lần cuối. Người ta kéo nhau lên tận huyệt mộ (ở Bình Dương) để đưa tiễn anh rồi cùng nhau khóc, cùng nhau hát đồng ca những bản nhạc của anh trước khi hạ huyệt :</p>
  <dd>
  "Người con gái Việt Nam da vàng<br />
  yêu quê hương nên yêu người yếu kém<br />
  Người con gái ngồi mơ thanh bình<br />
  yêu quê hương như đã yêu mình"
  </dd>
  <p align="center">
  <img src="IMG_5874.JPG" /></p>
  <p>
   Những bản đồng ca không hề có sự chuẩn bị hay tập dượt, nó được tự phát cất lên nhưng ai cũng thuộc lòng vì nó cũng chính là tâm tình chung của mọi người:</p>
  <dd>
  "Một ngàn năm nô lệ giặc tầu <br />
  một trăm năm đô hộ giặc tây <br />
  hai mươi năm nội chiến từng ngày <br />
  gia tài của mẹ, để lại cho con <br />
  gia tài của mẹ, là nước Việt buồn"
  </dd>
   <p>
  Dân Saigon có tâm hồn khi họ tự động bỏ công ăn việc làm, đến tiễn đưa một thi sĩ – TCS là một thi sĩ - nhạc sĩ. Điều này chứng tỏ dân Saigon còn nghĩ đến cái đẹp, còn có tâm hồn yêu thi sĩ, nghĩa là yêu cái đẹp, nghĩa là chưa hoàn toàn tuyệt vọng. Chỉ hoàn toàn tuyệt vọng khi người ta không còn thiết tha đến điều gì, ngay cả cái đẹp. Chính nhạc TCS đã khơi mở những nét đẹp đó trong tâm hồn mỗi người yêu nhạc của anh : </p>
  <dd>
  "Còn tìm thấy quanh đây tình người<br />
  Còn tìm thấy bao nhiêu mời gọi<br />
  những tâm hồn lá xanh tươi<br />
  Biết ơn đời những tin vui"
  </dd>
  <p>
  Tôi hãnh diện khi thấy hiện nay dân Saigon đang thể hiện tâm hồn đẹp qua việc Saigon càng ngày càng mọc ra nhiều quán cơm từ thiện để cung cấp bửa ăn miễn phí cho người nghèo. Cám ơn các bạn Saigon của tôi đã biết "sống tử tế" để cho đời những "tin vui".</p>
  <p>
  Thầy Nhất Hạnh cũng đề cập đến nhạc tình của Trịnh Công Sơn, thầy cho biết Trịnh Công Sơn viết được những bài tình ca tuyệt vời là nhờ bị phụ tình, cho nên cái may là bị phụ tình. (cho nên ai đó nếu có bị phụ tình thì cũng không nên trách móc mà chi). Hãy bắt chước lòng bao dung của TCS :</p>
  <dd>
  Dù đến rồi đi tôi cũng xin tạ ơn người <br />
  tạ ơn đời, tạ ơn ai đã cho tôi <br />
  còn những ngày quên kiếp sống lẻ loi.
  </dd>
  <p>
  Trong một xả hội chiến tranh làm cho con người "yêu cuồng, sống vội", TCS lại nhắn nhủ:</p>
  <dd>
  "Ngày nào đời còn có nhau xin cho dài lâu<br />
  Ngày nào đời thôi có nhau xin người biết đau"
  </dd>
  <p>
  Nghe sao mà thấm thía tận tâm can lẽ nhân nghĩa trong tình yêu. Anh ca ngợi sự chung thủy trong tình yêu : Áo xưa dũ nhàu cũng xin bạc đầu, gọi mãi tên nhau nhưng nếu có bị phụ bạc anh cũng không hề oán trách chỉ tự hỏi lại mình :</p>
  <dd>
  Cuộc tình nào đã ra khơi ta còn mãi nơi đây <br />
  Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ 
  </dd>
  <p>
  Những bài hát của Trịnh Công Sơn đi vào lòng người vì nó đã nói dùm chúng ta, đã ru những nổi niềm bị phụ bạc của mỗi người chúng ta. Vì có ai trong chúng ta đã không từng bị cuộc đời phụ bạc cách này cách khác? Thầy Nhất Hạnh cũng đã nhắc tới một mối tình lớn trong đời Trịnh Công Sơn, đó là tình bạn :</p>
  <dd>
  "cho nên tôi yêu trái tim không nặng nề<br />
  những con tim bạn bè bao la..."
  </dd>
  <p>
  Cuộc đời anh chủ yếu sống với bạn và vui với bạn, bạn hiểu anh và thương anh. <i>"Còn thấy gì sáng mai đây thôi ta còn bạn bè"</i>. Anh đã viết: <i>"May thay trong đời người còn có tình bạn và tình bạn thường có khuôn mặt thật hơn tình yêu"</i>, và anh kết luận: <i>"tình bạn quý hơn tình yêu"</i>. Càng trãi nghiệm cuộc sống tôi càng chiêm nghiệm thấy rõ chân lý trong những điều TCS nói về tình bạn. Trong tình yêu chúng ta có thể bị mê muội, bị lợi dụng, phĩnh gạt hay tình rồi sẽ phai nhạt, sẽ đổi thay, nhưng tình bạn chân chính trong sáng thì : "Không!". Tình bạn sẽ còn tồn tại mãi mãi theo thời gian. Nói tới tình bạn đáng quý đó, chúng ta phải nhắc đến một trong những người bạn thân nhất của Trịnh Công Sơn chính là Khánh Ly. Do đó trước khi chấm dứt buổi nói chuyện, thầy Nhất Hạnh đã mời Khánh Ly (mà thầy đã giới thiệu đùa: đây là người bạn trai thân thiết của Trịnh Công Sơn) lên sân khấu đại diện mọi người thắp ba nén nhang để tưởng nhớ Trịnh Công Sơn trong ngày giỗ của anh. Sau đó Khánh Ly đã hát một bài thiền ca “Nếu có yêu tôi... với tiếng đệm đàn của nhạc sĩ Hồ Thành Đức (Nhiều người trong phòng thất vọng và ấm ức sao Khánh Ly không hát nhạc Trịnh Công Sơn ??) Buổi nói chuyện được kết thúc trong tiếng hòa ca bao la của mọi người với bài Nối vòng tay lớn (ai cũng thuộc và hát rất to).Mọi người ra về, nhưng dư âm sự thương yêu, mến phục và những tình cảm hướng về Trịnh Công Sơn như vẫn còn lẫn khuất trong lời hát và trong tâm tư mọi người mãi mãi.
   Hè 2001, khi trở về Việt Nam tôi đã đến viếng mộ Trịnh Công Sơn ở nghĩa trang Quảng Bình. Thật ngạc nhiên và thú vị khi nhìn thấy nơi anh yên nghỉ, cạnh bên mộ của mẹ anh, không phải là ngôi mộ như những ngôi mộ khác! Đó là một mảnh vườn nhỏ với hoa, cỏ lá xanh tươi, có những bậc tam cấp dẫn về phía núi cao (vì Sơn nghĩa là núi), ngọn núi cao sừng sững của lòng yêu nước, yêu con người không gì có thể cản ngăn được. Trên ngọn núi là pho tượng anh với cái nhìn mênh mông đằm thắm của trái tim bốn mùa vẫn dịu dàng ngân :</p>
  <dd>
  “Những hẹn hò từ nay khép lại. <br />
  Thân nhẹ nhàng như mây…”
  </dd>
  <p>
  Xin cầu chúc anh được yên vui trong thế giới mới không còn chiến tranh, không có hận thù, để tâm anh luôn mỉm cười thanh thản, nhẹ nhàng! </p>
  <p align="center">
  <img src="IMG_5876.JPG" /></p>
  <p>
  Sơn ơi! Anh đã ra đi, nhưng tình thương yêu rộng lớn, trái tim hiền hòa của anh qua các ca khúc anh viết vẫn còn sống mãi trong lòng chúng tôi, những người yêu quý nhạc của anh. Điều này sẽ nhắc nhở chúng tôi nhớ sống yêu thương, tử tế với mọi người và luôn khắc ghi trong lòng : </p>
  <dd>
  “Cuộc đời này đã có anh,<br />
  Từng ngày, từng ngày nhớ ơn đời”
  </dd>
  <p><b>Phượng Vũ</b></p>

  <p><i>Nguồn : tác giả gửi đến tcs-home.org</i></p>


title: Trịnh Công Sơn giữa chúng ta
created: 2007-04-01 14:21:19+00:00
edited: 2007-04-01 14:53:29+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Bửu Ý, 31-03-2007.
url_id: trinh-cong-son-giua-chung-ta
body:
  <div class="newsImageContainer">
    <a href="trinh-cong-son-canada.jpg//image_view_fullscreen">
       <img src="trinh-cong-son-canada.jpg//image_mini" /></a><br />
    <p class="discreet">Trịnh Công Sơn (Canada, 1992), ảnh do Bửu Ý cung cấp</p> 
  </div>

  <p>
  <br />
  Trịnh Công Sơn thuở sinh thời luôn cần đến hơi người. Anh cần thấy và nghe tiếng nói cười, luôn cả nơi xao náo, tranh luận, rồi sau đó mới rút lui về góc riêng. Đặt chân đến một nơi nào đó, dù quen hay lạ, anh vẫn cảm thấy cái nhu cầu "xuống phố".
  </p>
  <p>
  Phố, hiển nhiên là một ngã tư của con người và thông tin, một nơi lý tưởng để hóng, để ngóng.
  </p>
  <p>
  Rất nhiều người từng chia sẻ sở thích này với anh như Vũ Bằng, Thạch Lam và biết bao nhiêu văn nhân thi sĩ khác.
  </p>
  <p>
  Phía trời Tây cũng có những nhà thơ như André Breton từng ngao du từ bắc xuống nam, qua từng thành phố, để mắt tới từng ngọn gió đổi chiều, từng ánh đèn trong ngôi nhà khuất, để rồi cuối cùng bắt gặp một bóng hồng vô cùng mộng mị là Nadja đã làm xoay chiều cả cuộc đời mình. Hay như là thi sĩ Jacques Prévert dạo chơi bát phố hằng ngày như người đi xem lễ để săn từng chữ, câu từng lời, nơi người qua đường hay nơi kẻ bán báo. André Breton, người trưởng tràng của phong trào siêu thực, không ngần ngại thổ lộ: <em>"Đường phố với những lo toan cùng các ánh mắt đúng là môi trường của tôi. Không có nơi nào bằng nơi này khiến tôi hóng lấy cái thoảng qua của những gì xảy ra bất chợt"</em> (Tự bạch tự trào, 1942). Phong trào siêu thực này, nối tiếp phong trào lãng mạn, đã từng vượt đại dương tràn sang nước ta và châm ngòi cho nhóm Xuân Thu nhã tập, hoặc một số thi sĩ độc lập như Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Ngô Kha... Nhà văn hiện đại J.K.Rowling, người mẹ tinh thần của Harry Potter chắc hẳn sẵn sàng đồng tình với Trịnh Công Sơn khi bà từng tâm sự:<em> "Trước kia tôi có thói quen viết trong tiệm cà phê. Tôi thích có nhiều người xung quanh tôi".</em>
  </p>

  <p class="pullquote">
  Bao giờ mới có nhà lưu niệm Trịnh Công Sơn ở Huế?<br />
  <br />
  Câu hỏi trên đây được đặt ra từ lâu, tối thiểu là trước năm 2001, năm Trịnh Công Sơn vĩnh biệt chúng ta, và từ đó đến nay không ngớt đặt đi đặt lại mãi, vì không ai cảm thấy yên tâm khi một ngôi nhà lưu niệm như thế này từ lâu đã thành hình ở Thủ Đức, ở thành phố Torino (Ý), hoặc tượng Trịnh Công Sơn được đặt ở một vài nơi công cộng khác (Sài Gòn, Đà Lạt...), trong khi tại quê hương của Trịnh Công Sơn là Huế một ngôi nhà như vậy hãy còn trừu tượng, có thể đã chớm thành hình, nhưng chỉ trong ý định hoặc may mắn hơn, trong thiện chí mà thôi.<br />
  <br />
  Thiện chí có thừa, chỉ thiếu hành động.<br />
  <br />
  Có lẽ mọi người, từ những người có quyền hành phê duyệt cho tới người ái mộ và công dân bình thường, ai nấy đều đồng ý rằng một ngôi nhà lưu niệm Trịnh Công Sơn trên đất Huế là điều hợp lẽ. Hợp lẽ về mọi phương diện mà không ai hoài công phủ nhận hay bài bác.<br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn là người con của Huế, lớn lên tại đất này, sống trọn vẹn tuổi thanh niên của mình ở đây và nhờ phong thể văn hóa Huế viết nên những tác phẩm để đời cho hôm nay và mai sau. Đến nỗi, về cuối đời, anh ra đi sống nơi khác, người ta vẫn tìm thấy trong ca khúc của anh những câu chữ, ý tình được hun đúc dày năm từ mảnh đất quê hương.<br />
  <br />
  Những năm cuối thế kỷ, trở về Huế gặp bạn bè và chính quyền địa phương, anh đã có lần mở lòng mình về chuyện ngôi nhà nhưng lần này lại gọi tên đó là "Nhà nguyện tình yêu" mà anh cho rằng Huế đúng là nơi được dành phần tạo dựng. Và mẫu nhà này, đúng như tên gọi, sẽ không là nhà của riêng ai, của Trịnh Công Sơn cũng không nốt, đó là nhà của mọi người, của tuổi trẻ, của tình yêu. <br />
  <br />
  Ngôi nhà lưu niệm Trịnh Công Sơn, vạn nhất thành sự thực, sẽ là nơi lui tới thường xuyên, hằng ngày, suốt năm, không riêng của thanh niên, bởi không chỉ thanh niên mới biết yêu thích nhạc của Trịnh Công Sơn, mà là mọi người, từ già xuống trẻ, từ trong đến ngoài nước, không những đến nơi này chỉ vì nhạc, còn vì những tư liệu kỷ vật khác, để đọc, để ngắm, để nhớ và nhất là để nuôi dưỡng tâm hồn...<br />
  <br />
  Bản thân tôi cầu mong sao ý kiến thô thiển của mình không đến nỗi rát tai và lạc điệu.<br />
  <br />
  B.Y<br />
  </p>

  <p>
  Bản thân tôi, thú thật, sẵn sàng nhập ngũ vào đạo quân này. Bởi, còn gì nhàn nhã, thú vị, ấm áp cho bằng viết văn, viết báo bên hè phố, trước mặt là tách cà phê, giữa tiếng lanh canh nói cười, như thể mình lọt vào một an bài vĩ đại và phải chi, thêm vào đó, lòng giắt sẵn hình bóng người yêu thì quả là hạnh phúc! Mà cái khoản người yêu, một kẻ như Trịnh Công Sơn không hề thiếu. Chính nhờ những con người như thế này mà quán tiệm luôn có khách. Cứ ngồi đó thôi, một mình cũng tốt, vì dễ viết, trong khi con mắt không ngớt phóng ra bên ngoài lục lạo hình ảnh quen biết trong đoàn người qua lại. Nhưng một mình mà chẳng khác con "chim mồi", trước sau gì cũng có kẻ sà vào, và cứ thế, không hẹn mà nên, chiếc bàn cà phê thành nơi quây quần tụ hội. Trường hợp người thân quen chưa xuất hiện, ta được dịp phóng bút. Và, đừng quên, giữa hai câu viết, giở ký ức ra điểm danh người yêu đang khuất nẻo. Cái vòng tròn màu hồng ấy cứ vần xoay.
  </p>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="trinh-cong-son-1.jpg//image_view_fullscreen">
       <img src="trinh-cong-son-1.jpg//image_mini" /></a><br />
    <p class="discreet">Trịnh Công Sơn và thi sĩ Hoài Khanh (Đà Lạt 1973)</p> 
  </div>

  <p>
  Nhiều tác giả nghiên cứu phần nhạc trong ca khúc Trịnh Công Sơn, đặc biệt là Trần Hữu Thục, có ghi nhận rằng nhạc sĩ này thích sử dụng cung mi và cung la. Và ở hai cung sở trường này, anh chuyển từ bậc thứ sang bậc trưởng và ngược lại. Đặc điểm này khiến tôi liên tưởng đến đời sống của anh, nhất là những năm "khó sống" nhiều biến động chính trị ở miền Nam. Thuở ấy, anh sống những tháng ngày thật thăng trầm, khi thì thênh thang tự do, khi thì sống núp lánh, nay được phép hát bài này mai bị cấm hát bài kia, vừa "hát cho đồng bào tôi nghe" vừa uống rượu trên lầu cao, có hôm tụ họp với sinh viên có hôm trình diện quân cảnh. Một đời sống đầy rẫy bóng tối giữa ban ngày mà lại lóe sáng trong đêm khuya.
  </p>
  <p>
  Trong một cuộc phỏng vấn năm 1981, ông Georger Simeron, một nhà văn Pháp gốc Bỉ nổi tiếng với nhiều truyện trinh thám mang tính chất phân tích tâm lý, bị nhà báo Berrard Pirot chất vấn như thế này:<em> "Ông hô hào cho hạng "dân dã" còn ông thì chưa hề là một kẻ dân dã. Ngay khi ông nổi tiếng, ở Paris, ông lui tới những lễ trình diễn ra mắt, ông được trọng đãi...".</em> Nhà văn đáp: <em>"Tôi quả có sống như thế suốt hai năm, vì tôi muốn biết. Tôi muốn hiểu con người. Tôi săn đuổi con người suốt đời. Muốn hiểu người, thì đọc báo hoặc nhìn từ xa là không đủ: phải vào cuộc. Tôi đã vào cuộc trong giới thượng lưu Paris suốt hai năm. Tôi mặc dạ phục hằng ngày và dự trình diễn ra mắt, dự yến tiệc...".</em>
  </p>
  <p>
  Kinh nghiệm thu thập được đối với nghệ sĩ hiển nhiên là đa tạp, mắc mỏ, lắm khi nghệ sĩ phải khoác lên mình những lớp áo của hoàn cảnh. Nhưng chung quy lớp áo vẫn chỉ là lớp áo.
  </p>
  <p>
  Nhà văn Gaston Kelman, một tác giả Pháp gốc Cameroun, có viết một cuốn truyện nhan đề là <em>Tôi là người da đen không thích ăn sắn</em>. Một nhan đề truyện độc đáo về nhiều phương diện. Trước hết là nó dài, nhưng hẳn tác giả cảm thấy cần phải dài trên mặt bìa như vậy mới thật sự trọn nghĩa, mới tự giới thiệu mình một cách tránh gây ngộ nhận. Cái đề truyện lòng thòng ấy - nó giống như cả một... cương lĩnh, khắc ghi vào tâm khảm một chương trình sống, được dán lên bản thân vừa đập mạnh vào mắt mọi người. Tôi là da đen nhưng không phải hễ da đen là ăn sắn. Và tôi sực nghĩ tới Trịnh Công Sơn. Nhạc sĩ của chúng ta có thể nhại tác giả da đen để tuyên bố: tôi là người da vàng mà thích uống rượu ngon, tôi sống trong thời chiến nhưng làm nhạc phản chiến, tôi không có tiền vẫn khoái mặc đẹp...
  </p>
  <p>
  Cách thế sống không phải chỉ có một, cũng không nhất thiết trước sau là một, có khi nó vừa vặn với người này mà bó rọ với người kia và lại thùng thình với người nọ, nó biến chuyển theo từng người, theo từng "tạng" người, nói theo cách nôm na.
  </p>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="/ban-be/dinh-cuong/111inh-cuong-ve-tcs/tcsbydc-03.jpg//image_view_fullscreen">
       <img src="/ban-be/dinh-cuong/111inh-cuong-ve-tcs/tcsbydc-03.jpg//image_mini" /></a><br />
    <p class="discreet">Trịnh Công Sơn, Đinh Cường vẽ 2001</p> 
  </div>

  <p>
  Trịnh Công Sơn không khỏi có khi ngẫm mình như người phu quét đường, được trao cho một việc làm mà người khác không buồn để ý, một việc làm như tuồng lạc lõng, không ăn nhập với toàn cảnh, như trong ca khúc Đại bác ru đêm:
  </p>
  <p>
  <em>Đại bác ru đêm dội về thành phố, người phu quét đường dừng chổi đứng nghe...</em><br />
  Người phu vẫn miệt mài cắm cúi làm công việc "dọn sạch để đón chờ ngày mới":<br />
  <em>...Người phu quét lá bên đường<br />quét cả nắng hồng quét hạ buồn tênh...<br />
  ...Người phu thôi quét bên đường<br />quét chỗ em nằm quét cả mùa xuân...</em><br />
  <em>(Trịnh Công Sơn, Góp lá mùa xuân)</em>
  </p>
  <p>
  Trong số Báo Thanh Niên chủ nhật 25/4/2004, tác giả Lê Trọng Nhi đã cảm nhận điều này và liên tưởng đến "người phu quét đường Martin Luther King", giải Nobel Hòa bình năm 1964, khi người mục sư Mỹ da đen này giảng giải cho sinh viên đại học Mỹ năm 1967 như sau:
  </p>
  <p>
  <em>"Nếu một người đã được gọi để làm một người phu quét đường, hãy quét những con đường như đại nhạc sư Beethoven đã soạn nhạc, hãy quét những con đường như đại văn hào Shakespeare đã làm thơ. Người phu quét đường phải quét những con đường một cách tốt đẹp nhất để tất cả khán thính giả trên thiên đàng và nơi trần gian sẽ ngẫm nghĩ và nói: Đây là đời sống của một người phu quét đường vĩ đại - ông ta đã làm công việc của mình thật tốt đẹp".</em></p>
  <p></p>
  <p align="right"><strong>Bửu Ý</strong><br />
  <a href="http://www2.thanhnien.com.vn/Vanhoa/2007/3/31/187176.tno">thanhnien.com.vn</a>, 31/03/2007
  <br />
  </p>


  	 


title: Trịnh Công Sơn, Khánh Ly và những khúc tình ca một thời
created: 2009-11-05 09:43:02+00:00
edited: 2009-11-06 20:10:53+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Văn Ngọc, Diễn Đàn, số 110, tháng 9/2001.
url_id: trinh-cong-son-khanh-ly-va-nhung-khuc-tinh-ca-mot-thoi
body:
  <p>
  <br />
  Hơn 35 năm đã trôi qua, giờ đây nghe lại một số bài tình ca phản chiến của Trịnh Công Sơn, qua giọng hát Khánh Ly, tôi vẫn cảm thấy bồi hồi, xúc động.</p>
  <p>
  Những bài hát đưa tôi trở về một thời quá khứ chưa xa lắm, về giữa lòng đô thị miền Nam những năm 60-70, với tiếng đại bác đêm đêm vọng về, với những hoang mang, tuyệt vọng, những khát khao, hy vọng, của cả một thế hệ trẻ.</p>
  <p>
  Giờ đây, nghe lại những bài hát thời Quán Văn, Sài Gòn (1966-67), thời Trịnh Công Sơn mới 27-28 tuổi, và Khánh Ly mới 21-22,  thời mà cả người hát lẫn người nghe cùng hãy còn trẻ, tôi chợt cảm nhận được cái giá trị đích thực của chúng.</p>
  <p>
  Hiện tượng Trịnh Công Sơn, hay đúng hơn, những ca khúc của Trịnh Công Sơn, chỉ có thể giải thích được bởi những nguyên nhân lịch sử và xã hội : không có cái thực tế đau xót của chiến tranh và hận thù, không có cái không khí hoang mang bao trùm lên cả một giới trẻ thành thị, không có một sự đồng tình, đồng cảm nào đó giữa người hát và người nghe, thì  không thể nào có được những bài hát ấy. Những tiếng hát đã cất lên giữa một trời khói lửa, tuy không “ át được tiếng bom ”, song cũng đã nói lên được những suy tư của con người về chiến tranh, về quê hương, 
  về ý nghĩa của sự sống, sự chết, và về tình yêu như một giá trị cần được bảo vệ, nếu không là một cứu cánh. Đó là một phản ứng tự nhiên của bản năng tồn tại, và chính cái sức phản kháng mãnh liệt đó đã truyền cái hơi của nó cho nghệ thuật.</p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Tôi cũng chợt hiểu rằng, một bài hát chỉ  có thể làm cho người nghe, cũng như  người hát, say mê, xúc động thực sự  ở vào cái thời điểm lịch sử, khi nó  chuyên chở một nguyện vọng, một niềm tin, hoặc một thông điệp nào đó.<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Tôi cũng chợt hiểu rằng, một bài hát chỉ có thể làm cho người nghe, cũng như người hát, say mê, xúc động thực sự ở vào cái thời điểm lịch sử, khi nó chuyên chở một nguyện vọng, một niềm tin, hoặc một thông điệp nào đó. Cái thời của một bài hát cũng là cái thời điểm thăng hoa của nó, khi nó được đông đảo quần chúng đương thời yêu thích và hát lên với tất cả niềm say sưa, tin tưởng. Đó gần như là một quy luật trong nghệ thuật, và cũng là cái số phận chung của những bài hát, trong bất cứ nền văn hoá nào, dù cho đó là những bài hát nổi tiếng nhất một thời.</p>
  <p>
  Tuy nhiên, khi vai trò lịch sử của chúng đã chấm dứt, có những bài hát vẫn còn được người ta yêu thích trong một thời gian dài, vì nhiều lý do khác nhau : hoặc vì về hình thức, chúng vẫn còn giá trị nghệ thuật, hoặc vì về nội dung, chúng chưa bị lỗi thời, hoặc vì chúng gợi nhắc đến một cái không khí nào đó, một thời kỳ nào đó, mà người ta chưa muốn quên đi.</p>
  <p>
  Đó là trường hợp của một số bài hát của Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Hơn 35 năm sau, nếu những người trẻ tuổi thời đó bây giờ vẫn còn có thể nghe lại, hát lại, và cảm nhận được 
  cái hay, cái đẹp của một số bài hát trữ tình, lãng mạn, của Trịnh Công Sơn, như : Ướt Mi, Diễm Xưa, Tuổi Đá Buồn, hay Nhìn Những Mùa Thu Đi, v.v., thì đối với nhiều bài ca phản chiến trong Ca Khúc Da Vàng, họ thấy như đã có cả một khoảng cách.</p>
  <p>
  Tuy nhiên, có những bài ca phản chiến đã thoát được ra khỏi thông lệ này, như bài Tình Ca Của Người Mất Trí, hay 
  bài Xin Cho Tôi, và ở một mức độ khác, Ca Dao Mẹ, Đại Bác Ru đêm, v.v.</p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Bài Tình Ca Của Người Mất Trí  là một trong những bài tình ca phản chiến của Trịnh Công Sơn mà tôi cho là  hay nhất...<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Bài Tình Ca Của Người Mất Trí là một trong những bài tình ca phản chiến của Trịnh Công Sơn mà tôi cho là hay nhất, cả về cảm hứng, bố cục, giai điệu, lời ca và đặc biệt là nó có một khí thế, một sức truyền cảm ghê gớm, qua tiếng hát Khánh Ly. Cả bài hát toàn là những lời của một người “ mất trí ”, có người yêu chết trận ở khắp mọi chiến trường, trên khắp mọi miền đất nước Việt Nam. Những hình ảnh chết chóc rùng rợn, khủng khiếp, được 
  gợi lên một cách lạnh lùng, câu chữ được tiết kiệm đến mức tối đa. Hình ảnh “ người yêu chết trận ” nói lên ba ý chính trong dòng nhạc phản chiến của tác giả, là : lên án chiến tranh, khơi dậy lòng nhân đạo, ca ngợi và bảo vệ tình yêu. Tình yêu chính là một vế quan trọng trong dòng nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn, vì đối tượng của nó chủ yếu là giới trẻ, và giới trẻ thời ấy, hay một thời nào khác, ở nơi ấy, hay một nơi nào khác, dù trong tình huống nào, cũng vẫn nhạy cảm với chuyện yêu đương, vì chuyện yêu đương mới thật sự là chuyện của họ.</p>
  <p>
  Những ý tưởng về quê hương, về chiến tranh, về thân phận con người, về tình yêu, đôi khi được thể hiện tách riêng nhau trong từng bài hát, có những bài chỉ thuần tuý là những bản tình ca lãng mạn (ướt Mi, Diễm Xưa, 
  Tuổi Đá Buồn, Tình Xa, Nhìn Những Mùa Thu Đi, v.v.) ; có những bài lại chỉ nặng về ý tưởng đấu tranh (phần lớn các bài trong tập Ca Khúc Da Vàng). Đôi khi, hiếm hoi hơn, nhiều ý tưởng hoà quyện với nhau trong cùng một bài hát, như trong các bài Tình Ca Của Người Mất Trí, Xin Cho Tôi, v.v.</p>
  <p>
  Về mặt kỹ thuật, bài Tình Ca Của Người Mất Trí cũng là bài hát khó hát nhất mà Khánh Ly đã hát rất đạt ở nhiều thời điểm, nhưng có lẽ lần hát ở Quán Văn năm 1967 là lần đạt nhất, mặc dầu thời đó điều kiện kỹ thuật truyền thanh và thu thanh còn rất thô sơ. Bài hát này, cũng như bài Xin Cho Tôi, phải nghe Khánh Ly hát ở đó, vào cái thời điểm đó, mới thấy thật là thấm thía :</p>
  <dd>
  <i>Tôi có người yêu / chết trận Plei-me<br /> 
  Tôi có người yêu / ở chiến khu Đ<br />
  Chết trận Đồng Xoài / chết ngoài Hà Nội<br />
  Chết vội vàng / dọc theo biên giới<br />
  Tôi có người yêu / chết trận Chu Prong<br />
  Tôi có người yêu / bỏ xác trôi sông<br />
  Chết ngoài ruộng đồng / chết rừng mịt mùng<br />
  Chết lạnh lùng / mình cháy như than (...)</i><br />
  (Trịnh Công Sơn, Tình Ca Của Người Mất Trí)
  </dd>
  <p>
  Một số bài tình ca hay nhất của Trịnh Công Sơn đã được Khánh Ly trình diễn ở buổi ca nhạc này : Diễm Xưa, Mưa Hồng, Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng, Gọi Tên Bốn Mùa, Nhìn Những Mùa Thu Đi, Còn Tuổi Nào Cho Em, Tuổi Đá Buồn, 
  v.v. Tuy nhiên, đáng chú ý nhất vẫn là hai bài tình ca phản chiến : Tình Ca Của Người Mất Trí và Xin Cho Tôi, qua đó Khánh Ly bộc lộ rõ khả năng giọng hát của mình, một giọng hát có thể xuống rất thấp, rất trầm, mà cũng 
  có thể lên rất cao, một giọng hát khoẻ, dài hơi, giàu nhạc tính. Khánh Ly bao giờ cũng hát đúng giọng, đúng 
  nhịp, ngân, láy, đúng lúc, cách phát âm tiếng Việt chuẩn xác - càng về sau càng già giặn thêm - một giọng hát, ngay từ thời ấy, tuy vẫn còn nguyên cái chất tươi mát, hồn nhiên của tuổi đôi mươi, nhưng dường như đã mang nặng sầu đau ; một giọng hát vừa có thể lẳng lơ một cách đáng yêu trong các bản tình ca lãng mạn, lại vừa có thể phẫn nộ, bi ai, trong các bài ca phản chiến :</p>
  <dd>
  <i>(...) Xin cho tôi / đến tận nụ cười<br /> 
  Cho tôi quên / một nấm mồ tươi<br />
  (...) Xin cho đêm / không có đạn bay<br /> 
  (...) Xin cho tôi / ra khỏi cuộc đời </i>
  </dd>
  <p>
  Bài Nhìn Những Mùa Thu Đi do Khánh Ly và Trịnh Công Sơn cùng hát, cũng là một sáng tạo tuyệt vời khác ! ít khi nào tôi được nghe một bài hát hai giọng, một nam một nữ, hay như thế :</p>
  <dd>
  <i>Nhìn những mùa thu đi / Em nghe sầu lên trong nắng<br /> 
  Và lá rụng ngoài song / Nghe tên mình vào quên lãng<br /> 
  Nghe tháng ngày chết trong thu vàng (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Nhìn những mùa thu đi)
  </dd>
  <p>
  Qua bài hát đôi này, người ta càng thấy rõ hơn vai trò quan trọng của tiếng hát Khánh Ly trong sự diễn đạt những bản tình ca của Trịnh Công Sơn. Không phải tình cờ mà Trịnh Công Sơn thường hay để Khánh Ly hát những bài hát 
  trữ tình này. Tiếng hát, giọng hát và cách hát của Khánh Ly hoàn toàn ăn khớp với những bài tình ca đó : vừa đủ gợi cảm, vừa đủ buồn, mà vẫn không sướt mướt. Khi hát đôi, nhạc sĩ cũng thường để Khánh Ly hát giọng chính và hát gần vào micro, giọng nam chỉ là giọng phụ, lui hẳn về phía sau. Đặc biệt trong bài Nhìn Những Mùa Thu Đi, người ta có thể ghi nhận được cái tài luyến láy rất tự nhiên, đôi khi rất “ điệu ”, nhưng bao giờ cũng rất kín đáo của Khánh Ly. Một vài nét điểm xuyết nhẹ nhàng, đây đó, đủ đem lại cho bài hát cái chất lãng mạn, thậm chí lẳng lơ cần thiết.</p>
  <p>
  Nhiều người nghĩ rằng, vào thời kỳ ấy, Trịnh Công Sơn đã chỉ sáng tác chủ yếu để cho Khánh Ly hát (chính nhạc 
  sĩ cũng đã công nhận điều này, trong một cuộc phỏng vấn). Có thể nói rằng, Khánh Ly đã đóng góp một phần không nhỏ vào sự nghiệp sáng tạo của Trịnh Công Sơn. Nhiều tác phẩm của nhạc sĩ đã nhờ tiếng hát Khánh Ly mà chinh phục được quần chúng. Bài ướt Mi (1959), tác phẩm đầu tay (hay đầu tiên) nổi tiếng của Trịnh Công Sơn, do Khánh Ly hát và thu băng lần đầu tiên năm 1964, là một thí dụ. Vào thời đó, nhắc đến ướt Mi, là  người ta chỉ nghĩ đến tiếng hát Khánh Ly, và ngược lại. Điều đó thường vẫn xảy ra trong lãnh vực ca nhạc. Trong truyền thống ca nhạc Âu Mỹ, chẳng hạn, khi người ta nhắc đến một bài hát nổi tiếng nào, là người ta thường chỉ nghĩ đến tên người ca sĩ đã làm cho nó nổi tiếng mà thôi, còn tác giả bài hát có khi không được biết đến !</p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Cái gì đã tạo nên cái chất giọng và cái tài năng của một ca sĩ như Khánh Ly, đúng vào thời điểm nhạc Trịnh Công Sơn ra đời ? ... đó là sự liên tục trong tiếng hát. Các câu chữ cuốn theo nhau, không ngừng nghỉ, cuồn cuộn như một dòng chảy (Từ  ướt Mi, Tuổi Đá Buồn, cho đến Tình Xa, v.v.).<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Cái gì đã tạo nên cái chất giọng và cái tài năng của một ca sĩ như Khánh Ly, đúng vào thời điểm nhạc Trịnh Công Sơn ra đời ? Điều mà người ta có thể biết chắc được, là trước khi lên Sài Gòn hát với Trịnh Công Sơn, Khánh Ly đã từng đi hát phòng trà ở Đà Lạt, và chắc hẳn cô bé Lê Mai (Khánh Ly) đã được học hát từ rất sớm. Bằng chứng là năm 14 tuổi (1959), cô đã được giải nhì trong một cuộc thi tuyển lựa “ Thiếu nhi tài sắc ” do Đài phát thanh Sài Gòn tổ chức. Năm 17 tuổi Khánh Ly bắt đầu đi hát ở các phòng trà. Đến năm 19 tuổi (1964), cô được Trịnh Công Sơn mời về Sài Gòn trình diễn và thu băng cho các hãng đĩa (bài ướt Mi và băng nhạc Sơn Ca). Năm 22 tuổi (1967), Khánh Ly hát ở Quán Văn. Trước đó, cô cũng đã từng đi hát với Trịnh Công Sơn ở các trường đại học. Trước khi gặp Trịnh Công Sơn chắc hẳn Khánh Ly đã có một cá tính khá nổi trội rồi. Đương nhiên, với Trịnh Công Sơn, với cái vốn hát đã có sẵn, Khánh Ly đã học hỏi được rất nhiều điều mới mẻ. Cái chất giọng đặc biệt của cô ca sĩ hồi hai mươi tuổi ngày càng già giặn thêm, và Khánh Ly ngày càng hát hay hơn, nhất là vào những năm 70. Cả cái phong cách hát rất đặc biệt của Khánh Ly, càng về sau càng được khẳng định rõ ràng hơn. Chỉ cần so sánh bài Tuổi Đá Buồn trong băng nhạc thu ở Quán Văn năm 1967 và các băng thu vào những năm 70 là đủ thấy một sự đổi khác rất lớn. Phong cách hát của Khánh Ly đã dần dần trùng hợp hoàn toàn với cái quan niệm mà Trịnh Công Sơn chủ trương trong nhạc của mình : đó là sự liên tục trong tiếng hát. Các câu chữ cuốn theo nhau, không ngừng nghỉ, cuồn cuộn như một dòng chảy (Từ ướt Mi, Tuổi Đá Buồn, cho đến Tình Xa, v.v.).</p>
  <p>
  Chính điểm này là một trong những điểm khác biệt quan trọng giữa nhạc Trịnh Công Sơn và nhạc của các bậc đàn anh thế hệ trước, như Văn Cao, Phạm Duy, v.v. Tôi chỉ xin nêu lên ở đây một vài thí dụ. Khi hát những bài như : Buồn Tàn Thu của Văn Cao (1940), hay Chinh Phụ Ca (1945) của Phạm Duy, người ta không thể không ngâm nga, nhâm nhi, từng câu, từng chữ một, như hát ca trù. Văng vẳng bên tai, tưởng như còn nghe thấy cả tiếng đàn kìm, đàn đáy, hay tiếng trống, tiếng phách nữa ! Trong những bước đầu tìm tòi của nền tân nhạc, dựa vào các điệu ca nhạc dân gian, tôi cho rằng đó là một điểm son rất đáng trân trọng. Sau này, trong các tác phẩm nổi tiếng của Văn Cao như : Thiên Thai (1941), Trương Chi (1941), Suối Mơ (194..?), mặc dầu giai điệu và lời ca rất phong phú, song cách ngắt câu hát, cách ngừng nghỉ, vẫn như gợi nhắc đến một truyền thống ngâm vịnh nào đó :</p>
  <dd>
  <i>Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng<br /> 
  Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào Nguyên (...)<br /> 
  (Văn Cao, Thiên Thai, 1941)</i></dd><i> 
  </i><dd><i>
  Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ <br /> 
  Trầm trầm không gian mới rung thành tơ (...)</i><br /> 
  (Văn Cao, Trương Chi, 1941)</dd>
  <p>
  Trong những bài tình ca của Phạm Duy, người ta cũng  nhận xét thấy những đặc điểm này : Khối tình Trương Chi (1945), Quê Nghèo (1948), Tình Ca (1953), v.v. Mãi về sau, Phạm Duy mới thay đổi phong cách trong một vài tác phẩm đơn lẻ : Nha Trang Ngày Về (1969), Trả Lại Em Yêu (1971). Nhìn chung, những ca khúc trữ tình của Văn Cao, và Phạm Duy, vào thời kỳ những năm 40, nói lên một tâm trạng buồn và lãng mạn, đó cũng là cái tâm trạng chung của thanh niên thành thị vào những thập niên ấy ; mặt khác, chúng cũng nói lên một sự hạn chế nào đó trong việc tìm hiểu và khai thác vốn dân ca, đưa dân ca vào tân nhạc. Tuy nhiên, sau này có nhiều thử nghiệm khác, đã đem lại những kết quả ngày càng rõ nét hơn : Đêm Tàn Bến Ngự của Dương Thiệu Tước, Cô Lái Đò của Nguyễn Đình Phúc (thơ Nguyễn Bính), Những Cô Gái Quan Họ, của Phó Đức Phương, v.v.</p>
  <p>
  Nhưng ta hãy trở lại với những ca khúc của Trịnh Công Sơn. Trịnh Công Sơn mới là người đã đem đến một sự đổi mới thực sự cho nhạc tình ca vào những năm 60. Ngay từ tác phẩm đầu tiên ướt Mi (1959), một hơi nhạc, một lời ca, một phong cách trữ tình (lyrisme) hoàn toàn mới mẻ đã ra đời. Sự mới mẻ này không nằm ở trong giai điệu. Nó cũng không nằm ở trong nhịp điệu. Giai điệu trong các bài hát của Trịnh Công Sơn thường khá đơn giản và phần lớn là 
  theo cung thứ (mode mineur), buồn như cái tâm trạng và những lời ca của nhạc sĩ, và tự nó chỉ có một giá trị thẩm mỹ nhất định. Chức năng chính của nó là chuyên chở lời ca, làm tăng thêm nhạc tính của những lời thơ vốn 
  đã giàu chất nhạc rồi.</p>
  <p class="pullquote">
  <br /> 
  Cái mới mẻ trong những ca khúc của Trịnh Công Sơn trước hết là cái quan niệm về lời ca, về chức năng và  vai trò của lời ca.<br /> 
  <br /> 
  </p>
  <p>
  Cái mới mẻ trong những ca khúc của Trịnh Công Sơn trước hết là cái quan niệm về lời ca, về chức năng và vai trò của lời ca. Lời ca không còn dùng để kể một câu chuyện có đầu có cuối nữa, câu chữ không còn bị gò bó trong chức năng này nữa. Chúng có một đời sống hoàn toàn độc lập, tự do. Chúng có thể gợi lên những hình ảnh đẹp, những ấn tượng đẹp, những ý ngắn, đôi khi đạt tới mức siêu thực, và giữa chúng đôi khi không có một mối quan hệ lô gích nào cả.</p>
  <p>
  Thứ hai, là cái hơi nhạc. Nhạc Trịnh Công Sơn tuy không có những nét đặc thù của nhạc dân gian hay nhạc truyền thống Việt Nam, nhưng cái hơi nhạc buồn mênh mang, khi phiêu diêu như mây khói, khi cuồn cuộn như nước nguồn ấy, dường như đâu đó vẫn thích hợp với tâm hồn người Việt, vốn vẫn quen với những điệu ru, điệu hò, và một số bài ca tiền chiến. Nó ăn khớp với một tâm trạng buồn và lãng mạn, và lôi cuốn được những thính giả vốn đã có sẵn cái điệu tâm hồn đó ở trong người :</p>
  <p>
  <i>Trời còn làm mưa mưa rơi mênh mang từng ngón tay buồn em mang em mang đi về giáo đường ngày Chủ nhật buồn còn ai còn ai đoá hoa hồng cài lên tóc mây ôi đường phố dài lời du miệt mài ngàn năm ngàn năm ru em nồng nàn ru em nồng nàn (...)</i> (Trịnh Công Sơn, Tuổi Đá Buồn)</p>
  <p>
  Cả hai yếu tố nêu trên : lời ca và hơi nhạc, với những đặc điểm của chúng, tạo nên một phong cách trữ tình phù 
  hợp với cái tâm thức và cái khiếu thẩm mỹ của giới trẻ thời ấy. Phong cách này có cái cơ cấu (mécanisme) của nó. Đó chính là cái cấu trúc của bài hát, cho phép lập lại các câu nhạc, các đoạn nhạc (couplets), với cùng một giai điệu, nhưng với lời khác, trước khi chuyển sang điệp khúc, rồi lại quay trở lại giai điệu lúc ban đầu. Điều này thực ra không có gì mới lạ, người ta vẫn thường gặp cấu trúc này trong nền tân nhạc Âu Mỹ. Tuy nhiên, Trịnh Công Sơn đã sử dụng nó một cách phổ biến : từ Diễm Xưa, đến Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên. Chính cái sự lặp lại, tưởng 
  như đơn điệu ấy, lại làm tăng thêm cái chất trữ tình, lãng mạn, của ca khúc.</p>
  <p>
  Không phải tình cờ mà Trịnh Công Sơn đã chọn giọng hát và phong cách hát của Khánh Ly để diễn đạt những ý tưởng  này của mình !</p>
  <p class="pullquote">
  <br /> 
  Một  câu hỏi vẫn thường được nêu lên là, do đâu mà Trịnh Công Sơn đã tìm ra được cái hơi nhạc đó, cái phong cách trữ tình đó ?<br /> 
  <br /> 
  </p>
  <p>
  Một câu hỏi vẫn thường được nêu lên là, do đâu mà Trịnh Công Sơn đã tìm ra được cái hơi nhạc đó, cái phong cách trữ tình đó ? Người ta còn nhớ rằng, vào những năm 50, nhiều trào lưu ca nhạc trên thế giới đã như, không hẹn mà gặp, cùng có một cảm hứng, một phản ứng chống lại những lời hát, điệu hát, cách hát cũ : Georges Brassens, Jacques Brel, v.v. (Pháp), Bob Dylan, Joan Baez, v.v. (Mỹ), và họ đã có những ý tưởng trùng hợp với nhau, mặc dầu mỗi ca sĩ, mỗi trào lưu, đều xuất phát từ những truyền thống ca nhạc khác nhau và từ những bối cảnh xã hội khác nhau. Trịnh Công Sơn chắc hẳn cũng đã có một phản ứng tương tự, và chắc hẳn cũng đã từng nghe Brassens, Brel, Bob Dylan, Joan Baez, v.v. Cứ cho rằng đó là một sự tình cờ của lịch sử. Cũng như, một sự tình cờ khác, là vào những năm 60, tiếng hát Khánh Ly, qua những bài tình ca phản chiến của Trịnh Công Sơn, đã cất lên cùng một lúc với tiếng ca phản chiến của Joan Baez ở một chân trời khác !</p>
  <p>
  Trong toàn bộ sáng tác của Trịnh Công Sơn, mảng tình ca chiếm một khối lượng và một cương vị quan trọng. Điều này cũng có nhiều lý do. Trước hết, như đã trình bày ở trên, đề tài về thân phận con người, và về tình yêu không thể nào thiếu được trong dòng nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn thời ấy, mà đối tượng chủ yếu là giới trẻ đang thiếu niềm tin và khao khát yêu đương. Ta hãy nghe Trịnh Công Sơn nói rõ thêm về điểm này : “ Sống giữa đời này chỉ có thân phận và tình yêu. Thân phận thì hữu hạn. Tình yêu thì vô cùng. Chúng ta làm cách nào nuôi dưỡng tình yêu để tình yêu có thể cứu chuộc thân phận trên cây thập giá Đời.” (Trịnh Công Sơn, Những Bài Ca Không Năm Tháng, NXB Âm Nhạc, 1998).</p>
  <p class="pullquote">
  <br /> 
  Thế  giới của tình yêu, cũng như  thế giới tâm linh, chính là  cái môi trường tự nhiên của những tâm hồn nhạy cảm. Những ca khúc nói lên thân phận con người, nói lên tình yêu, đối với anh, là một nguồn cảm hứng vô tận về mặt nghệ thuật.<br /> 
  <br /> 
  </p>
  <p>Đó là cái quan niệm của Trịnh Công Sơn về cuộc đời, về thân phận, và về tình yêu. Song, ngoài cái lý do triết lý đó ra, còn một lý do khác : lý do nghệ thuật. Chủ đề vốn có những khía cạnh đặc biệt hấp dẫn và hợp với sở thích của anh. Thế giới của tình yêu, cũng như thế giới tâm linh, chính là cái môi trường tự nhiên của những tâm hồn nhạy cảm. Những ca khúc nói lên thân phận con người, nói lên tình yêu, đối với anh, là một nguồn cảm hứng vô tận về mặt nghệ thuật. Nó cho phép anh đi sâu vào những ngõ ngách thầm kín nhất của tâm hồn. Có lẽ không lãnh vực nào đã cho phép anh diễn đạt một cách thoải mái, tự do, như lãnh vực này. Những cảm xúc mong manh, mơ hồ, tế nhị nhất, trong cái thế giới kỳ ảo của tình yêu, của tâm hồn, tưởng như khó có thể nói lên được bằng lời nói, đã được diễn đạt bằng những hình ảnh, những câu chữ riêng, mà Trịnh Công Sơn đã không ngần ngại vượt qua những khái niệm thông thường, vượt qua hiện thực, để sáng tạo ra :</p>
  <dd>
  <i>Màu nắng hay là màu mắt em (...)<br /> 
  Chiều đã đi vào vườn mắt em (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Nắng Thuỷ Tinh)
  </dd> 
  <dd>
  <i>Trời ươm nắng cho mây hồng<br /> 
  Mây qua mau em nghiêng sầu (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Mưa Hồng)
  </dd> 
  <dd><i>(...) Cho mây hờn ngủ quên trên vai<br /> 
  Vai em gầy guộc nhỏ như cánh vạc về chốn xa xôi (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay)
  </dd> 

  <dd>
  <i>Ru mãi ngàn năm từng ngón xuân nồng (...)<br /> 
  Mùa xanh lá vội ru em miệt mài (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng)
   </dd>
  <dd>
  <i>Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao (...)<br /> 
  Chợt hồn xanh buốt cho mình xót xa (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Diễm Xưa)
  </dd> 
  <dd>
  <i>Trời xanh trong mắt em sâu<br /> 
  Mây xuống vây quanh giọt sầu (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Còn Tuổi Nào Cho Em)
  </dd>
  <p>
  Đôi khi, câu chữ của Trịnh Công Sơn lại thật là bình thường, giản dị :</p>
  <dd>
  <i>(...)Chiều nay còn mưa sao em không lại ? <br /> 
  Nhớ mãi trong cơn đau vùi  <br /> 
  Làm sao có nhau ? Hằn lên nỗi đau  <br /> 
  Bước chân em xin về mau (...)</i><br /> 
  (Trịnh Công Sơn, Diễm Xưa)    
  </dd>
  <p>
  Những hình ảnh, câu chữ của đời thường, thoắt ẩn thoắt hiện trong cùng một bài hát, luôn luôn đưa người ta, từ một trạng thái mộng du, thoát tục nào đó, trở về với cái thực tại gần gũi nhất, thân quen nhất.</p>
  <p>
  Bàn về những ca khúc của Trịnh Công Sơn, Bửu ý, một nhà văn, bạn của nhạc sĩ, đã phải nhìn nhận : “ đề tài tát không cạn ”. Mà quả thế, chỉ bàn riêng về ca khúc thôi, cũng phải bàn từ nội dung đến hình thức, từ lời ca, đến giai điệu, từ nhạc đến thơ, rồi lại còn phải so sánh với các xu hướng khác trong nền tân nhạc Việt Nam, nói chung. Đấy là chưa kể, gắn liền với những ca khúc ấy, còn một tiếng hát, một giọng hát, mà ít ai quên được, và không thể nào không nói đến, khi đánh giá nhạc Trịnh Công Sơn. Đó là tiếng hát Khánh Ly.</p>
  <p>
  Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường khi nói về những tình khúc của Trịnh Công Sơn đã có một câu nhận xét rất đẹp, mà người ta có thể hiểu là một lời khen đối với cả Trịnh Công Sơn và Khánh Ly : “ Qua tiếng hát Khánh Ly sương khói trần gian cứ bay đi, và một chút thiên thu còn mãi...” (Hoàng Phủ Ngọc Tường, Lời bạt Những Bài Ca Không Năm Tháng, sđd).</p>
  <p>
  <br />
  <b>Văn Ngọc</b><br />
  <a href="http://www.diendan.org/">Diễn Đàn</a>, số 110, tháng 9/2001<br />
  <br /></p>


title: Trịnh Công Sơn - Ngợi ca và khỏa lấp
created: 2011-04-10 08:14:35+00:00
edited: 2011-04-10 08:18:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
content_type: text/html
description: Tuấn Khanh, 05/04/2011
url_id: trinh-cong-son-ngoi-ca-va-khoa-lap
body:
  <br />
  <p>
  Ào ạt như những cơn sóng thần và động đất, người Việt Nam cũng vừa tiếp nhận một khối lượng khổng lồ đến ngộp thở về sự sùng kính và ngợi ca nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, nhân ngày giỗ lần thứ 10 của ông, 1 tháng 4.</p> 
  <p>
  Mọi thứ về người nhạc sĩ hiền lành và thơ mộng này đang trở thành một kho vàng cho những khai thác mang lại sự kiện và lợi nhuận, nhân danh lòng thương mến hay đức phục vụ công chúng, bất chấp bản tính khi còn sinh thời của ông là một người thích tế nhị và kín đáo. Và chắc chỉ không riêng năm nay, mà nhiều năm nữa, những chi tiết, những điều riêng tư của ông sẽ còn được phơi bày đến tận cùng. </p> 
  <p>
  Người ta nhìn thấy nó như một điều không cưỡng lại được, dài hơi và thu hút, từ những con người tự xưng mình là rành rẽ cho đến nghiên cứu, từ những tờ báo có tiếng chuẩn mực cho đến những bản tin tầm phào. Dĩ nhiên, có thể không loại trừ với sự thoả hiệp của ai đó trong số những người thân của ông Trịnh Công Sơn.</p> 
  <p>
  Cuộc đào bới đó, chưa thấy có chặng dừng, dù tiếng dao kéo và búa chày đã cùn mòn và hỗn mang.</p>
  <p>
  Nhưng ngay cả trong cái vẻ của sự diễn đạt lần hồi cạn kiệt đó, trải qua nhiều năm tháng, những người yêu và biết về một Trịnh Công Sơn có thật, vẫn không hiểu sao người ta đang cố bỏ quên những phần rất quan trọng về cuộc đời người nhạc sĩ này. </p> 
  <p>
  Người ta không nói rõ đến giá trị lớn nhất của Trịnh Công Sơn, rực rỡ và xứng đáng nhất vẫn là tập <i>Ca khúc Da Vàng</i>, nói về cuộc chiến 30 năm như là một cuộc nội chiến anh em, không có kẻ chiến thắng mà chỉ có thân phận con người trĩu đau. Chính vì điều này, với chế độ Việt Nam Cộng Hòa, ông gặp nhiều khó khăn, và sau năm 1975, ông cũng phải đi học tập cải tạo – không rõ trong bao lâu.</p> 
  <p>
  Người ta cũng không nói về chuyện ước ao đến khi nhắm mắt của Trịnh Công Sơn về việc xin được tái bản bộ <i>Ca Khúc Da Vàng</i> nhưng thất bại, từ thời của ông bộ trưởng Văn hóa Trần Hoàn kéo dài đến bộ trưởng Nguyễn Khoa Điềm. Lời hứa sẽ xem xét và duyệt chính thức cho phép vẫn treo lơ lửng ở đó. Quan điểm hát về nỗi đau của một dân tộc mà không chọn lựa mình đứng về một phía nào đã là viên sỏi khó chịu trong chiếc giày tư tưởng của nhiều quan chức Việt Nam cho đến hôm nay.</p> <p>
  Người ta không nói về Trịnh Công Sơn với những sự mòn mỏi và thậm chí vô nghĩa qua nhiều bài hát để ca ngợi thủy điện Trị An, ca ngợi Saigon 20 năm sau ngày thống nhất... v.v. Một giai đoạn mà nhiều bài bình luận đã tạm gọi đó phần đời “sáng tác để tồn tại” của người nhạc sĩ lừng danh này. Dường ai như mọi người cố tình né tránh việc nhìn thấy rõ rằng những năm tháng sáng tác thiếu sự tự do tuyệt đối và tính trung dung thế sự của ông, đã khiến hiện tại lúc ông còn sống thiếu sự rực sáng hơn những gì trong quá sứ son trẻ của đời ông, thậm chí vào lúc cuộc sống mong manh giữa lằn đạn.</p> 
  <p>
  Những cuộc lắp ghép tên tuổi của Trịnh Công Sơn với Bob Dylan, rồi có thể đến Joan Baez... sẽ chẳng có giá trị gì nếu phần lịch sử <i>Ca Khúc Da Vàng</i> – vốn gắn liền với một giai đoạn lịch sử của dân tộc – không được nói rõ, làm rõ và nhìn nhận minh bạch với tư duy tử tế nhất.</p> <p>
  Phần quá khứ gằn liền với quê hương đầy bom đạn và thân phận của một kẻ sĩ chọn lựa cuộc đời là lẽ sống tự do, trung dung, nếu không được nói đến, ai sẽ hiểu cho ông rằng ông mãi mãi là kẻ cô đơn của bất kỳ hệ thống chính trị nào, dù là trong hay ngoài nước của người Việt. Chắc chắn, nỗi cô đơn đó đáng kính trọng và chia sẻ hơn là những câu chuyện tình được phanh phui mỗi ngày trên báo chí.</p> 
  <p>
  Cuộc đời của Trịnh Công Sơn toả sáng khi hát về bi kịch của một dân tộc, và nếu trân trọng một giá trị, có lẽ cần nên trả lại và nói đủ về ông một cách hoàn chỉnh. Hơn là cứ mãi nhảy múa và ngợi ca giả dối chung quanh sự thật. Nếu Trịnh Công Sơn chỉ đơn giản là một người viết tình ca thâm thuý, những cơn sóng thần ngợi ca như hiện nay lại là một điều lố lăng.</p> 
  <p>
  Không ai có thể phủ nhận Trịnh Công Sơn là một người tài năng. Nhưng chỉ có tài năng mà thôi, thì đặt tên một con đường cho riêng Trịnh Công Sơn sẽ bất thường, nếu như không có những con đường Đỗ Nhuận, Lưu Hữu Phước, Trầm Tử Thiêng, Nguyễn Đức Quang hay Phạm Duy.</p> 
  <p>
  Và đột nhiên, thiếu sự thật, người ta dễ nhìn thấy những ầm ĩ chung quanh đời Trịnh Công Sơn khiến ông được yêu mến, chỉ là son phấn. Và thậm chí kéo theo một lớp người luôn tung hô và nghe nhạc như là một phong trào muốn chứng tỏ mình là sành điệu và trí thức. Vào mỗi dịp tưởng nhớ về ông, người ta nhìn thấy đúng là có những tấm lòng, nhưng cũng có vô số những tiếng leng keng rao bán sự rỗng tuếch của mình như kiểu tung hê nhạc Trịnh là thiền ca, triết ca… khoả lấp đi những gì thật sự đẹp nhất của cuộc đời Trịnh Công Sơn.</p> 
  <p>
  Nghệ sĩ Việt Nam, có vô số những cuộc đời như vậy, gắn liền với chìm nổi của dân tộc, và nếu chỉ nói được một phần, hoặc ồn ào khoả lấp, là giả dối và phi nhân.</p> 
  <p>
  <b>Tuấn Khanh</b><br />
  <a href="http://nhacsituankhanh.multiply.com/">Tuan Khanh's blog</a>, 05/04/2011
  </p>


