# entries

title: Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật (I)
created: 2014-06-26 13:53:52+00:00
edited: 2014-06-26 13:58:16+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm Văn Kỳ Thanh phỏng vấn Bùi Vĩnh Phúc, tháng 11 2005.
url_id: trinh-cong-son-ngon-ngu-va-nhung-am-anh-nghe-thuat-i
body:
  <p class="formHelp">
  <br />
  Tôi đến thăm nhà lý luận phê bình Bùi Vĩnh Phúc tại nhà riêng của anh ở Tustin Ranch, California, vào một buổi chiều thu. Tôi tìm được nhà anh không khó lắm vì trước nhà có hai chậu cây chuối khá lớn cùng với một bụi cây những cánh “chim địa đàng” (birds of paradise) miền nhiệt đới mầu vàng cam đậm đang nở rộ. Những cánh chim đang như muốn bay vút vào bầu trời với ánh nắng mầu chì pha bạc. Ðường vào nhà cũng có một bụi cây chuối đang ngả nghiêng những chiếc lá tươi non mạnh mẽ. Những dãy núi ở phía xa vương một mầu đen pha tím sẫm. Bầu trời Nam California hôm ấy như đang ôm ấp trong mình một vài cơn mưa nhỏ. Trong không gian thoảng mùi lá cây và hơi nước. Anh Bùi Vĩnh Phúc đón tôi vào nhà. Trên hai bức tường của hành lang vào phòng khách, tôi thấy có một bức vẽ mực xạ pha màu nước của Võ Ðình, một bức ảnh chụp lớn tên Moonrise, Hernandez, New Mexico của Ansel Adams, và một bức ảnh chụp cầu Thê Húc với một góc độ và mầu sắc rất đẹp. Phòng tiếp khách của anh có những tủ sách; một chiếc bàn gỗ lót kính dày phớt mầu xanh lá, ở giữa, với vài cuốn sách và tạp chí Mỹ, Pháp để trên bàn; một tủ kính đựng một số những tượng và vật trang trí mà anh cho biết đã thu lượm được từ những chuyến đi nghỉ hè ở một số nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Một chiếc piano Yamaha mầu nâu đỏ đặt sát tường, trên tường là một bức tranh với những đường nét kỷ hà học. Bức tường phía trên lò sưởi có một bức tranh theo dạng của Mark Rothko, một bức tranh rất “thiền” với những màu đen, cam và đỏ đậm, pha với một vài nét kim nhũ. Căn phòng có trần rất cao, tạo không khí thoải mái cho cuộc trò chuyện.
  <br />
  <br />Nhà phê bình cho tôi biết là anh đã không cho ra mắt chuyên luận Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật  của mình vì, như anh cho biết, sau khi quyển sách ra được hai, ba hôm, anh đã lên đường đi Việt Nam và Trung Quốc trong vòng hơn một tháng. Khi về, sách đã được phổ biến khá rộng rãi rồi, và anh cũng không còn thì giờ để cho ra mắt quyển sách. Là người làm phê bình và nghiên cứu âm nhạc Việt, tôi đang cố gắng hoàn tất cuốn sách Những nẻo đường âm nhạc Việt Nam (dự định sẽ cho ra mắt bằng tiếng Anh trước, sau đó sẽ cho xuất bản bằng tiếng Việt), tôi cũng có những quan tâm nhất định đến đóng góp của Trịnh Công Sơn trong gia tài âm nhạc Việt Nam. Tôi đã tìm đến Bùi Vĩnh Phúc. Bài phỏng vấn mà nhà phê bình dành cho tôi ở đây chắc chắn cũng sẽ giúp tôi đào sâu vào việc tìm hiểu về người nhạc sĩ này. Ngoài ra, nó còn cho tôi, và hy vọng cả các độc giả nữa, biết được một số khía cạnh trong mắt nhìn lý thuyết cũng như trong phong cách và quan điểm phê bình, nói chung, và đặc biệt trong quan niệm về hành vi viết và đọc, của nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc. 
  <br />
  <br />Bài viết này được thực hiện từ cuộc nói chuyện kéo dài khoảng ba tiếng đồng hồ hôm ấy. Sau đó, bài viết đã được nhà phê bình xem và điều chỉnh lại ở một số điểm, một số từ ngữ trong một buổi gặp mặt khác giữa chúng tôi. Ông cũng thêm vào một vài ý tưởng để giúp cho phần thảo luận được rõ ràng hơn.
  <br /><b>Phạm Văn Kỳ Thanh</b>
  <br />
  </p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb; clear: left;"><img src="/ban-be/articles/images/BuiVinhPhuc.jpg" alt="Nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc" title="Nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc" /><br />
  Nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc</div>

  <p>
  <br />
  <b>Phạm Văn Kỳ Thanh:</b><i> Nhiều người đã viết về Trịnh Công Sơn với những bài viết ngắn gọn, từ 2 cho đến khoảng 15, 30 trang, trên các sách báo văn nghệ trong và ngoài nước. Ngoài ra, cũng có một vài tuyển tập những bài viết về Trịnh Công Sơn, chưa kể một cuốn sách trên dưới 150 trang mới ra của Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng viết về người nhạc sĩ này. Tại sao bây giờ lại có một thêm một cuốn sách mới nữa về Trịnh Công Sơn của anh? Anh định làm điều gì với cuốn sách này?</i>
  <br />

  <br /><b>Bùi Vĩnh Phúc: </b>Vâng, đúng như anh nhận xét. “Trịnh Công Sơn” là một đề tài đã khá cũ, tuy những nhận xét, phân tích về con người cũng như tác phẩm của anh gần như mới chỉ nở rộ sau khi anh nằm xuống. Nghĩa là mới chỉ cách đây chừng bốn năm rưỡi. Ðã có nhiều bài viết về anh trên báo chí và các tập san văn nghệ, cả ở trong lẫn ngoài nước. Ðã có một vài tuyển tập và một, hai cuốn sách được xuất bản để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về con người cũng như về các tác phẩm của người nhạc sĩ. Tôi không nghĩ là những sự tìm hiểu, nghiên cứu ấy đã chấm dứt. Chắc chắn rồi sẽ còn những người khác tiếp tục suy nghĩ và viết về Trịnh Công Sơn. Ngoài ra, ca từ của anh mang chứa nhiều lời mời gọi, chia sẻ. Và sẽ còn những người đáp ứng lời mời gọi ấy để cất tiếng. 
  <br />
  <br />Trong trường hợp tôi, nhìn Trịnh Công Sơn như một hiện tượng xã hội, đã đành, nhưng chủ yếu là muốn nhìn anh như một hiện tượng văn học (chứ không phải chỉ là một “hiện tượng văn nghệ” theo cái nghĩa rất “cliché” và chung chung của nó), tôi muốn làm một cái gì mới. Nói nhìn Trịnh Công Sơn như một hiện tượng văn học có lẽ vẫn chưa thật đúng với điểm nhắm của tôi. Thật sự, tôi muốn nhìn các tác phẩm của anh, đặc biệt hơn nữa, ca từ trong các tác phẩm anh (từ đó, tạo nên một thế giới rất đặc thù ở nơi anh) như một hiện tượng văn học. Qua ngôn ngữ, Trịnh Công Sơn đã xây dựng được “căn nhà của hiện hữu”, xây dựng được những giấc mơ giữa đời của anh. Những giấc mơ ấy được đan kết nên bởi những hình ảnh mà, qua sự phân tích và hệ thống hoá, tôi gọi là “những ám ảnh nghệ thuật” của Trịnh Công Sơn. Những “ám ảnh” này cho phép chúng ta nhìn kỹ hơn nữa vào cái thế giới mà anh đã tạo ra. Một cách ý thức hay vô thức. 
  <br />
  <br />Qua cuốn sách, tôi muốn giới thiệu một cái nhìn có tính hệ thống và khoa học, ở một vài mức độ và góc cạnh nhất định, qua đó, đi sâu vào con người vô thức của Trịnh Công Sơn. Một con người, tôi nghĩ, rất hiếm khi để lộ rõ mặt mày trước chúng ta, những người quý mến và nhìn ngắm anh từ bên ngoài, và một con người, có lẽ, cũng hiếm khi để lộ rõ mặt mày với chính mình.
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Tôi nhận thấy là chuyên luận của anh áp dụng một phương pháp luận khá rõ nét để đi vào thế giới Trịnh Công Sơn. Anh có thể nói thêm chút gì về phương pháp luận và những thao tác nghệ thuật mà anh đã sử dụng để viết cuốn sách?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Chủ yếu, tôi dùng thi pháp học để nhìn vào thời gian và không gian nghệ thuật trong thế giới của Trịnh Công Sơn, cái thế giới mà anh đã dùng ngôn ngữ qua ca từ hết sức đặc thù của mình để tạo nên. Cấu trúc không gian và tổ chức thời gian của một nghệ sĩ, một nhà văn, một nhà thơ, cho ta nhìn thấy rõ thế giới của anh. Cái thế giới ấy được xây dựng nên từ những ám ảnh, những ám ảnh nghệ thuật. 
  <br />
  <br />Tôi nhìn Trịnh Công Sơn như một nhà thơ qua ca từ của anh, bởi chính với con người nhà thơ ấy, Trịnh Công Sơn mới hiển hiện giữa chúng ta vừa như một dấu ấn lửa, ghi khắc một giai đoạn đầy tính tàn khốc và bi kịch của lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ 20, vừa như một dấu ấn tình yêu ngọt ngào và đau xót qua biết bao bài hát đẹp tươi và bất hạnh của anh. Con người ấy trong khi xây dựng nên thế giới của mình thì, đồng thời, cũng tự buộc mình vào chính cái thế giới ấy. Anh bị những hình ảnh, những biểu tượng của chính những giấc mơ mình, như những sợi dây, giằng cuốn và ghì xiết. Anh là người đan dệt nên tấm lưới nhiều chiều kia, và anh cũng là “con mồi” của tấm lưới ấy. Anh bị nó đánh bẫy. Anh mang một hình ảnh song trùng, vừa là kẻ sáng tạo, vừa là nạn nhân của chính sáng tạo mình. Ngôn ngữ, ở đây, chính là vật liệu để xây dựng cái thế giới kia. Nói như Heidegger, “ngôn ngữ là căn nhà của hiện hữu”, là “ngôi nhà An cư của Tính thể”. Bởi thế, tôi cũng khảo sát nhiều chiều ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Bởi lẽ, nếu nhìn Trịnh Công Sơn như một nhà thơ, thì chỉ qua ngôn ngữ của anh, ta mới có thể thâm nhập được vào cái thế giới bên trong của con người nhà thơ ấy.

  <br />
  <br />Ngoài ra, tôi cũng dùng phương pháp xếp chồng văn bản của Charles Mauron để đi sâu vào con người vô thức của Trịnh Công Sơn...
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Tôi có được nghe nói về phương pháp này, nhưng chưa có dịp tìm hiểu kỹ. Anh có thể cho tôi và các độc giả biết chút ít về phương pháp vừa nói?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Như tôi đã có dịp trình bày phần nào trong cuốn sách, phương pháp xếp chồng văn bản (superposition) của Charles Mauron có gắn bó với phân tâm học. Trong cái nhìn của tôi, nó cũng là một dạng đặc biệt của phê bình văn học dựa trên nghiên cứu liên văn bản (inter-textual). 
  <br />
  <br />Liên văn bản nối kết nhiều loại văn bản khác nhau, từ nhiều nguồn, nhiều trung tâm văn hóa khác nhau, để làm thành một “tấm vải” đan kết chằng chịt bởi những trích dẫn khác biệt. Những “tấm vải” này sẽ có hình dáng khác nhau trong sự nhìn ngắm cụ thể của mỗi một người đọc. Với kinh nghiệm, cá tính, cùng tất cả những yếu tố khác tạo nên con người đặc thù của mình, người đọc sẽ nhìn ra trong tác phẩm mình đang đọc dần dần hiện lên hình dáng “tấm vải văn bản” của tác phẩm mà người ấy đang tiếp cận. Từ đó, dẫn đến ý nghĩa của tác phẩm đối với riêng người ấy. Khái niệm “liên văn bản”, như thế, gắn bó chặt chẽ với vai trò và cá tính của người đọc. Từ đó, nó lại liên hệ đến phương pháp phê bình dựa trên sự hồi ứng của người đọc (reader-response criticism). Và, nói rộng hơn, nó liên hệ đến mỹ học tiếp nhận (reception theory) phát xuất từ trường phái Konstanz của Ðức.
  <br />
  <br />Phương pháp liên văn bản thường sử dụng không những các văn bản có tính văn học khác để soi chiếu một tác phẩm, mà nó còn sử dụng các huyền thoại, truyền thuyết như là những nguồn, cung cấp những dữ kiện, những hình ảnh, những yếu tố để, qua đó, mỗi người đọc đặc thù tự “dệt” nên “tấm thảm văn bản” cho chính mình. Trong khi đó, phương pháp xếp chồng văn bản thường chỉ sử dụng những tác phẩm khác nhau của một tác giả, hoặc “chồng” các văn bản cùng thể loại của một số tác giả khác nhau được nghiên cứu để tìm những đường nét của huyền thoại tập thể; từ đó, cũng làm phát hiện huyền thoại cá nhân của mỗi tác giả. Mauron đã xếp chồng một số tác phẩm của Baudelaire để tìm hiểu những ẩn dụ ám ảnh của nhà thơ này. Ông cũng đã làm thế với Mallarmé để tìm hiểu hệ thống từ vựng, từ đó, đi đến hệ thống ẩn dụ của nhà thơ.
  <br /> 
  <br /><b>PVKT: </b><i>Áp dụng phương pháp này vào việc nghiên cứu các tác phẩm của Trịnh Công Sơn, anh có thể phát hiện được điều gì?</i>

  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Như tôi đã trình bày, phương pháp xếp chồng văn bản, với nỗ lực gắn phân tâm học vào phê bình văn học, sẽ cho ta những cơ hội để nghiên cứu những mạng lưới liên tưởng trong ngôn ngữ và hình ảnh được thể hiện trong thế giới nhạc ngữ của Trịnh Công Sơn. Nó sẽ giúp ta khám phá ra những ám ảnh mà anh luôn ôm ấp trong đời sống cũng như trong những giấc mơ giữa đời của mình. Từ sự liên kết các mối ám ảnh này qua những văn bản là hàng trăm bài hát của Trịnh Công Sơn, ta có thể nghe ra các tiếng vọng dội âm nhau cũng như các hình ảnh phóng chiếu, khúc xạ lẫn nhau trong những giấc mơ về đời sống cũng như qua những giấc mơ về một cõi thiên thu giữa cuộc đời của anh. 
  <br />
  <br />Tất cả những ám ảnh này làm nên con người vô thức của tác giả. Nó có thể phác họa nên một cấu trúc tinh thần, dẫn đến một thứ mà Mauron gọi là “huyền thoại cá nhân” của một nhà văn, một nghệ sĩ. Tất cả những ám ảnh đó kết thành một mạng lưới cho chúng ta thấy rõ ràng những suy tư về cuộc đời, thân phận, con người, tình yêu của Trịnh Công Sơn. Nỗ lực của tôi, như thế, là muốn kết hợp phân tâm học và thi pháp học với những phân tích hiện tượng luận để đưa ra một cái nhìn về ngôn ngữ và thế giới nghệ thuật cũng như những ám ảnh nghệ thuật của người nhạc sĩ. 
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b> <i>Ðiều anh vừa cho biết rất lý thú. Tôi có được đọc một bài viết trên Net, phê bình rằng ngôn ngữ và hình ảnh của Trịnh Công Sơn rất đơn điệu. Người viết dùng phương pháp thống kê để chỉ ra là Trịnh Công Sơn đã lặp đi lặp lại nhiều lần một số hình ảnh và từ ngữ. Nhìn theo cách ấy, sáng tác của Trịnh Công Sơn có những nét tiêu cực trong cách thức thể hiện, vì nó biểu hiện một cái gì giống như sự nghèo nàn. Nhưng nếu nhìn những sự lặp đi lặp lại trong một số hình ảnh và từ ngữ ấy không theo cái nhìn “cân đo đong đếm” của phương pháp thống kê một cách máy móc, mà nhìn ra được </i>cái lý<i> nằm đằng sau những sự lặp đi lặp lại ấy, như bằng phương pháp “xếp chồng văn bản” mà anh vừa chỉ ra, thì mọi thứ lại như được soi chiếu dưới một ánh sáng khác hẳn. Có vẻ như sự lặp đi lặp lại ở đây lại là một sự cố ý, một thứ “thao tác nghệ thuật” của Trịnh Công Sơn...</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Vâng, có thể là một sự cố ý, mà cũng có thể là do vô thức. Trịnh Công Sơn có thể ý thức hay không ý thức về vấn đề này. Ðiều đó, thật sự cũng không ảnh hưởng gì đến giá trị nghệ thuật trong sáng tạo của anh. Có thể tôi sẽ trở lại vấn đề này sau. Vấn đề còn lại là cái cách ngắm nhìn và vị trí nhìn ngắm của người làm công việc phân tích, phê bình. Và đây cũng còn dính líu đến vấn đề phương pháp luận nữa. Những phát hiện gần đây của cơ học lượng tử cũng đã cho thấy là “hiện thực”, khảo sát được qua các thí nghiệm chẳng hạn, không thể nào mang tính “khách quan” hoàn toàn. Kết quả của tất cả mọi cuộc thí nghiệm đều phụ thuộc vào người làm thí nghiệm, người quan sát, cũng như tuỳ thuộc vào các thiết bị đo để thực hiện cuộc thí nghiệm của ông ta. Như thế, người làm thí nghiệm cũng trở nên một thành phần không thể chối bỏ dính líu tới kết quả của thí nghiệm ấy. Trong cuốn <i>L’Infini dans La Paume de la Main</i>, ghi lại cuộc nói chuyện về khoa học và tôn giáo giữa Trịnh Xuân Thuận và Matthieu Ricard (bản dịch tiếng Mỹ là <i>The Quantum and The Lotus</i>, bản Việt dịch là <i>Cái vô hạn trong lòng bàn tay</i> của Phạm Văn Thiều vả Ngô Vũ), hai tác giả này, trong những lĩnh vực chuyên môn của mình, cũng đã bàn rất kỹ về điều đó. Nhà vật lý thiên văn Trịnh Xuân Thuận kết luận về vấn đề này: “Chúng ta bây giờ không còn là khán giả thụ động trước sân khấu náo động của thế giới các nguyên tử, mà là các diễn viên thực thụ trên sân khấu đó.”

  <br />
  <br />Xin trở lại với câu chuyện văn học của chúng ta. Thật sự, cho dù là một nhà văn nào đó có viết được hai, ba chục tác phẩm thì, tất cả, nhìn chung, người ta cũng có thể nói rằng ông ta đã chỉ viết có một tác phẩm duy nhất mà thôi. Có một số chủ đề, một số yếu tố nào đó sẽ cứ được lặp đi lặp lại, bằng cách này hay cách khác, trên mặt này hay mặt khác, mà một người đọc thấu đáo và kỹ lưỡng tác phẩm của nhà văn ấy có thể nhìn ra trong tất cả các tác phẩm của ông ta. 
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Tôi nghĩ, nếu sự lặp đi lặp lại này chỉ là sự kém cỏi, đơn điệu, thì người ta, cùng lắm, chỉ có thể nghe được vài ba bài hát của Trịnh Công Sơn thôi. Những bài sau sẽ không còn độ cuốn hút nữa. Nhưng thực tế lại chứng tỏ ngược lại. Người Việt Nam, đặc biệt là người dân miền Nam, đã biết đến Trịnh Công Sơn từ những năm 60 của thế kỷ trước. Từ đó, họ không ngừng nghe anh, hát những bài hát của anh, và nói về nhạc ngữ cũng như ca từ của anh. Trong vai trò một nhà phê bình văn học, anh có thể cho biết, theo anh, cái đặc sắc, cái khác người của thế giới Trịnh Công Sơn là gì? Tại sao nó lại thu hút chúng ta đến như thế?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Thế giới của Trịnh Công Sơn là một thế giới được xây dựng bằng ngôn ngữ. Và hình ảnh. Cả hai chất liệu này lại được âm nhạc của anh tháp cho đôi cánh để bay lên. Thế giới của anh là một thế giới “lai”: nó lai giữa hiện thực và mộng ảo, giữa xám và hồng, giữa những điều xảy ra trong đời thường, những điều mà chúng ta phải đối mặt hàng ngày, và những điều mà chúng ta hằng mơ mộng thiết tha. Chính cái tính chất “lai tạp” kỳ lạ này làm cho chúng ta, những người nghe anh, cũng cảm thấy, một cách nào đó, nửa ý thức nửa vô thức, như mình được sống trong cái thế giới bắc cầu ấy: cùng một lúc ở “hai bên bờ”, vừa bên này vừa bên kia. Sự pha trộn, lai tạp luôn có cái ma lực cuốn hút của nó. Ðó là chưa nói đến chuyện những bài hát của anh cũng là một sự pha trộn giữa nhạc và thơ. Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ, đã hẳn, nhưng điều làm cho Trịnh Công Sơn nổi bật lên so với rất nhiều nhạc sĩ khác chính là ở nơi những ca từ của anh. Bài hát của Trịnh Công Sơn có thể đứng một mình như là một bài thơ, với rất nhiều hình ảnh thơ. Ðó là một hiện tượng rất đặc thù trong nghệ thuật. 
  <br />
  <br />Ca từ của Trịnh Công Sơn đã làm mới ngôn ngữ Việt Nam và đưa ra những hình ảnh đẹp một cách rất bi thiết pha trộn với nét kỳ ảo. Tất cả những điều đó tạo nên một thế giới riêng biệt, một thế giới chưa bị làm mòn đi bởi sự nhàm chán, sự lặp lại. Và điều ấy tạo nên sự thu hút.
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Khảo sát về thời gian và không gian trong thế giới Trịnh Công Sơn của anh rất đặc biệt. Ðó là những khoảng không gian và thời gian rất đẹp và lạ, đã được hệ thống hoá và như là được rọi vào một ánh sáng rất mới. Tôi nghĩ ai nghe Trịnh Công Sơn cũng có thể mường tượng ra những không gian và thời gian như thế, nhưng một cách rất mơ hồ và đầy cảm tính cũng như đầy tính mảnh vụn. Những phân tích và soi chiếu của anh không chỉ có tác dụng soi sáng và làm rõ nét, mà nó còn đưa ra được một cái nhìn mặc dù đầy nét thơ mộng nhưng rất lý tính. Một cái nhìn rất hệ thống và mạch lạc. Ngoài ra, hình như nó còn có tác dụng khải thị. </i>

  <br />
  <br /><i>Ðọc chuyên luận của anh, người ta có thể nhìn ra một cách thú vị là anh đã dùng nhiều hình ảnh và các mối liên kết cùng những dẫn chứng từ nhiều nguồn khác nhau trong nhiều ngành khoa học xã hội và văn chương để soi chiếu các tác phẩm của Trịnh Công Sơn. Và anh đã gắn kết những giải thích ấy với sự rung cảm cũng như với những kinh nghiệm mỹ học của mình để nói một cách hết sức thơ mộng và sâu sắc về thế giới nghệ thuật của người nhạc sĩ. Có thật là Trịnh Công Sơn đã cấu trúc không gian và tổ chức thời gian của anh ấy như thế? Hay đó là những không gian và thời gian được phóng chiếu qua cảm nhận và rung động riêng của nhà phê bình?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Mỗi người chúng ta đều có cho mình những không gian và thời gian đặc thù và rất riêng. Có điều, cái riêng tư ấy chưa được nhìn ngắm và phân tích một cách thấu đáo đấy thôi. Hiện thực của mỗi người được làm bằng không gian và thời gian của họ. Ðúng hơn, thực tại của chúng ta hiển hiện ra trước mắt mỗi người ngay trong chính sự gặp gỡ của chúng ta với những thời gian và không gian của mình, những thời gian và không gian mà chúng ta cảm nhận riêng trong mắt nhìn, trong tâm hồn mình. Thật ra, đây là một vấn đề của triết học, nhưng, gần đây, các nhà khoa học cũng đã bắt đầu nghiên cứu điều này. 
  <br />
  <br />Thời gian và không gian của Trịnh Công Sơn là những mảnh vụn trong chiếc kính vạn hoa của riêng anh, qua đó, anh tạo nên thế giới của mình. Dùng thi pháp học pha với thủ pháp “xếp chồng văn bản”, và áp dụng những thao tác phân tích của tâm lý học miền sâu để thử đi vào cõi vô thức của Trịnh Công Sơn, tôi thử dò tìm xem anh đã cảm nhận những gì trong cuộc sống mình. Ðó cũng chỉ là một sự giải thích thôi. Tuy nhiên, muốn giải thích thì cũng cần phải có một phương pháp. Cũng phải có một số ngôn ngữ và hình ảnh của riêng mình. Chúng ta thấy được điều đó nơi các nhà phân tâm. Thật sự thì ai trong chúng ta cũng đều có thể giải thích bất cứ một điều gì trong đời. Những điều liên hệ đến mình và cả những điều liên hệ đến người. Vấn đề là tại sao lại còn có những nhà phân tâm. Tại sao lại có những nhà phê bình văn học. Tại sao lại có những lý thuyết. Tại sao lại có những nhà lập thuyết. Tất cả những sự hiện hữu ấy đều có cái lý của chúng. Những sự có mặt ấy làm cho cuộc sống con người phong phú hơn. Chúng làm cho con người sống một cách có ý thức hơn và, theo tôi, sống “người” hơn, đáng yêu hơn. Chúng cho thấy là con người là một sinh vật luôn muốn tìm tòi để hiểu biết về tất cả mọi thứ bao quanh mình hoặc liên hệ đến mình. Suy nghĩ, đặt câu hỏi, và tìm cách trả lời những câu hỏi ấy. Những điều đó không phải chỉ dính líu đến triết học, nhưng, thật sự, nó dính líu đến con người một cách rất thiết thân. “Con người”, theo nghĩa xứng đáng nhất...
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Tôi hiểu rồi. Như vậy có nghĩa là những không gian và thời gian trong thế giới của Trịnh Công Sơn đã làm nên cái đặc thù của thế giới ấy. Và anh đã chỉ ra cho người đọc thấy được những nét đặc thù của nó. Hoặc cũng có thể đó chính là cái nhìn rất đặc biệt của nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc, về thế giới của Trịnh Công Sơn. Thế giới ấy có thể chính Trịnh Công Sơn cũng không hẳn đã biết đến hay nhìn được mặt mũi của nó một cách tường tận. Chỗ ẩn trú của nó là ở cõi vô thức. Văn chương thế giới cho thấy là các nhà phê bình đã làm giàu có cho văn học từ những sự “nhìn ra”, những phát hiện lý thú như thế.</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Tôi nghĩ bất cứ thực tại nào cũng là thực tại trong mắt nhìn riêng của một người nào đó. Thế giới của Trịnh Công Sơn, chủ yếu làm nên bởi không gian và thời gian trong anh, cũng là một thứ “thực tại”. Cho dù nó có là một thứ “thực tại văn học” hay một thứ “thực tại ảo” đi chăng nữa. Vậy thì cái “thực tại” ấy là một thực tại trong mắt nhìn riêng của tôi. Dĩ nhiên, bất cứ một thực tại nào được nhìn ngắm từ một mắt nhìn cũng là một thực tại đã được khúc xạ từ góc độ nhìn ngắm của người ngắm nhìn. Tất cả mọi “thực tại”, như thế, đều khác nhau. Giá trị của từng sự ngắm nhìn được tạo nên bởi chính sự khác biệt ấy. Quan trọng là ta đã nhìn ngắm như thế nào, và ta đã đứng từ góc độ nào để nhìn ngắm. Cũng như phương pháp tiếp cận của ta ra sao. 
  <br />
  <br />Phương pháp tiếp cận của nhà phê bình, ở đây, cũng giống như các thứ thiết bị đo của nhà khoa học trong việc thực hiện các thí nghiệm mà tôi đã có dịp đề cập lúc nãy. Cũng thế, tất cả mọi nhà văn, khi tiếp cận thực tại, cũng đứng từ những góc độ khác nhau và có “những thiết bị đo” khác nhau. “Những thiết bị đo” này nằm trong cá tính, trong sự học hỏi, trong những kinh nghiệm sống, kinh nghiệm đọc, những kinh nghiệm mỹ học, và sự nhậy cảm trước những thực tại cuộc đời của họ. Chính những thứ ấy làm cho các nhà văn khác nhau, các nhà phê bình khác nhau. Và cuộc đời, từ đó, cũng trở nên khác. Lấp lánh, biến hoá và phong phú hơn lên. Người ta yêu văn chương cũng chính vì những điều này. Văn chương không phải là đời thực, nhưng nó cũng chính là cuộc đời này. Chính là sự nhập nhằng, hai mặt đó đã làm nên giá trị của văn chương. Thì văn chương đã khôn
  g phải là những sự nhìn ngắm, phân tích và giải thích về cuộc đời đó sao?
  <br />
  <br />
  <b>Phạm Văn Kỳ Thanh thực hiện, tháng 11 2005.</b>
  <br /><a href="http://www.talawas.org" target="_blank">© 2005 talawas</a>
  <br />
  <br />
  </p>


title: Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật (II)
created: 2014-06-26 13:56:59+00:00
edited: 2014-06-26 13:57:42+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm Văn Kỳ Thanh phỏng vấn Bùi Vĩnh Phúc, tháng 11 2005.
url_id: trinh-cong-son-ngon-ngu-va-nhung-am-anh-nghe-thuat-ii
body:
  <p>
  <br />
  <b>PVKT:</b><i> Anh có nghĩ rằng con người nhà văn, nhà thơ, con người nghệ sĩ, với (những) nhân vật mà anh ta xây dựng nên là một, có thể trùng khít và soi chiếu vào nhau? Nhân vật văn học có phải là một phản chiếu của hình ảnh nhà văn? Chúng ta có thể nói như thế nào về thế giới mà một người nghệ sĩ sáng tạo ra và thế giới mà anh ta thật sự sống với trong cuộc sống đời thường? Xin đưa thêm cái nhìn đặc thù của anh về trường hợp đặc biệt của Trịnh Công Sơn.</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Trong cái nhìn của tôi, luôn luôn có một sợi dây nối giữa con người và tác phẩm của bất cứ một nghệ sĩ nào. Có một sự xâm thực, ở một mức độ nào đó, của thế giới đời thường của cá nhân người nghệ sĩ vào thế giới nghệ thuật của anh ta. Và ngược lại. Con người nhà văn, nhà thơ, con người nghệ sĩ, với (những) nhân vật mà anh ta xây dựng nên có thể là một, trùng khít và soi chiếu vào nhau hay không? Vấn đề này, xét một cách sâu xa, trên bình diện lớn là cả nền văn chương thế giới, Tây cũng như Ðông, và tính theo chiều dài thời gian suốt từ xa xưa cho đến bây giờ, là một vấn đề rất phức tạp và tế nhị. 
  <br />
  <br />Tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm văn học, thể hiện thế giới nghệ thuật của người nghệ sĩ. Và, chắc chắn, nhìn dưới một góc cạnh nào đó, nó không thể tách lìa hẳn với thế giới hiện thực trong cuộc sống hàng ngày của con người ấy. Hai thế giới đó được nối kết bằng một sợi dây, tạm nói như thế. Nhưng tác phẩm nghệ thuật và cuộc sống trong đời thường của người nghệ sĩ  không thể nào trùng khít lên nhau được. Phải có một khoảng cách để giúp cho nghệ thuật bay lên. Khi tôi phân tích một tác phẩm văn học, tôi dựa vào những kinh nghiệm đọc, những kinh nghiệm mỹ học của mình. Nhưng tôi cũng phải dựa vào văn bản. Chính nó cho ta thấy thế giới nghệ thuật của người sáng tạo. Trong một khía cạnh nào đó, cái thế giới này được nở bừng ra từ chính những ước mơ và khát vọng trong cuộc sống đời thường của người nghệ sĩ. Nhìn một cách nào đó, nó có thể trông như là một thế giới hoàn toàn khác lạ. Dù sao, tôi không nghĩ là có sự đứt đoạn giữa hai thế giới này. Giữa bờ thực và bờ ảo. Giữa ước mơ và hiện thực. Chúng bồng bế xoắn xít lấy nhau. Nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy được điều ấy. Nói một cách nào đó, tôi không quan tâm lắm về con người cũng như thế giới đời thường của Trịnh Công Sơn. Tôi chỉ quan tâm đặc biệt đến thế giới nghệ thuật của anh. Nhưng những điều tôi vừa thử trình bày ở trên cũng có thể áp dụng cho Trịnh Công Sơn, hay cho bất kỳ một nhà văn, nhà thơ, hay một nghệ sĩ nào khác.
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Ca từ của Trịnh Công Sơn là cái làm cho người nhạc sĩ này nổi bật lên so với các nhạc sĩ khác. Trong vai trò của một nhà phê bình văn học, và đặc biệt trong cái nhìn của một nhà ngôn ngữ, anh có thể cho người đọc nghe một vài nhận định của anh về chữ nghĩa, về ca từ của Trịnh Công Sơn?  </i>
  <br />

  <br /><b>BVP:</b> Tôi xin phép được dùng trở lại ở đây một số điều tôi đã viết về chữ nghĩa, về ca từ của Trịnh Công Sơn. (Mở sách <i>Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật</i>). “Không ai nghe nhạc Trịnh Công Sơn mà lại không thấy những nét kỳ ảo trong ngôn ngữ của người nhạc sĩ. Những nét kỳ ảo trong thế giới của anh đã khiến cho cái thế giới ấy trở nên, có khi, đẹp đẽ, lung linh nhiều mầu sắc, có khi, nhòe nhạt thấp thoáng những nét nghệ thuật hơn. Nó là một thế giới tuy không xa nhưng cũng không thật gần với cuộc đời này (...) Trong thế giới của anh, ngôn ngữ làm ra tất cả. Chính ngôn ngữ đã tạo ra một thế giới mới, trong đó, anh và bạn bè bằng hữu cũng như những người con gái đáng yêu trong cuộc sống anh hay trong cuộc đời này đã đi lại, nói cười và tan đi như bóng nắng chết trên sông dài, hay như khói trời tan loãng trong mênh mông phù du hư ảnh. 
  <br />
  <br />Ðó là một thế giới có thật hay là một thế giới chỉ có trong tưởng tượng? Có lẽ là cả hai. Có lẽ thế giới này đã xâm thực, chiếm lĩnh và hòa tan làm một cùng thế giới kia. Chính vì thế mà thế giới của Trịnh Công Sơn trở nên nhoà nhạt, lung linh hư ảo. Và để lặp lại: Nó là một thế giới “lai”: lai giữa hiện thực và mộng tưởng, lai giữa hiện tại chớp mắt và thiên thu mịt mù, lai giữa hồng và xám, giữa xanh và đỏ, giữa trắng và đen, giữa vàng và tím, lai giữa “một phố hồng một phố hư không” và bức “tường trắng lặng câm u tối.”
  <br />
  <br />Ngôn ngữ sinh ra thế giới. “Ngôn ngữ là căn nhà của hiện hữu”, là “chỗ An cư của Tính thể”, để lặp lại tư tưởng của Heidegger. Câu nói này càng đúng hơn nữa với Trịnh Công Sơn, một con người thơ. Người ta thường cho rằng những lời ca của anh là thơ. Thì đúng là như vậy. Chúng là những lời thơ thả bay cho gió cuốn. Chúng là những hình ảnh, những biểu tượng bất chợt. Như những hình ảnh bất chợt hiện ra lạ lùng, kỳ bí và đầy hư ảo trong những giấc mơ của ta. Chúng bay rải rác và rồi đột nhiên xếp lại thành những bức tranh lạ lùng mang đầy tính huyền ảo. Ðó là những lời thơ của một người thường thấy mình mộng du ngay trong đời sống, và thấy đời sống trở về trong những giấc mộng của mình. Ðó là những câu thơ nhặt được trong đời. Hay trong mơ. Có khi Trịnh Công Sơn xếp đặt nó theo một thứ vần điệu nào đó dễ nhận ra, qua những hình thức của thi ca mà chúng ta đã quen biết; có những khi, chúng giống như những câu thơ tự do, những câu thơ dài ngắn không đều, như những mảnh giấy mà trẻ con xé nghịch thả bay cùng trời đất. Có lẽ đa số những câu hát của anh nằm trong dạng thức đó. Những câu thơ tự do, như những mảnh giấy nhỏ nhiều màu sắc thả bay trong trời. 
  <br />
  <br />Thật ra, Trịnh Công Sơn đã làm mới ngôn ngữ bằng một cách rất bình thường: anh dùng những chữ bình dị, thậm chí tầm thường, trong ngôn ngữ của người đời, rồi xếp chúng lại một cách hết sức bất ngờ khiến, qua sự sắp xếp đầy tính bất ngờ ấy, những hình ảnh lạ lùng, thiết tha và thơ mộng hiện ra trước mắt chúng ta. Làm ta sững sờ. Và hạnh phúc. Ðôi khi sững sờ, hạnh phúc trong xót xa, cay đắng. Bởi lẽ, có thể chúng là những gì không thật, nhưng chúng lại phản ánh đúng sự thật ở bên dưới cái mặt nạ, cái vỏ của những hiện thực vật lý. Làm được như thế là người có tài.
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Tôi đồng ý Trịnh Công Sơn là một nhà thơ, đúng như cách nhìn của anh. Nói một cách nào đó, Trịnh Công Sơn đã xây dựng thế giới của mình, qua ngôn ngữ, một cách rất “hiện thực huyền ảo”. Rất lạ mà cũng rất thực. Nhưng, theo anh nghĩ, ca từ của Trịnh Công Sơn có đi sát với âm nhạc của anh không?</i>
  <br />

  <br /><b>BVP: </b>Anh hỏi, “ca từ của Trịnh Công Sơn có đi sát với âm nhạc của anh không?” Tôi không hiểu rõ câu hỏi này. Hoặc, đúng hơn, nó có hai cách hiểu. Hoặc là, với dòng nhạc như thế, hành âm như thế, ca từ của anh có bắt được vào cái thần thái, cái phong khí của dòng nhạc hay không. Hoặc là, một cách giản dị hơn, những lời ca của anh có hoà hợp thật sát với các nốt nhạc trong bài hát để khi phát âm, nó bắt được vào nốt nhạc. Có nghĩa là lời ca không bị bẻ, bị uốn, để khi bắt vào nốt nhạc nào, nó được phát âm đúng như thế, với những dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng, và không dấu. Nếu hiểu theo nghĩa một, tôi thấy Trịnh Công Sơn đã tìm được những dòng nhạc hoặc lối hành âm thích hợp với ca từ của anh, thường là lối kể chuyện, những điệu ballad. Còn nếu hiểu theo cách kia, Trịnh Công Sơn, như bất kỳ một nhạc sĩ Việt Nam nào, cũng không hoàn toàn thoát nổi đâu. Tiếng Việt là một thứ “tonal language”. Nó có dấu  thanh. Tài thánh thì anh cũng không thể chạy thoát được chuyện có những lúc lời ca bị uốn đi theo nốt nhạc. Nhưng, cũng như chuyện làm thơ lục bát vậy. Theo kinh nghiệm đọc thơ của tôi, nhiều khi những bài thơ hay lại là những bài mà vần điệu không bám chặt vào nhau quá. Không cần lúc nào cũng phải dùng “chính vận”. Dùng “thông vận” mà có được những hình ảnh mới và lạ vẫn hơn là dùng “chính vận” mà hình ảnh cứ phải bắt vít vào những góc cạnh cũ kỹ. 
  <br />
  <br />Phạm Văn Kỳ Thanh, ngoài vai trò là một luật sư, anh còn là một nhà nghiên cứu và phê bình âm nhạc. Tôi rất thích những bài phê bình pha lẫn nghiên cứu của anh về các nhạc sĩ như Phạm Duy, Cung Tiến, Phạm Ðình Chương, Văn Cao, v.v., mà anh đã viết nhiều năm trước đây. Anh đã khám phá ra được những ảnh hưởng nào mà các nhạc sĩ này đã thu nhận từ nguồn nhạc dân tộc cũng như từ nguồn nhạc thế giới, và anh cũng đã trình bày được sâu sắc những đóng góp tốt đẹp của họ vào âm nhạc Việt Nam. Nhạc sĩ Trần Văn Khê, trong bộ <i>Hồi ký </i>năm tập của mình, cũng có nhắc đến anh. Ông cho rằng anh là một “musicologist”, một nhà nhạc học trẻ đặc biệt ở ngoài nước, một trong ít người ở hải ngoại này có nguồn tài liệu về âm nhạc, tân cũng như cổ, phong phú nhất. Và anh cũng đã rộng lòng chia sẻ nó với nhiều người, trong đó có ông. Nhạc sĩ Phạm Duy cũng đã từng chia sẻ với tôi những điều tương tự. Mặc dù biết rằng anh đang bận bịu trên đường hoàn tất tác phẩm viết bằng Anh ngữ <i>Những nẻo đường âm nhạc Việt Nam</i>, tôi cũng biết được rằng anh cũng đã suy nghĩ và tìm hiểu, cũng như có nhiều tài liệu nghiên cứu liên quan đến các sáng tác của Trịnh Công Sơn. Tôi mong có dịp nào đó anh sẽ viết một bài phê bình và phân tích về những tác phẩm của người nhạc sĩ này, từ góc độ phê bình và nghiên cứu của anh.
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Xin cám ơn anh đã có những nhận xét tốt đẹp về một vài cố gắng của tôi. Cũng xin phép để được cám ơn hai nhạc sĩ Trần Văn Khê và Phạm Duy ở đây. Tôi cũng hy vọng là sẽ có dịp viết về Trịnh Công Sơn qua sự nhắc nhở của anh. Chắc chắn, những vấn đề mà chúng ta có dịp thảo luận hôm nay sẽ giúp nhiều cho tôi trong việc nhìn ngắm chân dung tinh thần cũng như trong việc đánh giá Trịnh Công Sơn, một nhạc sĩ mà tôi cũng rất yêu mến. Ở đây, tôi chỉ muốn đưa một ý nhỏ về câu hỏi lúc nãy của mình. Trong các bài hát tiếng Việt, “lyrics”cũng là phần quan trọng. Nó phải đi theo nốt nhạc để diễn tả cái ý của bài hát, của tư tưởng. Nếu lời hát không “ăn” với nốt nhạc, điều đó có thể đưa đến một phản tác dụng về mặt mỹ học. Trịnh Công Sơn ít khi bị lâm vào cảnh ngộ này. Nhưng thỉnh thoảng ta cũng bắt gặp điều ấy. Chẳng hạn, trong bài “Cuối cùng cho một tình yêu”, phổ thơ Trịnh Cung, câu hát cuối, “Sầu thôi xuống đầy”, khi được lập lại lần thứ hai, ai cũng nhận thấy là từ “thôi” đã bị uốn để đưa lên theo nốt nhạc. Kết quả là nó không còn được phát âm đúng như là nó nữa. Dù sao, ngay sau nó là từ “xuống” được ngân nga qua nhiều cung bậc một cách rất điệu nghệ, khiến cho từ “thôi”, mặc dù có thể nhìn là một nét hỏng, cuối cùng, lại trở nên nhoà vào một kết hợp luyến láy của từ “xuống”, khiến cho tất cả mềm đi. Và từ “thôi”, “nét hỏng”, ở đây đã được cứu vãn. Một phần lớn nhờ vào sự giáp cận của nó với sự “lả ngọn”đẹp đẽ của từ “xuống” ngay sau đó.  </i>
  <br />
  <br /><i>Dù sao, xin anh đừng khôn khéo “xoay cuộc cờ” về phía người phỏng vấn và “đánh ngược” lại như thế. Xin được hỏi anh câu hỏi kế tiếp: Anh có nhận xét gì về phong cách của Trịnh Công Sơn? Phong cách nói chung và phong cách ngôn ngữ nói riêng. Và anh đánh giá thế nào về con người nghệ sĩ này?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Chúng ta đã có cơ hội nói nhiều về điều này từ nãy đến giờ. Tôi chỉ muốn nói thêm là phong cách ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn là phong cách của một nhà thơ. Hay đúng hơn, ngôn ngữ của anh được tạo dựng, chủ yếu từ cái nhìn mới mẻ, tinh khôi vào đời sống. Cái nhìn của những em bé, mở tròn mắt nhìn vào cuộc đời này và thấy ra ở đó biết bao điều lạ lẫm. Tôi nghĩ là chính cái nhìn con trẻ cộng với sự nhậy cảm và tha thiết sống của một người hết sức yêu thương cuộc đời này đã dẫn đến phong cách ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Còn trong vai trò là một nghệ sĩ, Trịnh Công Sơn có một phong cách rất đặc biệt, thể hiện được những nét đặc thù Việt Nam, cũng như thể hiện được tâm trạng của thời đại mà anh sống. Qua âm nhạc và ca từ của mình, Trịnh Công Sơn cũng nói lên được cái hơi thở của thời đại cũng như ước mơ của con người. Ngoài ra anh còn thể hiện được những khuôn mặt của tình yêu, của cô đơn và của những ám ảnh thường trực của con người, nhất là người trẻ, sống trong một thế giới rạn nứt vì đạn bom và lửa cháy, một thế giới rạn nứt vì những giằng xé trong tâm thức của con người trong một cuộc chiến tàn khốc. 

  <br />
  <br />Trong vai trò ấy, Trịnh Công Sơn đã được đánh giá là người nghệ sĩ có một phong cách rất đặc biệt. Nhưng đời sống, với quá nhiều tạp âm và biến chuyển của thời cuộc, đã làm cho cái nhìn về Trịnh Công Sơn của chúng ta có nhiều góc độ khác nhau. Tất cả những xáo trộn và biến chuyển của đời sống với nhiều phiền tạp của xã hội, thời cuộc, chính trị đã giằng kéo con người Trịnh Công Sơn. Khó mà định vị một chỗ đứng rõ ràng cho Trịnh Công Sơn để có thể đưa ra một đánh giá về người nhạc sĩ này với sự đồng thuận của tất cả mọi người. Ngay cả trên mặt thẩm mỹ, có những người cũng có thể nhìn thấy ở anh những nét quá nữ tính, quá “effeminate”. Như có người đã thấy như thế ở triết học của Derrida, ở trong giọng ca của Julio Iglesias, v.v... Những người ấy vẫn có thể có cái lý của họ. Chúng ta cũng nên tôn trọng những ý kiến khác biệt nhau nếu, trong chúng, ta tìm thấy những hạt nhân hợp lý. Trong một cái nhìn và ở một mức độ nào đó, tôi nghĩ, Trịnh Công Sơn thể hiện bi kịch Việt Nam. Khi Trịnh Công Sơn nằm xuống, người ta có thể thấy rằng, cả trong và ngoài nước, những người có quan tâm đến âm nhạc Việt nói riêng, và mọi người yêu nhạc nói chung, đã có cơ hội lắng lại để nhìn kỹ hơn cả một khoảng thời gian trên dưới 40 năm là quá trình sáng tác của Trịnh Công Sơn để tìm hiểu về đóng góp của anh. Nếu đặt tác phẩm của Trịnh Công Sơn trong một bối cảnh rộng lớn hơn, không phải chỉ hạn hẹp qua một giai đoạn của lịch sử, của xã hội Việt Nam, nhưng trong bối cảnh của nghệ thuật thế giới, và nhìn tác phẩm của Trịnh Công Sơn nhẩy đập hân hoan và bi thiết trong trái tim của nhân loại nói chung, tôi nghĩ ta có thể nói Trịnh Công Sơn là một nghệ sĩ lớn của thế giới. 
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Anh nghĩ thế nào về vai trò của lịch sử, của cơ duyên trong sự hình thành con người Trịnh Công Sơn và trong sự đóng góp của Trịnh Công Sơn vào gia tài văn học Việt Nam?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Ðể tạo nên một người nghệ sĩ như Trịnh Công Sơn, phải có một đất nước lớn. Tôi nói lớn đây là lớn về giá trị con người, giá trị nhân văn. Ngoài ra, còn phải có đủ cả cơ và duyên. Nói đến cơ và duyên ở đây tức là nói đến những nét đặc thù của lịch sử, đúng như trong tinh thần câu hỏi của anh. 
  <br />
  <br />Lịch sử như một cỗ máy quay vòng, con người ta sống trong những thời đại khác nhau và chịu những sức tác động khác nhau của những biến cố khác nhau mà lịch sử mang đến. Chiến tranh Việt Nam trong giai đoạn đó là một khía cạnh của lịch sử. Hơi thở thời đại với những nét văn hoá phản ánh tâm tình của thời đại đó lại là những yếu tố khác. Trong bối cảnh văn hoá và thời đại ấy, Trịnh Công Sơn trở nên một khuôn mặt nổi bật vì đã chịu những tác động của cơ và duyên như thế. Dĩ nhiên, cũng phải có tài năng của người nghệ sĩ nữa. Không phải chỉ trong khía cạnh phản ánh cuộc chiến Việt Nam, mà trong khía cạnh phản ánh đời sống của con người Việt Nam, đặc biệt là trên mặt tình cảm như tình yêu và sự cô đơn, Trịnh Công Sơn đã phản ánh tất cả những điều đó một cách hết sức đặc thù, độc đáo và kỳ diệu. Ðặc biệt là ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Ca từ của anh là một chất men gây ám ảnh. Nó làm chúng ta thấy ngôn ngữ Việt Nam thật đẹp, thật tuyệt diệu. Nó làm cho chúng ta yêu tiếng Việt và yêu quê hương hơn.
  <br />
  <br /><b>PVKT:</b><i> Anh có suy nghĩ gì không về những người sẽ đọc anh khi anh thai nghén và cấu trúc tác phẩm viết về Trịnh Công Sơn này của mình? Anh có muốn nói lên một điều gì đặc biệt, qua cuốn sách, ngoài những điều anh nói về con người nghệ sĩ Trịnh Công Sơn?</i>

  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Như trong phần “Lời nói đầu” của cuốn sách, tôi nghĩ rằng “thực tại của cuộc đời, một cách nào đó, hiện ra trước mắt mỗi một chúng ta do chính nơi cái nhìn của ta về nó. Mà tâm hồn ta rung động như thế nào thì cái nhìn, từ đó, sẽ “khúc xạ” thực tại theo sự rung động ấy. Cái nhìn của tôi về “thực tại” Trịnh Công Sơn cũng là một cách nhìn của tôi về cuộc đời. Ðúng hơn, đó là một cách biểu lộ mình. Một sự thể hiện cách nhìn và cách sống đời của mình. Khi ta cầm bút viết về bất cứ điều gì trong đời, cũng có nghĩa là ta cầm bút và viết về chính ta. Ta chấm ngòi bút vào bình mực của tâm hồn mình để viết về chính mình. Cái viết nào cũng mang chứa trong nó sự thực đó. Nhưng những “thực tại” được nhìn nhận theo cung cách này, nếu chúng được yêu mến vì đã biểu lộ được một điều gì đó, hoặc vì chúng đã làm cho người đọc nhìn ra được, hoặc liên hệ được, với chính thực tại mà họ đã cảm nhận hay nhìn thấy, thì chúng cũng có một giá trị riêng của mình. Ít nhất là một giá trị trong khía cạnh chia sẻ.”
  <br />
  <br />Tôi hy vọng cuốn sách của mình đóng góp được một cái nhìn tương đối có chiều sâu về tác phẩm của Trịnh Công Sơn. Từ đó chúng ta có thể hiểu và yêu mến người nghệ sĩ này hơn. Ðặc biệt, tôi mong là qua cuốn sách này, ta nhìn thấy rõ hơn nữa cái tài sai sử ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Ðiều đó, như tôi đã có dịp nói, cũng làm cho ta yêu tiếng Việt hơn, và, từ đó, nó làm cho ta yêu quê hương hơn.
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Có nhiều người đọc xong chuyên luận của anh cho tôi biết là họ nghĩ anh là một người bạn rất thân của Trịnh Công Sơn. Họ lý luận: không thân thiết với Trịnh Công Sơn thì không thể nào biết rõ về những suy nghĩ, những mơ mộng và rung cảm của người nhạc sĩ đến như thế. Anh có thân quen gì với Trịnh Công Sơn không? Riêng tôi, tôi nghĩ nếu giả dụ Trịnh Công Sơn được đọc cuốn sách của anh, không biết anh ấy sẽ có phản ứng như thế nào? Có thể sẽ là rất hạnh phúc vì có được một người nghe rõ tiếng đàn của mình. Có thể là rất ngỡ ngàng và lạ lùng vì đã có một người đi thẳng được vào trái tim của anh ấy và nói với anh ấy về những điều mà anh ấy đã mơ về nhưng không bao giờ nhìn rõ những nét mặt của những giấc mơ mình đến thế. Và cũng có thể là thảng thốt, thậm chí bất bình, vì anh đã vẽ ra những giấc mơ mà anh ấy không từng mơ, hoặc không từng ý thức là mình đã mơ như thế. Anh Bùi Vĩnh Phúc, anh nghĩ gì về vai trò của anh, vai trò của một nhà phê bình văn học?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Trong một cuốn sách viết về các vấn đề phê bình, tôi có được đọc là chính những nhà phê bình, qua nhiều thời đại, đã làm cho Shakespeare trở nên vĩ đại trong mắt nhìn và trong tâm hồn của người đọc cũng như người thưởng ngoạn kịch ông ở khắp nơi trên thế giới. Không phải là Shakespeare đã không có cơ hội để nói về những tác phẩm của mình. Dù sao, người ta đã xem những lời nhận định ấy của chính tác giả chỉ như là một trong những lời nhận định của một người bình thường đã đọc và đã nghe Shakespeare. Thậm chí, nhiều người trong giới văn học lại đánh giá rằng những lời nhận định ấy là những lời lẽ thô thiển, thiếu chiều sâu về tác phẩm của Shakespeare. Shakespeare đã không hiểu được chính ông hoặc tác phẩm ông một cách trọn vẹn và sâu sắc. Và Shakespeare đã chỉ trở nên vĩ đại thật sự khi có những nhà biên khảo, lý luận và phê bình phân tích rõ cái gì đã làm nên tài năng vĩ đại của Shakespeare, cái gì làm nên chiều sâu uyên áo trong suy tưởng của ông. Nhà lý thuyết Wilhelm Dilthey cũng nói, “Mục tiêu tối hậu của quá trình giải minh văn bản là để hiểu một tác giả sâu sắc hơn là chính họ tự hiểu biết về mình.” (“The ultimate goal of the hermeneutic process is to understand an author better than he understood himself”).
  <br />
  <br />Tôi không hề quen biết gì với Trịnh Công Sơn cả, cho dù là trong những bạn bè của tôi có những người rất thân với anh ấy. Nhưng tôi có gần như đầy đủ các nhạc tập của anh; và tôi có khoảng trên một ngàn các bài hát của Trịnh Công Sơn được hát lên do đủ các ca sĩ, nam cũng như nữ, trước và sau 1975, trong các băng cassettes và CDs. Có nhiều bài được khoảng từ 10 đến 15 ca sĩ hát trong những đĩa khác nhau, với những phong thái và lối hoà âm khác nhau. Nếu có dịp nói chuyện với Trịnh Công Sơn, đặc biệt là nói chuyện về các sáng tác của anh ấy, tôi nghĩ cũng là một điều hết sức thú vị. Dù sao, ngay cả nếu có một chuyện như thế, tôi vẫn tin vào cái nhìn của chính mình hơn về cái “thực tại” được gọi tên là Trịnh Công Sơn. Không phải là có những lúc anh em, bạn bè ta nhìn rõ ta hơn cả chính ta nhìn ngắm mình đó sao? Và các nhà phân tâm học, cho dù có lắng tai nghe các “thân chủ” của mình nói chuyện, vẫn tin vào nhiệm vụ của mình hơn. Họ nghe những người “thân chủ” ấy nói để, sau đó, tiết lộ cho những “thân chủ” của mình biết về chính họ (những “thân chủ” ấy), biết về cái thế giới bí ẩn mà chính họ, dù là người sống trong thế giới ấy, thậm chí “sở hữu” cái thế giới ấy, nhưng lại không hề nhận rõ mặt mày của cái thế giới ấy ra sao. 
  <br />

  <br />Thật ra, tất cả chúng ta đều chỉ sống có một nửa. “Một nửa”, đó là nói quá đi đó thôi. Chúng ta chỉ sống có một phần mười hay một phần trăm cái thế giới, cái đời sống của mình mà thôi. Ý thức của chúng ta chỉ là phần nổi lên của tảng băng sơn. Một hình ảnh so sánh quá cũ, nhưng nó lại rất chính xác. Nhà phê bình văn học nhiều lúc giống như là một nhà phân tâm. Vấn đề của mỗi nhà phê bình là họ đã nghe, đã nhìn ngắm, đã giải mã con người của “thân chủ” mình như thế nào, với những “thiết bị đo” nào. Với tôi, “thân chủ” ở đây không hẳn là con người nghệ sĩ, con người sáng tạo. Mà là tác phẩm của họ. Nó là văn bản. Anh giải mã văn bản như thế nào, người đọc sẽ nhìn “cái đọc” của anh để, ngược lại, “giải mã” anh, giải mã tác phẩm phê bình của anh. Ðiều đó là sự công bằng. Với sự công bằng ấy, tôi cảm thấy mình vừa khiêm tốn và vừa tự tin để đi vào tác phẩm. 
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Anh có cho rằng đánh giá của một người đọc bình thường, về một tác phẩm văn học nào đó, cũng có thể có giá trị như đánh giá của một nhà phê bình?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP:</b> Một nhà phê bình, trên mặt bằng của sự đọc, đứng ngang với mọi người để hạnh phúc bước vào thám hiểm một văn bản. Nếu qua sự đọc của mình, anh ta biến được cái văn bản ấy ra thành một tác phẩm văn học (với cách đặt vấn đề và những thao tác nghệ thuật của anh, với cách giải minh văn bản của anh), một cách độc đáo, tức là anh ta đóng góp được một điều tốt vào cái đọc chung và vào sự hạnh phúc của con người khi đến với văn chương, nghệ thuật. Trên mặt lý thuyết, bất cứ người đọc nào cũng có tiềm năng để trở thành một nhà phê bình. Nhà phê bình chỉ là người đã đầu tư nhiều thời gian hơn cho việc đọc, đã học hỏi về sự đọc nhiều hơn, có thể có nhiều kinh nghiệm mỹ học trong việc đọc hơn những độc giả bình thường, nhờ ở chỗ ông ta đã có dịp tiếp cận với nhiều lý thuyết văn học hơn, và có thể ông ta, qua sự rèn luyện của mình, có một sự nhậy cảm hơn người thường với những văn bản văn học. Trong khía cạnh thẩm thức văn chương, giá trị của một nhà phê bình có lẽ chủ yếu là ở những chỗ ấy. Cho dù vai trò và đóng góp của phê bình còn có thể được nhìn nhận từ những góc cạnh, những phương diện khác nữa. Hạnh phúc của một nhà phê bình, theo tôi, nhiều khi cũng phát xuất từ chỗ đứng bình thường ấy, để, như tôi đã nói, đóng góp được một điều tốt vào cái đọc chung và vào sự hạnh phúc của con người khi đến với văn chương, nghệ thuật...
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Vai trò của phê bình, của nhà phê bình, còn có điều gì khác hơn thế không?</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Dĩ nhiên, từ góc cạnh phê bình, tôi cũng không phủ nhận những đóng góp cần thiết của nhà phê bình trong việc suy nghĩ về vai trò của văn học. Những suy nghĩ ấy làm nên sự vận động của văn học một cách tích cực. Nó tạo nên sự tự vấn của văn học về vai trò của chính nó. Nhà phê bình, trong tiến trình tự tra xét, tự truy vấn như thế, lúc ấy, có thể sẽ đặt vấn đề với những cái nhìn, những thái độ được coi là quyền lực hay chính thống trong văn học. Ðặt vấn đề với những điển phạm. Anh ta cũng có thể đóng góp trong việc nhìn ra được những biến động trong dòng suy tư hay trong hướng đi của nền văn học trong đó mình đang sống cùng và sống với. Phê bình cũng cần những lý thuyết nữa. Ðó là những cách nhìn, những bước vận động mới, những bước nhảy khác nhau để tiếp cận văn bản. Ðó là những “thiết bị đo” của phê bình văn học.
  <br />

  <br />Tất cả những điều vừa nói là cần thiết. Chúng tạo sức sống cho phê bình. Chúng tạo ra những bức “không ảnh” giúp ta nhìn được toàn bộ một khung cảnh văn học. Sinh hoạt phê bình cần có được những bức “không ảnh” như vậy. Nhưng chỉ “không ảnh” thôi, chưa đủ. Phê bình cũng cần phải đi xuống “mặt bằng văn bản” và đi vào “thực địa”. Cái đọc cụ thể một số tác phẩm văn học cũng giúp cho phê bình “hiện thực hoá” và sinh động hoá những bức “không ảnh” của mình. Tôi nghĩ phê bình phải đi bằng hai chân: vừa lý thuyết, vừa thực hành. Ðiều đó giúp tạo cho nó sự quân bình, như Jonathan Culler và Robert Scholes (mặc dù, trên căn bản, họ là những nhà lý thuyết) và nhiều nhà phê bình khác đã chỉ ra. Hãy sử dụng những “thiết bị đo” của anh, những bước nhảy mới của anh, để tìm ra những khuôn mặt mới lạ của văn chương trong việc đi vào “thực địa” của mình.
  <br />
  <br /><b>PVKT: </b><i>Xin trân trọng cám ơn nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc vì buổi nói chuyện rất lý thú này.</i>
  <br />
  <br /><b>BVP: </b>Tôi cũng xin cám ơn anh và tất cả các độc giả đã chịu khó theo dõi cuộc nói chuyện của chúng ta.
  <br />
  <br />
  <br /><b>Phạm Văn Kỳ Thanh thực hiện, tháng 11 2005.</b>
  <br /><a href="http://www.talawas.org" target="_blank">© 2005 talawas</a>
  <br />
  <br />
  <p>


title: Trịnh Công Sơn, người tình của cuộc sống (phần 1)
created: 2008-02-08 20:19:25+00:00
edited: 2014-07-07 15:23:58+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Ban Mai
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Ban Mai, 12/2005 (bổ sung tháng 2/2008).
url_id: trinh-cong-son-nguoi-tinh-cua-cuoc-song-phan-1
body:
  <p>
  <br />
  Trong một lần trả lời phỏng vấn về những bản tình ca, có người so sánh nội dung ca từ Trịnh Công Sơn với thơ ca Rabindranath Tagore nhà thơ của “<i>Tâm tình hiến dâng</i>”, “<i>Người làm vườn</i>”, “<i>Mùa hái quả</i>”... Trịnh Công Sơn trả lời, chỉ xin được làm<i> “người tình của cuộc</i> <i>sống</i>”. Thật vậy, những ca từ của Trịnh Công Sơn là những khát khao của một người khát sống. Bời vì khát sống, nên ông luôn ám ảnh về cái chết. <br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn từng nói: “<i>Nỗi ám ảnh lớn nhất, đeo đẳng tôi từ thuở còn nhỏ cho đến sau này vẫn luôn luôn bị ám ảnh là cái chết</i>.<i> Sự sống và cái chết trở thành một vấn đề lớn trong đời sống tinh thần của tôi. Có lẽ suy cho cùng từ đâu mà ra cái suy nghĩ đó là do tôi quá yêu cuộc sống, sợ mất nó. Mất mát một cái gì đó mà mình từng có trong cuộc đời, đã từng đi qua và đã từng tìm thấy như tình yêu, như cái gì đẹp nhất của cuộc sống sợ ngày nào sẽ mất đi. Sự mất mát và cái chết là nỗi ám 
  ảnh lớn nhất đời tôi</i>” (1)</p>

  <p>Trong ca từ Trịnh Công Sơn chúng ta dễ dàng bắt gặp những “ám ảnh” ấy:</p>

  <div style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em;">
    <a href="MetQua DoiChanNay.jpg">
       <img src="MetQua DoiChanNay.jpg/image_preview" /></a>
    <p class="discreet">Photo PvĐ</p>
  </div>

  <dd><i>Bao nhiêu năm làm kiếp con người<br />
  Chợt một chiều tóc trắng như vôi<br />
  Lá úa trên cao rụng đầy<br />
  Cho trăm năm vào chết một ngày<br /></i>
  (<b>Cát bụi</b>)</dd>

  <dd><i>Đường nào dìu tôi đi đến cơn say<br />
  Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời<br /></i>
  (<b>Bên đời hiu quạnh</b>)</dd>

  <dd><i>Sống có bao năm vui vui buồn buồn người người ngợm ngợm<br />
  Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi non<br /></i>
  (<b>Giọt lệ thiên thu</b>)</dd>

  <br />
  <p>Sự nhạy cảm thường trực về tính hữu hạn của cuộc đời đã thúc đẩy tâm hồn ông luôn tiếp cận với cõi vô thường.</p>
  <dd><i>Chìm dưới cơn mưa một ngưởi chết đêm qua<br />
  Chìm dưới đất kia một người sống thiên thu...<br />
  Hạt cát ngu ngơ nằm chìm dưới chân đi<br />
  Bờ bến thiên thu nằm chìm dưới hư vô<br /></i>
  (<b>Chìm duới cơn mưa</b>)</dd>

  <dd><i>Sống từng ngày<br />
  Chết từng ngày<br />
  Còn sống một ngày là hẹn chết mai đây<br /></i>
  (<b>Buồn từng phút giây</b>)</dd>

  <dd><i>Người nằm co như loài thú trong rừng sương mù<br />
  Người nằm yên không kêu than chết trên căn phần...<br />
  Còn bao lâu cho thân thôi lưu đày chốn đây<br />
  Còn bao lâu cho thiên thu xuống trên thân này<br /></i>
  (<b>Phúc âm buồn</b>)</dd>
  <br />
  <p>
  Nhưng có lẽ ca khúc <b>Một cõi đi về</b> với những ca từ mang nặng chất Thiền là ca khúc có cái nhìn lạ về số kiếp con người, ông xem cuộc đời như một cõi rong chơi, nếu nhìn từ phương diện triết học. Sinh thời, Trịnh Công Sơn cũng từng công nhận <b>Một cõi đi về</b> là một bài hát rất lạ, thực sự không dễ hiểu vì có những câu trong bài hát này bản thân ông cũng thấy khó giải thích. Nhưng tuy vậy, dù chưa hiểu hết lời nhưng chúng ta khi nghe, khi hát lên thì có điều gì đó chạm đến trái tim mình. (2)</p>

  <dd><i>Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi<br />
  Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt<br />
  Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt<br />
  Rọi suốt trăm năm một cõi đi về<br /></i>
  </dd>
  <br />
  <p>           
  Mỗi con người đều có một cõi đi về riêng của mình, đó là ý chính của bài hát. Từ hư vô người ta đến 
  với cuộc sống và từ cuộc đời rong chơi người ta lại trở về với hư vô. Nhà văn Nguyễn Quang Sáng nói rằng <i>khi nghe bài hát này ông không cảm thấy sợ chết nữa</i>. (3) Ấy là một cảm nhận chung của chúng ta, vì ai cũng có cõi đi cõi về giống nhau nên việc đến và đi tới cuộc đời rồi trở lại hư vô không còn quá đè nặng con người, không xa lạ với họ. Hiểu được như thế, con người chợt thanh thản hơn trước cái chết. <br />
  </p>
  <p>          
  Qua ca từ <b>Một cõi đi về</b> của Trịnh Công Sơn chúng ta bắt gặp tính chất vô thường của thơ Thiền đời Lý-Trần trong bài <b>Chợt tỉnh</b> của Tuệ Trung:</p>

  <dd><i>Đoán biết rằng “không” và “có” không cách nhau lắm<br />
  Sống và chết vốn từ một đợt sóng<br />
  Trăng sáng đêm qua vẫn là trăng đêm nay<br />
  Hoa nở năm mới cũng là hoa năm cũ<br />
  Ba sinh thấm thoắt thực như ngọn đuốc trong gió<br />
  Chín cõi tuần hoàn giống như con kiến bò trên miệng cối xay bột<br />
  Có người hỏi thế nào là cứu cánh<br />
  Ma-ha-bát-nhã tát-bà-ha</i></dd>
  <br />
  <p>          
  Trong các bài thơ Thiền đời Lý-Trần, các nhà thơ cũng phản ánh thân phận con người ngắn ngủi và chóng vánh. Đời người chỉ “<i>như một ánh chớp, mới có đã thành không</i>” (<b>Thị đệ tứ</b> - Vạn Hạnh). Tính chất vô thường này được biểu hiện sinh động qua hình ảnh “<i>ba sinh thấm thoắt như ngọn đuốc trước gió</i>” (<b>Đốn tỉnh</b> - Tuệ Trung). Tất cả, cuộc sống, công danh phú quý, hạnh phúc tuổi xuân, đều chỉ là một giấc mộng ngắn ngủi, một áng mây nổi tụ tán không định trước, một mũi tên bay mất hút không trở lại. Các nhà thơ Thiền luôn kêu gọi mọi người nhận thức rõ điều này<i>”mặt trời lên rồi sẽ lặn, đời người nổi rồi sẽ chìm</i>” (<b>Thư thời vô thường kệ - Khóa hư lục,</b> Trần Thái Tông); “<i>tháng ngày không ở lâu; cái già, cái bệnh rất dễ xâm nhập</i>” (<b>Hoàng hôn khuyến chứng kệ - Khóa Hư Lục</b>, Trần Thái Tông), kêu gọi con người nhìn thẳng vào thực tế. Tính chất ngắn ngủi vô thường của thời gian trần thế cần được ý thức không phải để bi quan yếm thế mà để vượt lên khỏi nỗi sầu cố hữu này, đạt đến tâm thái “<i>Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận / đình tiền tạc dạ nhất chi mai</i>” (Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết / Đêm qua sân trước nở một nhành mai) (<b>Cáo Tật Thị Chúng</b>, Mãn Giác thiền sư). (4)</p>

  <p>          
  Ngay trong cái giây phút “ngộ đạo” thì thời gian hữu hạn đã trở thành thời gian vô thủy vô chung, mùa xuân có đi có đến đã trở thành mùa xuân hằng thường, vĩnh cửu, hay nói khác, thời gian đo đếm được đã trở thành một thứ siêu thời gian. Trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn luôn có sự vận động biện chứng giữa cái vô thường và cái hằng thường, giữa khoảnh khắc và trường cửu. Thấm nhuần tính chất Thiền - Phật, Trịnh Công Sơn cũng đã “ngộ” ra cõi đời này chỉ là cõi tạm và ông kêu gọi mọi người hãy sống vui vẻ nơi quán Trọ này: </p>
  <dd><i>Con chim ở đậu cành tre<br />
  Con cá ở trọ trong khe nước nguồn<br />
  Cành tre... (í... a)<br />
  Dòng sông... (í... a)<br />
  Tôi nay ở trọ trần gian<br />
  Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời<br />
  (Í...a ...í... à... í... à... a...)</i><br />
  (<b>Ở trọ</b>)</dd>
  <br />
  <p>
  Bi kịch phận người không chỉ mâu thuẫn giữa cái hữu hạn và vô hạn mà còn là bi kịch của sự phi lý. Trong <b>Trường ca</b> <b>Tiếng hát dã tràng</b><i>, </i>Trịnh Công Sơn đã nói rõ điều ấy. Theo tài liệu Nguyễn Đắc Xuân, Trịnh Công Sơn viết trường ca này lấy ý tưởng từ tác phẩm <i>Le Mythe de Sisyphe</i> (<i>Huyền thoại Sisyphe</i>) của Albert Camus – tác gia hiện sinh người Pháp đoạt giải 
  Nobel 1957. Tác phẩm <i>Huyền thoại Sisyphe</i> nói về sự phi lý của cuộc đời. Tất cả những gì con người nỗ lực xây dựng nên rồi cũng chẳng đi đến đâu, giống như anh chàng Sisyphe bị khổ sai hằng ngày phải đẩy một tảng đá lên núi cao và thả tay cho tảng đá lăn xuống vực rồi sau đó lại cố sức đẩy lên rồi lại thả tay. Tất cả sự nỗ lực ấy không có nghĩa gì hết, giống như truyền thuyết <i>Dã tràng xe cát biển Đông</i> của người phương Đông vậy. <b>Trường ca</b> <b>Tiếng hát Dã Tràng</b> nhuốm màu triết lý về thân phận làm người. Kiếp người là vô nghĩa, con người là khổ đau, chỉ có tình yêu mới làm vơi bớt khổ đau. Trường ca là tiếng kêu thống thiết của “<i>dã tràng khóc cho thân mình</i>” 
  trước cảnh “<i>trùng dương đưa sóng vào bờ, đùa lên biển cát hoang vu, xóa từng mảnh công dã tràng</i>... nói lên niềm đau vô vàn của thân phận. Những gì con người làm ra rồi cũng là công dã tràng. Tuy nhiên, không phải vì vậy mà ông tuyệt vọng, buông xuôi.(5) Trịnh Công Sơn chỉ ra rằng chỉ có tình yêu mới làm vơi bớt khổ đau và đó là chốn trú ẩn cuối cùng:</p>

  <dd><i>Tên tháng ngày viết trên môi cười<br />
  Đốt đêm dài nghe ngóng tình yêu,<br />
  Nghe dã tràng xuống hai vai gầy,<br />
  Đốt cơn buồn đi đến tình yêu,<br />
  Gọi vào tình yêu, gọi vào tình yêu<br />
  Ta ra ngàn lối bắc loa gọi vào tình yêu</i></dd>
  <br />
  <p>Nhạc sĩ Văn Bình cho rằng: “Trường ca này là kho lưu trữ những ưu tư mà ta thường bắt gặp lại trong nhiều ca khúc của Trịnh Công Sơn sau này như <b>Lời buồn thánh, Đóa hoa vô thường</b>”. (6)</p>
  <p>Một lát cắt quan trọng nữa để tìm hiểu về phận người mong manh, chóng tàn là tìm hiểu nỗi ám ảnh thời gian tàn phai trong thế giới Trịnh Công Sơn.</p>

  <p>Trong tác phẩm “Trịnh Công Sơn / Ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật”, Bùi Vĩnh Phúc đã phân tích khá kỹ nỗi ám ảnh thời gian tàn phai này. Nhận xét rằng người ta dễ dàng bắt gặp những hình ảnh tàn phai trong thế giới của Trịnh Công Sơn, như<i> nắng vàng phai, lá vàng phai, ôm lòng phai tàn, thu phai, mộng nhạt</i> <i>phai, </i>v.v..., ông viết: “Đối với ông, thời gian thường đi quá nhanh, để tất cả những gì là tươi đẹp trong cuộc sống này cứ thế mà phai úa, tàn héo dần. (...) Trong bài <b>Nhìn những mùa thu đi</b>, Trịnh Công Sơn viết: <i>Nhìn những mùa thu đi, em nghe sầu lên trong nắng/ Và lá rụng ngoài song, nghe tên mình vào quên lãng/ Nghe tháng ngày chết trong thu vàng (...) Đã mấy lần thu sang / Công viên chiều qua rất ngắn / Chuyện chúng mình ngày xưa, anh ghi bằng nhiều thu vắng, đến thu này thì mộng nhạt phai.</i> Quên lãng, chết, rất ngắn, nhạt phai. Đó là những nhận thức của Trịnh Công Sơn về bước đi hững hờ mà gây nhiều xót xa, đau đớn của thời gian, đối với kiếp người.” (7)</p>
  <p>Không phải chỉ trong ca từ Trịnh Công Sơn mới tiếc xuân thì, mới ám ảnh nỗi tàn phai. Thơ xưa đã đầy những lời cảnh báo về nỗi ngắn ngủi của tuổi trẻ: <i>Chơi xuân kẻo hết xuân thì/Cái già sồng sộc nó thì theo sau.</i> Và đặc biệt đến Thơ Mới, tiếng thơ của quyền sống cá nhân –  nó trở thành một tiếng nói đầy ý thức về cái ngắn ngủi đến tàn nhẫn của cuộc đời. </p>
  <dd><i>Xuân đang đến nghĩa là xuân đang qua<br />
  Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già<br />
  Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất<br /></i>
  (Xuân Diệu)</dd>
  <br />
  <p>Chế Lan Viên thì chối từ dứt khoát khi mùa Xuân đến, ông muốn ở lì với mùa Thu, có nghĩa là ông muốn ở lì với quá khứ, níu giữ thời gian đã mất. Ông ước muốn:</p>
  <dd><i>Ai đâu trở lại mùa thu trước<br />
  Nhặt lấy cho tôi những lá vàng?<br />
  Với của hoa tươi, muôn cánh rã<br />
  Về đây, đem chắn nẻo xuân sang!<br /></i>
  (<b>Xuân</b> - Chế Lan Viên)</dd>
  <br />
  <p>Tương tự như vậy, Xuân Diệu lại mong ước táo bạo hơn: <i>Tôi muốn tắt nắng đi/Cho màu đừng nhạt mất/ Tôi muốn buộc gió lại? Cho hương đừng bay đi</i>... (<b>Vội vàng</b>). Khó mà bảo rằng ước muốn ấy không “ngông cuồng”, “ngộ nghĩnh”, không chứng tỏ “một sức mạnh phi thường” bởi con người ta ai mà tắt được mặt trời, mà buộc nổi gió, ai mà quay ngược lại bánh xe tạo hoá của thời gian. (8)</p>
  <p>Và Trịnh Công Sơn cũng có một mơ ước rất đẹp, rất “dị thường” như Xuân Diệu và Chế Lan Viên. Nhưng mơ ước của ông lại chỉ là “chăn gió mưa sang”.</p>
  <dd><i>Ngày mai em đi, biển nhớ em quay về nguồn<br />
  Gọi trùng dương gió ngập hồn, bàn tay chăn gió mưa sang...<br /></i>
  ( <b>Biển nhớ</b>)</dd>
  <br />
  <p>Tuy nhiên, ở đây ta thấy các nhà Thơ Mới luôn níu kéo thời gian, luôn muốn quay về quá khứ nên “<i>chắn nẻo xuân sang</i>”. Còn Trịnh Công Sơn cũng buồn, cũng tiếc nuối thời gian. Nhưng ông hiểu đó là quy luật muôn đời của tạo hoá nên chấp nhận chứ không níu kéo, mà cùng hoà vào thiên nhiên để 
  “<i>chăn gió mưa sang</i>”.</p>
  <p>Những ca khúc viết về thân phận con người của Trịnh Công Sơn trước sự sống cái chết và nỗi tàn phai cũng chỉ là đi tìm cái hữu hạn của kiếp sống. Sự hiện diện của mỗi số phận bắt buộc phải đi qua một khoảng thời gian nào đó, do định mệnh an bài và cái không gian vô định phải nhận diện. Theo nhà Phật đó là nhân quả, là luân hồi, là sự sinh trưởng không ngơi nghỉ và biến hóa vô cùng để phát triển, tạo nên cái “nghiệp” cho số phận. Nên cái thân phận khốn khó mà mỗi kiếp người phải mang nặng, không nằm trong phạm trù riêng, nó trải rộng ra cả thế gian này với những sai biệt xuyên qua cung số. Cát bụi lại trở về cát bụi.</p>
  <dd><i>Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi<br />
  Để một mai vươn hình hài lớn dậy<br />
  ...Ôi cát bụi phận này<br />
  Vết mực nào xóa bỏ không hay<br /></i>
  (<b>Cát bụi</b>)</dd>
  <br />
  <p align="center">* * * * *</p>
  <br />
  <p>        
  Thân phận con người mong manh trước sự sống và cái chết, trước nỗi buồn và sự cô đơn không phải là tâm trạng của riêng ai. Có lẽ là định mệnh tiền kiếp của con người. Văn chương lãng mạn từ xưa đến nay đều buồn, đặc biệt trong thơ trữ tình, nỗi buồn của thi nhân càng được bộc lộ một cách thấm thía hơn. </p>
  <p>          
  Riêng với Trịnh Công Sơn - người nhạc sĩ thấm nhuần nền văn hóa lãng mạn Pháp từ thuở nhỏ thì cái tôi, cái bản ngã của ông càng được bộc lộ, khẳng định rõ nét. Nó như một ám ảnh của đời mình. Trịnh Công Sơn là một khối cô đơn. “<i>Làm sao thấu từng nỗi đời riêng</i>...” (<b>Như một lời chia tay</b>). “<i>Người về soi bóng mình, giữa tường trắng lặng câm</i>...” (<b>Ru ta ngậm ngùi</b>). Hãy nghe ông nói về thế giới của ông.“<i>Tự mình biết riêng mình và ta biết riêng ta</i>” (<b>Ngẫu nhiên</b>). Một trong những thú tiêu khiển của ông là mỗi ngày “<i>ngồi trong phòng uống rượu và nhìn nắng từ sáng đến chiều tối</i>”. Ông tận hưởng cái thú “<i>ngồi yên lặng nhìn trời đất và suy tưởng về 
  những điều mình chưa tự giải đáp được cho chính bản thân mình...</i>” Ông cũng cho biết “<i>khoảng thời gian thích nhất là được ngồi yên tĩnh một mình trước khi có một người bạn đầu tiên xuất hiện để 
  phá tan sự yên tĩnh đó”</i>. Vì thế, những nỗi niềm thầm kín của ông trước sau vẫn là “<i>một điều giấu kín trong tim con người là điều giấu kín thôi</i>” (<b>Một lần thoáng có</b>).(9)</p>

  <p>Bùi Vĩnh Phúc nhận định rằng “tâm hồn là kẻ săn đuổi cô đơn”, nói theo Carson McCullers. Ông viết: “Chính trong sự cô đơn, con người nghe ngóng được cuộc đời, cảm nhận được những hiện tượng thiên nhiên một cách rõ ràng hơn. Trịnh Công Sơn cũng vậy. Trong tịch lặng của niềm cô đơn, thính giác của ông trở nên mẫn cảm hơn bao giờ. Sự nghe ngóng cuộc đời, cảm nhận thiên nhiên của ông, ở một góc cạnh nào đó, cũng là một nỗi ám ảnh muốn ôm lấy đời sống này: <i>Đêm nghe gió tự tình/Đêm nghe đất trở mình vì mưa/Đêm nghe gió thở dài/ Đêm nghe tiếng khóc cười của bào thai... </i>(<b>Nghe tiếng muôn trùng</b>). Nghe ngóng thiên nhiên, ông có dịp sống trở lại những cảm giác, những hạnh phúc và đau đớn cũ. Đời sống ông trở nên đậm nét và sâu lắng: </p>
  <dd><i>Đôi khi thấy trên lá khô một dòng suối<br />
  Đôi khi nhớ trong mắt em một bóng tối nhỏ nhoi...<br />
  Đôi khi bước qua phố xưa lòng tôi nhớ<br />
  Đôi khi thấy trăm vết thương rồi như đá ngây ngô<br /></i>
  (<b>Rồi như đá ngây ngô</b>)”. (10)</dd>
  <br />
  <p>         
  Cảm giác cô đơn có lẽ là định mệnh của con người, cho dù ở bất cứ nơi đâu. Trên chính quê hương mình hay ở xa quê hương. Vào thời bình hay thời chiến. Giữa đám đông hay trong khoảng vắng... Chỉ còn có thể về với mình, về với tôi:</p>

  <div style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em;">
    <a href="TroiCao DatRong.jpg">
       <img src="TroiCao DatRong.jpg/image_preview" /></a>
    <p class="discreet">Photo PvD</p>
  </div>

  <dd><i>Trời cao đất rộng<br />
  Một mình tôi đi<br />
  Một mình tôi đi<br />
  Đời như vô tận<br />
  Một mình tôi về<br />
  Một mình tôi về... với tôi!<br /></i>
  (<b>Lặng lẽ nơi này</b>).</dd>
  <br />
  <p>          
  Tương tự như vậy, đối với các nhà <i>Thơ Mới,</i> cô đơn là nỗi buồn truyền kiếp. Họ ý thức quá đầy đủ về chính mình nên càng cảm nhận rõ rệt cảm giác cô đơn. </p>
  <p>Có những nỗi buồn vô cớ xâm chiếm tâm hồn một cách nhẹ nhàng, êm ái:</p>
  <dd><i>Hôm nay trời nhẹ lên cao<br />
  Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn<br />
  ...Êm êm chiều ngẩn ngơ chiều<br />
  Lòng không sao cả, hiu hiu, khẽ buồn...<br /></i>
  (<b>Chiều<i> </i></b>- Xuân Diệu)</dd>
  <br />
  <p>Nhưng thấm thía hơn là nỗi buồn mang theo cảm giác cô đơn:</p>
  <dd><i>Bốn bề ánh nhạc: biển pha lê<br />
  Chiếc đảo hồn tôi rợn bốn bề</i> <br />
  (<b>Nguyệt Cầm</b> – Xuân Diệu )</dd>
  <br />
  <p>Huy Cận cũng từng ví tâm hồn cô đơn, sầu não giữa cõi đời của mình như hòn đảo: </p>
  <dd><i>Hồn đơn chiếc như đảo rời dặm biển<br />
  Suốt một đời như núi đứng riêng tây <br /></i>
  (<b>Mai sau</b>).</dd>
  <br />
  <p>Trần Tử Ngang của Trung Hoa hơn ngàn năm trước, cũng đã từng có một nỗi buồn tương tự như thế: </p>

  <dd><i>Tiền bất kiến cổ nhân<br />
  Hậu bất kiến lai giả<br />
  Niệm thiên địa chi du du<br />
  Độc thương nhiên nhi lệ hạ</i>. </dd>
  <dd>Tạm dịch:</dd>
  <dd><i>Ai người trước đã qua? <br />
  Ai người sau chưa đẻ?<br />
  Nghĩ trời đất vô cùng<br />
  Một mình tuôn giọt lệ.</i> (11) <br /></dd>
  <br /><p>Tuy nhiên, cái buồn và cô đơn của các nhà <i>Thơ Mới</i> khác với cái buồn của Trịnh Công Sơn. Các nhà <i>Thơ Mới</i> chỉ biết tỏ thái độ bất hòa với đời sống xã hội bằng cách lẩn trốn vào cái tôi cô đơn, buồn bã: “<i>Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ. Ta phiêu lưu trong trường tình cùng Lưu Trọng Lư. Ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên. Ta đắm say cùng Xuân Diệu. Nhưng động tiên đã 
  khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi cũng tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ, ta ngẩn ngơ buồn trở về hồn ta cùng Huy Cận” .</i> (12)</p>
  <p>         
  Theo tôi, với Trịnh Công Sơn, ông chấp nhận cô đơn. Trong cô đơn ông nghe ngóng cuộc đời, cảm nhận những vi diệu tinh tế của thiên nhiên. Quan điểm tích cực về cái tôi cô đơn của Trịnh Công Sơn đã quyết định chỗ đứng và điểm nhìn của ông trước cuộc đời. Trịnh Công Sơn cô đơn nhưng không trốn vào nỗi đau của riêng mình mà trải lòng ra với đời, đón nhận, và chấp nhận:</p>
  <dd><i>Dù đến rồi đi tôi cũng xin tạ ơn người<br />
   tạ ơn đời, tạ ơn ai đã cho tôi<br />
   còn những ngày quên kiếp sống lẻ loi<br />
  Dù đến rồi đi tôi cũng xin tạ ơn người<br />
   tạ ơn đời, tạ ơn ai đã cho tôi<br />
   tình sáng ngời như sao xuống từ trời<br /></i>
  (<b>Tạ ơn</b> - Trịnh Công Sơn). <br /></dd>
  <br />
  <p align="center">
  (còn tiếp phần 2) <br /></p>
  <hr />
  <p>Chú thích:</p>
  <p class="discreet">(1)  Văn xuôi Trịnh Công Sơn (2004), <i>Kiếp sau tôi vẫn là người nghệ sĩ </i>(trả lời phỏng vấn VCH), in trong “Một cõi TCS”, NXB Thuận Hóa.TTVHNNĐT. ( tr523)</p>
  <p class="discreet">(2) Văn xuôi Trịnh Công Sơn (2004), <i>Kiếp sau tôi vẫn là người nghệ sĩ sdd</i>. (tr 520)</p>
  <p class="discreet">(3) Văn xuôi Trịnh Công Sơn (2004), <i>Kiếp sau tôi vẫn là người nghệ sĩ sdd</i>. (tr 520)</p>
  <p class="discreet">(4) Đoàn Thị Thu Vân (1996), <i>Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ Thiền Việt Nam thế kỷ X-thế kỷ XIV, </i>NXB Văn học.</p>
  <p class="discreet">(5) Nguyễn Đắc Xuân (2003),  <i>Có một thời như thế</i>, NXB Văn học.</p>
  <p class="discreet">(6) Hoàng Phủ Ngọc Tường (2005), <i>Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử 
  bé,</i> NXB Trẻ. (tr74)</p>
  <p class="discreet">(7) Bùi Vĩnh Phúc (2005), <i>Trịnh Công Sơn / Ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật</i>, NXB Văn Mới.</p>
  <p class="discreet">(8) Lê Bá Hán (chủ biên), Lê Quang Hưng, Chu Văn Sơn (2003), <i>Tinh hoa Thơ Mới thẩm bình và suy ngẫm</i>, NXB GD.</p>
  <p class="discreet">(9) Lê Hữu,  <i>Ảo giác Trịnh Công Sơn</i>, nguồn <a href="http://www.tcs-home.org/" target="_blank">www.tcs-home.org</a></p>
  <p class="discreet">(10) Bùi Vĩnh Phúc (2005), <i>Trịnh Công Sơn / Ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật</i>, NXB Văn Mới.</p>
  <p class="discreet">(11) Hoài Thanh – Hoài Chân (1993), <i>Thi nhân Việt Nam,</i> NXB Văn học Hà Nội. (tr 135)</p>
  <p class="discreet">(12) Hoài Thanh – Hoài Chân (1993), <i>Thi nhân Việt Nam,</i> NXB Văn học Hà Nội. (tr 34) <br />
  <br />
  </p>
  <p align="center">
  <br />* * * * *<br />
  </p>


title: Trịnh Công Sơn qua cái nhìn của một chỉ huy tình báo Việt Nam Cộng hoà
created: 2008-04-08 16:58:33+00:00
edited: 2008-05-11 17:05:54+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bùi Văn Phú. Talawas.org, 01.04.2008.
url_id: trinh-cong-son-qua-cai-nhin-cua-mot-chi-huy-tinh-bao-viet-nam-cong-hoa-1
body:
  <p>
  <br />
  Trịnh Công Sơn mất ngày 01.4.2001. Mấy trăm người đưa ông đến nơi an nghỉ cuối cùng ở Nghĩa trang Gò Dưa, Bình Dương. Khi những cành hoa, nắm đất được ném xuống mộ phần, đoàn người tiễn ông vào lòng đất mẹ đã cất tiếng đồng ca: 
  </p>
  <div style="margin-left: 30px">
  <p>
  <em>Hạt bụi nào hoá kiếp thân tôi</em> <br />
  <em>để một mai vươn hình hài lớn dậy</em> <br />
  <em>...</em> <br />
  <em>ôi cát bụi phận này</em> <br />
  <em>vết mực nào xoá bỏ không hay</em> 
  </p>
  </div>
  <p>
  <br />
  Từ đó, mỗi năm đến ngày giỗ Trịnh Công Sơn trong và ngoài nước đều có sinh hoạt tưởng niệm. <br />
  <br />
  Trước đây những sinh hoạt này diễn ra tốt đẹp. Năm nay có nhiều thông tin phổ biến kêu gọi biểu tình phản đối và tẩy chay những chương trình như thế. 
  </p>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="http://www.tcs-home.org/News/poster-doa-hoa-vo-thuong-29-03-2008">
       <img src="http://www.tcs-home.org/News/poster-doa-hoa-vo-thuong-29-03-2008" /></a>
    <p class="discreet">Chương trình “Đóa Hoa Vô Thường” (The Friends) ở Garden Grove</p>
  </div>

  <p>
  Ở Texas ngày 23.3 đã có chương trình “Như cánh vạc bay” do Đài phát thanh V.O.V.N. - Tiếng nói Việt Nam tại Houston (1110 AM) tổ chức với 1.400 khán giả đến nghe Khánh Ly, Tuấn Ngọc, Trần Thu Hà, Quang Tuấn hát nhạc Trịnh, dù nhiều hội đoàn cựu quân nhân người Việt đã ra thông báo phản đối. <br />
  <br />
  Nam California có nhóm <em>The Friends</em> đã mấy lần tổ chức văn nghệ giỗ Trịnh Công Sơn ở hai miền nam bắc California với những tiếng hát gắn liền với nhạc Trịnh là Khánh Ly, Cẩm Vân cùng những giọng ca trẻ sau này. Năm nay nhóm thực hiện chương trình <a href="http://www.tcs-home.org/ban-be/sinh-hoat/2008-nhom-the-friends-nhu-duoc-om-vao-long">“Đoá hoa vô thường”</a> vào tối ngày 29.3 ở Thành phố Garden Grove, Nam California. Hơn trăm người đã biểu tình trước cửa thính đường. <br />
  <br />
  Tại phòng sinh hoạt nhật báo <em>Người Việt</em> tối ngày 1.4 dự định cũng có một chương trình do Nhóm <em>Hướng Dương</em> thực hiện với chủ đề: <a href="http://www.tcs-home.org/News/quang-cao-nhom-huong-duong/view">“Ngồi lại với nhau</a> : Trịnh Công Sơn và tây ban cầm” với tiếng đàn Nguyễn Xuân Thao. Tuy nhiên ban tổ chức vừa ra thông báo rời chương trình đến một thời điểm khác chưa định. <br />
  <br />
  <br />
  <strong>Những tiếng nói phản đối việc tổ chức trình diễn nhạc Trịnh Công Sơn</strong> <br />
  <br />
  Một thông báo phổ biến ngày 21.3.2008 của Cộng đồng Việt Nam - Nam California và Ủy ban Bảo vệ &amp; Phát huy Chánh nghĩa Quốc gia kêu gọi đồng hương tham gia biểu tình: “là một sự phản kháng mạnh mẽ của tập thể người Việt tị nạn cộng sản đối với những âm mưu vinh danh Trịnh Công Sơn, một tên cộng sản nằm vùng tiếp tay với cộng sản Hà Nội và phản bội công cuộc tranh đấu của đồng bào miền Nam Việt Nam”. <br />
  <br />
  Bản thông báo nhấn mạnh: “Trình diễn nhạc Trịnh Công Sơn là tiếp tay thực thi Nghị quyết 36 của cộng sản Việt Nam trong mặt trận giao lưu văn hóa một chiều, phản lại anh linh của hằng trăm ngàn dân quân cán chính đã hy sinh để bảo vệ miền Nam Việt Nam và đồng bào bỏ mình trên biển cả trên đường tìm tự do, là nhắc lại những uất hận trong các trại tù cải tạo và những đau thương triền miên của dân tộc Việt Nam đến ngày hôm nay dưới sự thống trị của Đảng cộng sản Việt Nam”. <br />
  <br />
  Từ Houston, bang Texas, ngày 22.03 Tổng hội cựu Chiến sĩ Quân lực Việt Nam Cộng hoà trong một thông báo đã đưa ra những nhận định sau: 
  </p>
  <ul>
  <li>Trịnh Công Sơn là văn nô của cộng sản Việt Nam; </li>
  <li>Trịnh Công Sơn đã cộng tác và được chế độ cộng sản Việt Nam ưu đãi; </li>
  <li>Trình diễn ca nhạc Trịnh Công Sơn là tiếp tay cho Nghị quyết 36 của cộng sản Việt Nam dưới chiêu bài tuyên vận, ru ngủ tinh thần đấu tranh của Cộng đồng Người Việt Quốc gia tị nạn cộng sản tại hải ngoại. </li>
  </ul>
  <p>
  Cũng từ bang Texas, tuyên cáo của Ủy ban Phát huy Chính nghĩa Quốc gia vùng Dallas có những nhận xét như sau về nhạc sĩ họ Trịnh: 
  </p>
  <ul>
  <li>Ngay sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Trịnh Công Sơn công khai lên đài phát thanh Sài Gòn kêu gọi các nghệ sĩ ca nhạc hát bài &quot;Nối vòng tay lớn&quot; để mừng chiến thắng của cộng sản Việt Nam cưỡng chiếm miền Nam Việt Nam. </li>
  <li>Sau năm 1975, Trịnh Công Sơn đã được chính quyền cộng sản Việt Nam đề cao, nâng đỡ, cung cấp nhà cửa và cho xuất ngoại qua Nga Sô, viết nhạc &quot;Ánh sáng Mạc Tư Khoa&quot; để ca ngợi Lenin và xã hội chủ nghĩa cộng sản quốc tế. </li>
  <li>Trịnh Công Sơn công khai viết trên tờ <em>Sài Gòn Giải phóng</em> tiết lộ đã vào mật khu Việt cộng để tiếp xúc công tác với Mặt trận Giải phóng miền Nam trong thời gian chiến tranh Việt Nam. </li>
  </ul>
  <p style="text-align: center">*</p>
  <table border="0" cellspacing="0" cellpadding="3" style="float: left; margin-bottom: 5px; margin-right: 10px">
  <tbody>
  <tr><td width="300"><img src="baivietTCS.jpg" border="0" alt="" width="300" height="233" /></td></tr>
  <tr><td width="300"><p class="discreet">Đã có nhiều bài viết, nhưng con người chính trị của Trịnh Công Sơn vẫn khó hiểu và gây tranh cãi</p></td></tr>
  </tbody>
  </table>
  <p>
  Tôi đã viết nhiều bài về nhạc Trịnh Công Sơn, mà tôi gọi là <a href="http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=2335&rb=0206>những bài hát cho hoà bình Việt Nam</a>. Một số độc giả gửi thư phản bác với luận cứ như những thông báo, tuyên cáo dẫn trên, ngoại trừ việc nhắc đến Nghị quyết 36 vì thời điểm 15, 20 năm trước chưa có nghị quyết này. <br />
  <br />
  Tôi không bênh vực cho Trịnh Công Sơn là cộng sản hay không cộng sản, nhất là vào thời điểm trước năm 1975 khi tôi chưa đến tuổi đôi mươi, không biết nhiều về chính sách trí vận hay văn hoá vận của những bên can dự trong cuộc chiến tranh trên quê hương mình.<br />
  <br />
  Sự xuất hiện của <a href=">những bài hát cho hoà bình Việt Nam</a>. Một số độc giả gửi thư phản bác với luận cứ như những thông báo, tuyên cáo dẫn trên, ngoại trừ việc nhắc đến Nghị quyết 36 vì thời điểm 15, 20 năm trước chưa có nghị quyết này. <br />
  <br />
  Tôi không bênh vực cho Trịnh Công Sơn là cộng sản hay không cộng sản, nhất là vào thời điểm trước năm 1975 khi tôi chưa đến tuổi đôi mươi, không biết nhiều về chính sách trí vận hay văn hoá vận của những bên can dự trong cuộc chiến tranh trên quê hương mình.<br />
  <br />
  Sự xuất hiện của <a href="http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=5436&rb=0206">Trịnh Công Sơn và Khánh Ly</a> trong giai đoạn của cuộc chiến tranh tại Việt Nam đã được giới truyền thông nước ngoài ví như đôi danh ca Bob Dylan và Joan Baez ở Mỹ với những ca khúc kêu gọi chấm dứt chiến tranh làm rung động bao triệu trái tim người Việt Nam, nhất là tầng lớp thanh niên, là những người sẽ phải đối diện với chiến tranh, với cái chết hơn ai hết. Tôi cũng như bao nhiêu thanh niên Việt Nam khác mê nhạc Trịnh, thuộc nhạc Trịnh vì lời ca ông viết ra là những con chữ đã xoáy xoay vào tâm thức tuổi trẻ chúng tôi trong giai đoạn đất nước có nhiều nghịch lí. Nhạc Trịnh đến với chúng tôi nhờ vào những phương tiện truyền thông đại chúng, từ sân trường học, trong quán cà phê và nhất là nhờ có một chính sách văn hoá thông tin không bị kiểm duyệt khắt khe ở miền Nam Việt Nam vào thời bấy giờ. <br />
  <br />
  Theo tôi nghĩ, nếu Trịnh Công Sơn có quan hệ và hoạt động cho cộng sản thì cũng đã bị bắt giam như Huỳnh Tấn Mẫm, Ngô Kha, như Dương Văn Đầy, Nguyễn Công Khế hay phải vào bưng biền như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Đắc Xuân, Lê Văn Hảo. Ngược lại, dù trốn lính, Trịnh Công Sơn đã được nhiều quan chức trong giới lãnh đạo miền Nam che chở, như đại tá không quân Lưu Kim Cương, mà khi ông tử trận trong một cuộc giao tranh vào tháng 5 năm Mậu Thân ở vòng đai phi trường Tân Sơn Nhất, Trịnh Công Sơn đã viết lên những lời ca bất tử: 
  </p>
  <div style="margin-left: 30px">
  <p>
  <em>Anh nằm xuống</em> <br />
  <em>sau một lần đã đến đây <br />
  đã vui chơi trong cuộc đời nầy <br />
  đã bay cao trong vòm trời đầy <br />
  rồi nằm xuống</em> <br />
  <em>không bạn bè không có ai <br />
  không có ai từng ngày</em> <br />
  <em>không có ai đời đời <br />
  ru anh ngủ vùi mùa mưa tới</em> <br />
  <em>trong nghĩa trang này có loài chim thôi <br />
  <br />
  Anh nằm xuống cho hận thù vào lãng quên <br />tiễn đưa nhau trong một ngày buồn <br />đất ôm anh đưa vào cội nguồn <br />rồi từ đó trong trời rộng đã vắng anh <br />như cánh chim bỏ rừng, như trái tim bỏ tình <br />nơi đây một lần nhìn anh đến</em> <br /><em>những xót xa đành nói cùng hư không <br /><br />Bạn bè còn đó anh biết không anh <br />người tình còn đây anh nhớ không anh <br />vườn cỏ còn xanh, mặt trời còn lên <br />khi bóng anh như cánh chim chìm xuống. <br /><br />Vùng trời nào đó anh đã bay qua <br />chỉ còn lại đây những sáng bao la <br />người tình rồi quên, bạn bè rồi xa <br />ôi tháng năm những dấu chân người cũng bụi mờ <br /><br />Anh nằm xuống</em> <br /><em>như một lần vào viễn du <br />đứa con xưa đã tìm về nhà <br />đất hoang vu khép lại hẹn hò <br />người thành phố</em> <br /><em>trong một ngày đã nhắc tên <br />những sớm mai lửa đạn <br />những máu xương chập chùng <br />xin cho một người vừa nằm xuống <br />thấy bóng thiên đường cuối trời thênh thang.</em> 
  </p>
  </div>
  <p>
  <br />
  Năm ngoái, phim <em>Đất khổ</em>, thực hiện năm 1973 dưới thời Việt Nam Cộng hoà đã được phát hành, trong đó Trịnh Công Sơn diễn vai chính là một nhạc sĩ, Trịnh Quân, phản ánh khá thực con người của ông về hoàn cảnh sống và những sáng tác cho hoà bình Việt Nam: “Tôi sẽ đi thăm”, cho những goá phụ của cuộc chiến: “Em đi qua chiều” và mong ước xây dựng quê hương đổ nát sau chiến tranh: “Dựng lại người, dựng lại nhà”. Trong phim, người nhạc sĩ họ Trịnh còn là một con người Việt Nam có tình thân ái và lòng quí mến người Mỹ, dù là một anh Mỹ lính đào ngũ sa cơ thất thế. Nếu Trịnh Công Sơn là con người cộng sản, ông đã không nhận đóng phim này. Sau này Trịnh Công Sơn có những cơ hội đến Mỹ nói chuyện âm nhạc nhưng ông không đi, ngay cả khi gần cuối đời có nhiều người quí mến muốn đưa ông đến Hoa Kỳ chữa bệnh, nhưng ông một mực từ chối. Tại sao thế? <br />
  <br />
  Đã có nhiều bài viết về con người chính trị của Trịnh Công Sơn, nhưng tựu chung vẫn còn là những điều khó hiểu. <br />
  <br />
  Bà Đặng Tuyết Mai, nguyên là phu nhân của cựu Thủ tướng Việt Nam Cộng hoà Nguyễn Cao Kỳ, vài năm trước đã phát biểu là Trịnh Công Sơn không theo cộng sản. <br />
  <br />
  Mới đây, trong hồi kí nhan đề <em>N. D.B. <a name="nr1" href="#anm1" title="nr1"><sup>[1]</sup></a> </em>, ông Nguyễn Mâu, cựu đại tá cảnh sát, là cấp chỉ huy tình báo Việt Nam Cộng hoà từ 1968 đến 1972, có đưa ra những sự việc nhưng không dẫn đến kết luận vững vàng cho thấy Trịnh Công Sơn có hay không hoạt động cho cộng sản. <br />
  <br />
  Ông Mâu kể chuyện vào năm 1969 Trịnh Công Sơn bị một đơn vị cảnh sát bắt giao cho Ngành Đặc biệt và chính ông đã nói chuyện với Trịnh Công Sơn. Qua buổi nói chuyện đầu tiên, ông Mâu có cảm tưởng Sơn không phải là người cộng sản. Khi hỏi thẳng Sơn có hoạt động trí vận, có viết nhạc theo chỉ thị, có hoạt động cho hội văn nghệ sĩ yêu nước, thì câu trả lời của Sơn là không. <br />
  <br />
  Ông kể cho Sơn nghe về những tài liệu ông có được cho thấy chính Bộ Chính trị miền Bắc mới lo sợ bộ đội cộng sản nghe nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn và chính phía chính quyền miền Nam đã cho phát thanh những bài nhạc này, với tiếng hát Khánh Ly, từ máy bay xuống dọc đường mòn Hồ Chí Minh để cho bộ đội nghe, cụ thể là bài “Gia tài của Mẹ”. Kể xong ông Mâu hỏi Sơn nghĩ sao về chuyện này? Người nhạc sĩ không trả lời, nhưng trên nét mặt “sáng rỡ, niềm vui không giấu giếm, mắt long lanh hàm chứa sự thích thú và hài lòng đến cùng độ. Chúng tôi không nghĩ rằng anh vui mừng vì có tinh thần chống cộng cao độ. Chúng tôi cũng không nghĩ anh giả vờ vui để tỏ ý chống cộng trước một viên chức thuộc ngành công an. Anh đã vui vì tâm tư và ý tưởng đối với quê hương tang tóc, về một cuộc chiến tương tàn cần phải chấm dứt đã được gửi gắm đi xa, qua làn sóng điện đến với những người có trách nhiệm”. (<em>N. D.B.</em> tr. 222) <br />
  <br />
  Tác giả Nguyễn Mâu ghi lại lời Trịnh Công Sơn nói với ông: <br />
  <br />
  “Tôi không kêu gọi họ buông súng hay mang súng trở về như Bộ Chiêu hồi, nhưng tôi đã làm việc ấy một cách tế nhị và rất thâm trầm như bài ‘Lại cần với nhau’ với lời nhạc <em>‘… đừng bỏ tôi… đừng bỏ tôi… đi hai mươi năm qua… còn gì cho anh… còn gì cho tôi… không còn gì… không còn gì… còn lại chiến tranh… hai mươi năm chinh chiến mẹ ngủ không yên…</em>’ Và còn nhiều nữa, tôi đã nói thẳng với họ hãy vượt mọi trấn áp, từ bỏ rừng núi… mà trở về cùng với dân tộc đang chịu quá nhiều đoạ đầy thống khổ như bài ‘Nối vòng tay lớn’ với câu kết luận ‘<em>Vượt thác cheo leo… hay ta vượt đèo… từ quê nghèo lên phố lớn… nắm tay nối liền biển xanh sông gấm… nối vòng tay lớn…</em>’ Tôi đã nói chuyện với họ như bằng hữu, như anh em chứ không phải như ông Bộ trưởng Chiêu hồi. Phương cách của tôi theo tôi nghĩ có thể thích hợp và được họ vui vẻ chấp nhận và lĩnh hội hơn. Tôi thương yêu và kính trọng họ thật, với tình người thật, với tinh thần ruột thịt thật và muốn trải với họ chút tâm sự thật. Tôi có thể bị công an, bị chính ông kết tội nhưng đó là sự thật tôi không giấu giếm. Cũng bằng cách này, tôi đã gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh cho những giới chức chỉ đạo chiến tranh của bên này và cả bên kia”. (sđd, tr. 223) <br />
  <br />
  Tiếp xúc trực tiếp nhiều lần với Trịnh Công Sơn, tác giả Nguyễn Mâu có nhận xét: “Anh Sơn rất vô tư trong chính trị, với lập trường không thiên vị, không theo những người quốc gia triệt để mà cũng chẳng theo cộng sản. Qua những lời tâm sự, có thể anh đã phải tránh qua, né lại, lúc chường, lúc trốn, dù là bạn nhưng vẫn phải đối phó với Hoàng Phủ Ngọc Tường và vài người khác vốn là cơ sở trí vận cộng sản”. (sđd, tr. 224) <br />
  <br />
  Theo tác giả, người nhạc sĩ này “là một nghệ sĩ có tâm hồn đang đau nhức với cái đau nhức của dân tộc và sáng tác vì cái đau nhức ấy”. (sđd, tr. 215) <br />
  <br />
  Rồi ông Mâu nhắc đến Nguyễn Thanh Ty là tác giả của tập sách <em>Về một quãng đời của Trịnh Công Sơn</em> là một người gần gũi với Sơn ở trường sư phạm Qui Nhơn. Ông Ty nhận xét trong những năm chung sống với nhau không có dấu chỉ nào cho thấy Trịnh Công Sơn là Việt cộng. Nhưng những liên lạc, gặp gỡ giữa Trịnh Công Sơn với Hoàng Phủ Ngọc Tường trong giai đoạn này, 1965-1969, còn là một dấu hỏi lớn và có thể đó là những thất bại của tình báo Việt Nam Cộng hoà mà ông Nguyễn Mâu có một phần trách nhiệm. <br />
  <br />
  Tác giả Nguyễn Mâu đã tỏ ra ngạc nhiên khi nghe bài ca “Nối vòng tay lớn” đã được những “bọn chạy hiệu Ba mươi tháng Tư” diễn giải theo một nghĩa khác, không như ý của Trịnh Công Sơn trước đó ít năm. <br />
  </p>
  <p style="text-align: center">*</p>
  <p>
  <br />
  Năm 1979, trước sự việc hằng trăm ngàn người Việt phải đi tù cải tạo sau chiến tranh, ca sĩ Joan Baez cùng với một trăm người khác đã kí tên trong một thư ngỏ, đăng trên các báo lớn ở Mỹ vào tháng 5.1979, kêu gọi Hà Nội tôn trọng nhân quyền. Khi đó phản ứng từ phía Việt Nam đưa ra những bài viết của Nguyễn Khắc Viện (“A Letter to Some American Friends”,<em> Vietnam Courier, </em>7.79) và Lưu Quý Kỳ (“Ai đạo diễn cho nữ nghệ sĩ Gio-an Ba-ye”,<em> Đại Đoàn Kết, </em>7.7.1979) để phản bác ca sĩ Baez đã thay đổi lập trường, phản bội lại nhân dân Việt Nam và việc làm của bà đang bị CIA lợi dụng. Trên báo của Việt kiều yêu nước xuất bản ở Canada, Trịnh Công Sơn cũng đã lên tiếng về bức thư ngỏ của Joan Baez như là một việc làm “tiếp tay cho tư bản thọc sâu lưỡi dao vào vết thương của dân tộc Việt Nam chưa được hàn gắn” (<em>Đất Việt, </em>14.10.1979). Đó cũng là thời gian Trịnh Công Sơn ở Huế và sinh hoạt trong Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên - Huế với Hoàng Phủ Ngọc Tường. <br />
  <br />
  Ngày đó tôi có đặt dấu hỏi rằng tại sao một nhạc sĩ tài ba, rất bén nhậy trước nỗi đau, trước những chia lìa của con người đã viết nhiều ca khúc nói lên nỗi thống khổ của quê hương, vậy mà sau ngày đất nước hoà bình, thống nhất mà con người Việt Nam vẫn còn phải tiếp tục kinh qua đau khổ, mất mát nhưng ông lại không viết lên được một lời ca nào. Chuyện học tập cải tạo, chuyện vượt biên, vượt biển, những cái chết vì bom mìn mà thanh niên Việt phải tiếp tục hi sinh để làm nghĩa vụ quốc tế ở đất nước láng giềng không làm rung động được con tim của ông như thời chiến tranh nữa sao? <br />
  <br />
  Đầu thập niên 1980, một tình ca mới của Trịnh Công Sơn được truyền ra hải ngoại, bài “Em còn nhớ hay em đã quên” nhưng dưới bút danh Hồng Ngọc. Bài nhạc có sức thu hút ngay vì ai xa quê hương mà lòng không day dứt nhớ về chốn cũ. 
  </p>
  <div style="margin-left: 30px">
  <p>
  <em>Em còn nhớ hay em đã quên <br />nhớ Sài Gòn mưa rồi chợt nắng <br />nhớ phố xưa quen biết tên bàn chân <br />nhớ đèn đường từng đêm thao thức <br />Sáng che em vòm lá me xanh <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />bên hàng xóm đôi khi ghé thăm <br />có hai mùa vẫn đi về <br />có con đường nằm nghe nắng mưa <br /><br />Em ra đi nơi này vẫn thế <br />lá vẫn xanh trên con đường nhỏ <br />vườn xưa vẫn có tiếng Mẹ ru <br />có tiếng em thơ <br />có chút nắng trong tiếng gà trưa <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />nhớ đường dài qua cầu lại nối <br />nhớ những con kênh nối hai dòng sông <br />nhớ ngựa thồ ngoại ô xa vắng <br />nỗi xôn xao hàng quán đêm đêm <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />trong lòng phố mưa đêm trói chân <br />dưới hiên nhà nước dâng tràn <br />phố bỗng là dòng sông uốn quanh <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />nhớ Sài Gòn những chiều ngợp gió <br />lá hát như mưa suốt con đường đi <br />có mặt đường vàng hoa như gấm <br />có không gian màu áo bay lên <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />khi chiều xuống bên sông nước lên <br />én nô đùa giữa phố nhà <br />có nắng vàng lạc trên lối đi <br /><br />Em ra đi nơi này vẫn thế <br />vẫn có em trong tim của mẹ <br />thành phố vẫn có những ước mơ <br />vẫn sống thiết tha <br />vẫn lấp lánh hoa trên đường đi <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />nhớ Sài Gòn những chiều gặp gỡ <br />nhớ món ăn quen nhớ ly chè thơm <br />nhớ bạn bè chào nhau quen tiếng <br />phố em qua gạch ngói quen tên <br /><br />Em còn nhớ hay em đã quên <br />quê nhà đó bao năm có em <br />có bóng dừa có câu hò <br />có con đò chở mưa nắng đi </em>
  </p>
  </div>
  <p>Sau đó là bài “Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui” </p>
  <div style="margin-left: 30px">
  <p>
  <em>Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui <br />chọn những bông hoa và những nụ cười <br />tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy <br />để mắt em cười tựa lá bay <br /><br />Mỗi ngày tôi chọn đường mình đi <br />đường đến anh em đường đến bạn bè <br />tôi đợi em về bàn chân quen quá <br />thảm lá me vàng lại bước qua <br /><br />Và như thế tôi sống vui từng ngày <br />và như thế tôi đến trong cuộc đời <br />đã yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi <br /><br />Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui <br />cùng với anh em tìm đến mọi người <br />tôi chọn nơi này cùng nhau ca hát <br />để thấy tiếng cười rộn rã bay <br /><br />Mỗi ngày tôi chọn một lần thôi <br />chọn tiếng ru con nhẹ bước vào đời <br />tôi chọn nắng đầy, chọn cơn mưa tới <br />để lúa reo mừng tựa vẫy tay <br /><br />Và như thế tôi sống vui từng ngày <br />và như thế tôi đến trong cuộc đời <br />đã yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi <br /><br />Mỗi ngày tôi chọn ngồi thật yên <br />nhìn rõ quê hương, ngồi nghĩ lại mình <br />tôi chợt biết rằng vì sao tôi sống <br />vì đất nước cần một trái tim</em> 
  </p>
  </div>
  <p style="text-align: center">*</p>
  <p>
  Trong di sản âm nhạc Trịnh Công Sơn để lại, ca từ trong bài “Gia tài của Mẹ” có lẽ vẫn còn tiếp tục làm rung động con tim người Việt với hệ lụy chiến tranh và tương lai đất nước. 
  </p>
  <div style="margin-left: 30px">
  <p>
  <em>Một ngàn năm nô lệ giặc Tầu <br />một trăm năm đô hộ giặc Tây <br />hai mươi năm nội chiến từng ngày <br />gia tài của mẹ, một rừng xương khô <br />gia tài của mẹ, một núi đầy mồ <br /><br />Một ngàn năm nô lệ giặc Tầu <br />một trăm năm đô hộ giặc Tây <br />hai mươi năm nội chiến từng ngày <br />gia tài của mẹ, ruộng đồng khô khan <br />gia tài của mẹ, nhà cháy từng hàng <br /><br />Một ngàn năm nô lệ giặc Tầu <br />một trăm năm đô hộ giặc Tây <br />hai mươi năm nội chiến từng ngày <br />gia tài của mẹ, một bọn lai căn <br />gia tài của mẹ, một lũ bội tình.</em> <br /><br /><em>Một ngàn năm nô lệ giặc Tầu</em> <br /><em>Một trăm năm đô hộ giậc Tây</em> <br /><em>Hai mươi năm nội chiến từng ngày</em> <br /><em>Gia tài của mẹ để lại cho con</em> <br /><em>Gia tài của mẹ là nước Việt buồn</em> <br /><br /><em>Dậy cho con tiếng nói thật thà</em> <br /><em>Mẹ mong con chớ quên mầu da</em> <br /><em>Con chớ quên mầu da nước Việt xưa</em> <br /><br /><em>Mẹ mong con mau bước về nhà</em> <br /><em>Mẹ mong con lũ con đường xa</em> <br /><em>Ôi lũ con cùng cha quên hận thù</em> 
  </p>
  </div>
  <p>
  <br />
  Lời ca này và nhiều ca khúc khác có trong một viết <a href="cuoc-hanh-trinh-lam-nguoi-viet-nam-qua-trinh-cong-son">“Cuộc hành trình làm người Việt Nam qua Trịnh Công Sơn”</a> của Thế Uyên in trong tập đoản văn <em>Đoạn đường chiến binh</em> (tr. 101-117) xuất bản năm 1970 ở Sài Gòn. Sau ngày Trịnh Công Sơn mất, trong nước đăng lại bài này trong tuyển tập “Trịnh Công Sơn: cuộc đời, âm nhạc, thơ, hội hoạ và suy tưởng” (tr. 193-200) nhưng cắt bỏ những câu đầu của bài hát, chỉ giữ 6 câu cuối, vì lãnh đạo Việt Nam không chấp nhận cuộc chiến đã qua là nội chiến, như Trịnh Công Sơn đã nhìn thế. <br />
  <br />
  Nhiều đoạn văn của Thế Uyên nhắc đến sự can dự cuả ngoại bang Nga-Mỹ-Tầu và bản chất phi lí của cuộc chiến cùng một số ca từ khác của Trịnh Công Sơn trong bản gốc cũng đã bị cắt bỏ, như “Ngày dài trên quê hương”, “Tình ca người mất trí”. <br />
  </p>
  <p style="text-align: center">*</p>
  <p>
  <br />
  Bàn về con người chính trị của Trịnh Công Sơn là một đề tài gây nhiều tranh cãi. <br />
  </p>
  <table border="0" cellspacing="0" cellpadding="3" style="float: left; margin-bottom: 5px; margin-right: 10px">
  <tbody>
  <tr><td width="300"><img src="biaHCQHVN2.jpg" border="0" alt="" width="300" height="300" /></td></tr>
  <tr><td width="300"><p class="discreet">Bìa băng nhạc <em>Hát cho quê hương Việt Nam 2 trên báo xuất bản ở Sài Gòn trước năm 1975</p></td></tr>
  </tbody>
  </table>
  <p>
  Ở đây tôi chỉ muốn đưa ra nhận xét là nếu Trịnh Công Sơn không sống ở miền Nam thì những “Kinh Việt Nam”, “Ca khúc da vàng”, “Ta phải thấy mặt trời”, “Thần thoại quê hương – tình yêu và thân phận” và những băng nhạc <em>Hát cho quê hương Việt Nam</em> với tiếng hát Khánh Ly đã không được ra đời và tài năng của Trịnh Công Sơn nếu rơi vào chế độ miền Bắc thì cũng chung số phận như Văn Cao, như Trần Dần. <br />
  <br />
  Trong những năm cuối đời, Trịnh Công Sơn sáng tác bài “Tiến thoái lưỡng nan” mà theo nhiều người thân với ông kể lại đó là phản ánh đúng con người chính trị của Trịnh Công Sơn nhất, là phải chịu đau thương giữa hai lằn đạn. <br />
  <br />
  Gia tài âm nhạc Trịnh Công Sơn để lại, nhất là những bài ca cho hoà bình Việt Nam là những ca khúc đã làm nên tên tuổi Trịnh Công Sơn, chứ không phải những tình ca, đáng lí ra phải được tiếp tục hát lên, tiếp tục vinh danh vì nhờ có một xã hội tương đối tự do và có nhân bản mà những ca từ đó đã được khai sinh. <br />
  <br />
  Ngày nay trong nước vẫn còn cấm phổ biến nhiều ca khúc vì hoà bình, trong khi hải ngoại phản đối tổ chức hát nhạc Trịnh, cả hai việc đều không thể hiện lí tưởng tự do nhân bản mà con người Việt Nam đã hằng ấp ủ và theo đuổi. <br />
  <br />
  (Ảnh trong bài của tác giả) <br />
  <br />
  <b>Bùi Văn Phú</b><br />
  <a href="http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=12753&rb=0206">talawas.org, 01.04.2008<br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <p>
  <a name="anm1" href="#nr1" title="anm1"><sup>[1]</sup></a>Nguyễn Mâu, <em>N. D.B. Ngành đặc biệt</em> (Special Branch) Tập I, tác giả tự xuất bản, San Jose 2007 
  </p>


title: Trịnh Công Sơn soạn nhạc phim
created: 2009-04-25 16:19:33+00:00
edited: 2009-04-25 16:46:12+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: thegioidienanh.vn, 01/4/2009
url_id: trinh-cong-son-soan-nhac-phim
body:
  <p>
  <br />
  <b>(TGĐA) - Mỗi ca khúc của Trịnh Công Sơn, mỗi người nghe, tuỳ kinh nghiệm sống của mình, đều nhận ra được một tầng ý nghĩa trong tác phẩm. Những nhà nghiên cứu âm nhạc trong và ngoài nước, sẽ còn viết nhiều về Trịnh Công Sơn.</b><br />
  <br />
  Cho đến hôm nay, Trịnh Công Sơn đã từ giã cõi đời được 8 năm. Ông như một ngôi sao đã tắt nhưng ánh sáng vẫn còn soi rọi trên trái đất chúng ta. Trong niềm tưởng nhớ người nhạc sỹ tài năng xuất chúng, Ban biên tập tạp chí Thế giới điện ảnh chợt phát hiện một trong những sắc màu ánh sáng của Trịnh Công Sơn. Đó là những bản nhạc và những ca khúc ông viết cho phim.<br />
  <br />
  Cùng dòng hồi tưởng trong sự phát hiện này, các nghệ sỹ điện ảnh - những người chỉ quen làm phim nhưng thường không quen kể chuyện hậu trường – đã kể về những kỷ niệm với người nhạc sỹ rất đáng yêu của mình. Chúng ta gặp ở đây những ký ức của những bậc thầy trong làng điện ảnh nước ta như đạo diễn Hải Ninh, Đặng Nhật Minh, Huy Thành, Trần Phương, Lê Dân, Lê Mộng Hoàng, Long Vân...<br />
  <br />
  Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
  </p>
  <br />
  <p align="center"><span style="FONT-WEIGHT: bold">Trịnh Công Sơn với những ca khúc trong phim</span></p>
  <br />
  <p>Hầu như bất cứ ngôi nhà nào của người Việt Nam chúng ta – dù ở trong nước hay ở nước ngoài – đều cất giữ một vài băng hay đĩa nhạc Trịnh Công Sơn. Điều đó có nghĩa là ca khúc của ông được muôn triệu tâm hồn Việt lưu giữ. Người ta lưu trữ nhạc Trịnh bằng rất nhiều phương tiện. Và điện ảnh, với nhiều bộ phim trên chất liệu nhựa của mình, cũng là một nơi cất giữ nhiều giai điệu và ca khúc&nbsp; của người nhạc sỹ như thiên sứ vừa đi qua cõi nhân gian đầy đau đớn trong tiến trình lịch sử dân tộc.<br />
  <br />
  Nhiều người lập niên biểu Trịnh Công Sơn nhưng không lưu ý đến mảng nhạc phim mà nhạc sỹ đã cộng tác với nhiều đạo diễn. Chưa có con số thống kê chính xác, song dư luận phỏng đoán Trịnh Công Sơn đã viết nhạc cho khoảng 20 bộ phim, bao gồm cả phim truyện và phim tài liệu. Có lẽ người yêu nhạc Trịnh biết đến nhiều nhất là ca&nbsp; khúc <span style="FONT-WEIGHT: bold">Đời gọi em biết bao lần</span> mà Trịnh Công Sơn viết cho phim <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Tội lỗi cuối cùng</span>. Bộ phim này do đạo diễn Trần Phương dàn dựng, xí nghiệp phim truyện Việt Nam sản xuất năm 1979. Nội dung bộ phim kể về quá trình hòan lương đầy vất vả và đớn đau của một nữ tướng cướp có biệt danh Hiền Cá sấu (Phương Thanh đóng). Lời ca cất lên, khán giả không những được thấy hình ảnh nhân vật hiển hiện trong phim mà còn hình dung bao nhiêu thân phận đau thương khác đang vất vưởng ngoài đời.<br />
  <br />
  <div align="center">
     <img style="MARGIN: 5px" src="tcs.jpg" width="450" />
  </div>
  <br />
  <dd><span style="FONT-STYLE: italic">“Đi về đâu hỡi em? <br />Khi trong lòng không chút nắng <br />Giấc mơ đời xa vắng <br />Bước chân không chờ ai đón <br />Một đời em mãi lang thang <br />Lòng lạnh băng giữa đau thương”</span>
  </dd>
  <p>Để có được những lời ca chân tình xót xa này, Trịnh Công Sơn và Phương Thanh đã có nhiều ngay đi thực tế trong trại giam, sống cùng các phạm nhân, lắng nghe và chia sẻ những nỗi lòng của họ. “Nhớ cuộc đời quá!”, “Nhớ xã hội quá!”, đó là những câu thở than chung mà bất cứ phạm nhân nào cũng đều cất lên khi gặp người ngoài vào thăm. Họ bị cách ly với cuộc đời. Và Trịnh Công Sơn cũng muốn chân thành nhắc với họ rằng, tình cảnh của họ ở đây chỉ là tạm thời. Ngoài kia, cuộc đời vẫn bình thường trôi. Ngòai kia, cuộc đời vẫn giang tay độ lượng chờ đón họ. <span style="FONT-WEIGHT: bold">Đời gọi em biết bao lần</span> mang tính nhân bản, như một thông điệp mang tính triết học nhẹ nhàng (John C.Schayer).<br />
  </p>
  <dd><span style="FONT-STYLE: italic">“Em về đâu hỡi em <br />Có nghe tình yêu lên tiếng <br />Hãy chôn vào quên lãng <br />Nỗi đau hay niềm cay đắng <br />Đời nhẹ nâng bước chân em <br />Về lại trong phố thênh thang <br />Bao buồn xưa sẽ quên <br />Hãy yêu khi đời mang đến <br />Một nhành hoa giữa tâm hồn.”</span></dd>

  <p>Những lời ca giản dị như bàn tay vỗ về dịu nhẹ, như những lời kinh của một thiên sứ an ủi, khích lệ bao số phận trong những giờ phút cam go của cuộc đời.<br />
  <br />
  Hai năm sau, vào năm 1981, đạo diễn Long Vân làm bộ phim <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Cho cả ngày mai</span> đã mời Trịnh Công Sơn&nbsp; viết nhạc. Bộ phim như một bài ca sư phạm, nói về một thế giới tuổi thơ của một đất nước còn đầy vết thương chiến tranh, dù sống và học tập trong điều kiện gian khổ nhưng các em đều mang trong trái tim nhỏ bé của mình một niềm tin vào tương lai tốt đẹp. Như mọi người đều biết, Trịnh Công Sơn ít viết nhạc thiếu nhi. Song với tình yêu cuộc đời và tình yêu con người không phút nào mệt mỏi, Trịnh Công Sơn đã tặng cho bộ phim ca khúc <span style="FONT-WEIGHT: bold">Em là bông hồng nhỏ</span> thật tuyệt vời. Đây có lẽ là một trong những bài ca trong sáng nhất, tươi tắn nhất và tha thiết tình đời nhất của tuổi thơ. Lời ca với bao nhiêu hình ảnh đẹp như tiếng lòng đầy tự tin cất lên trong không gian đầy tình thương ấm áp:</p>
  <dd>
  <span style="FONT-STYLE: italic">“Em sẽ là mùa xuân của Mẹ <br />Em sẽ là màu nắng &nbsp;của cha <br />Em đến trường học bao điều lạ <br />Môi mỉm cười là những nụ hoa <br />Trang sách hồng nằm mơ mà ngủ <br />Em gối đầu trên những dòng thơ <br />Em thấy mình là hoa hồng nhỏ <br />Bay giữa trời là tháng ngày qua”</span></dd>

  <p>Tôi đã đọc ở đâu đó ý kiến của một người rất đáng kính trọng nhận xét về nhạc Trịnh Công Sơn rằng, lời ca của ông rất sâu sắc song lại được đan quyện bằng những giai điệu tươii trẻ. Trong ca khúc <span style="FONT-WEIGHT: bold">Em là bông hồng nhỏ</span>, chúng ta thấy giai điệu và ca từ đều tươi vui tha thiết. Có lẽ, khi viết ca khúc này, Trịnh Công Sơn, nói như Hoàng Phủ Ngọc Tường đã biến thành “Hòang tử bé”. Năm viết ca khúc này, Trịnh Công Sơn đã ở tuổi ngoài 40. Nhưng ở người nghệ sỹ thường song song tồn tại hai lứa tuổi. Đó là tuổi đời và tuổi tâm lý.Có thể nói, tuổi tâm lý trong con người Trịnh Công Sơn đầy biến ảo. Khi già như tuổi nước non, khi trẻ như nụ hoa hé nở. Cao trào của ca khúc vút lên và tan biến, ngân vang:</p>
  <dd>
  <span style="FONT-STYLE: italic">“Trời mênh mông đất hiền hòa </span><span style="FONT-STYLE: italic"><br />Bàn chân em đi nhè nhẹ <br />Đưa em vào tình người bao la”</span>
  </dd>
  <p>Đạo diễn Long Vân nhớ lại, khi chiếu bộ phim này tại thành phố Hồ Chí Minh, nhiều người đã khóc. Nhưng những giọt lệ đó không bi lụy, mà đó là “<span style="FONT-STYLE: italic">Những giọt long lanh nóng bỏng sáng ngời / Chảy bình minh đang hé giữa làn môi”</span>. (Nguyễn Mỹ).<br />
  <br />
  Năm 1983, đạo diễn Hải Ninh làm bộ phim <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Bãi biển đời người</span> và cũng đã mời Trịnh Công Sơn viết nhạc. Bộ phim nói về một hiện tượng bi thảm của đất nước trong những năm tháng đó – hiện tượng vượt biên. Có lẽ trên thế gian này, người Việt là một trong số các dân tộc đau đáu nhất với quê hương, đất nước. Giai điệu của bài <span style="FONT-WEIGHT: bold">Quê hương</span> (**) cứ trở đi trở lại trong phim. Lời ca bình dị như xóm làng, tự nhiên như thời tiết nhưng sau đó lại là máu thịt, là tâm hồn chúng ta:</p>

  <dd>
  <span style="FONT-STYLE: italic">“Bao nhiêu mưa gió bay trong lòng quê hương, <br />Mang qua thôn xóm những câu chuyện bình thường, <br />Cho em yêu mãi nhé tâm hồn cỏ non</span>
  </dd>
  <dd>
  <span style="FONT-STYLE: italic">Quê hương trẻ mãi những tâm hồn thiêng liêng <br />Em đi qua đó không bao giờ buồn phiền <br />Xanh xanh cây lá biển hát chiều mưa.”</span>
  </dd>
  <p>Tiếc rằng ca khúc không tìm được điểm rơi đích đáng trong bộ phim. Lời ca cất lên trong một trường đoạn mà đạo diễn sử dụng cỡ cảnh toàn miêu tả đôi trai gái (không được giới thiệu từ trước) Kiều Trinh (Phương Thanh) và Khanh (Đặng Việt Bảo) đang đùa vui bên bờ biển, khiến khán giả chưa được chuẩn bị về mặt tâm lý và tình cảm để đón nhận ca khúc. Nhưng dù sao ca khúc này vẫn có một vị trí xứng đáng trong phim. Nó được nhạc sỹ Thanh Tùng dàn dựng với sự tham gia của dàn nhạc Đài Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh.<br />
  <br />
  Năm 1987, Trịnh Công Sơn tham gia làm nhạc cho bộ phim <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Cô gái trên sông</span> của đạo diễn Đặng Nhật Minh. Bộ phim nói về thân phận của Nguyệt (Minh Châu), cô gái điếm trên sông Hương trước sự éo le của nhân tình thế thái.&nbsp; Trong tập <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Tượng đài sông Hương</span> (NXB Trẻ - 2004), đạo diễn Đặng Nhật Minh kể lại: “Phim đã quay được gần một nửa mà tôi vẫn chưa quyết định nên mời ai làm nhạc. Tôi bỗng nhớ đến nhạc sỹ Trịnh Công Sơn, một người rất nặng lòng với Huế, bèn gọi điện vào thành phố Hồ Chí Minh. Chỉ cần nói tôi đang ở Huế, đang làm một bộ phim về Huế, và có ý định mời Sơn làm nhạc cho phim, lập tức anh nhận lời ngay không chút do dự, mặc dù chưa biết nội dung phim... Hôm thu nhạc cho phim, Sơn bị sốt cao nhưng vẫn cố đến phòng thu để theo dõi, sửa chữa những chỗ cần sửa, làm việc với dàn nhạc do nhạc sỹ Phạm Trọng Cầu chỉ huy. Âm nhạc mềm mại và sâu lắng của Sơn đã hỗ trợ cho phim rất nhiều”. Người viết bài này nhớ mãi trường đoạn Nguyệt tắm trên đầu nguồn sông Hương sau khi đưa người cán bộ Cách mạng về căn cứ. Cô neo thuyền dưới bóng cây đôn hậu, khỏa trần trong dòng nước trong xanh. Những nét nhạc của Trịnh Công Sơn như những đốm nắng hồng trải xuống sông Hương, tỏa xuống đời cô. Giai điệu nhạc rất đẹp như dòng sông đầy hương thơm tẩy trần, thanh lọc đời Nguyệt.<br />
  <br />
  Ngoài ra, Trịnh Công Sơn còn viết nhạc cho một số phim truyện điện ảnh kkhác, trong đó có <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Cho đến bao giờ</span> (1985 – Đạo diễn Huy Thành), <span style="FONT-WEIGHT: bold; FONT-STYLE: italic">Cầu Rạch Chiếc</span> (1986 – đạo diễn Hoàng Lê (tức Lê Mộng Hoàng) ). Tại chiếc cầu nổi tiếng này, một đơn vị đặc công đã chiến đấu dũng cảm để bảo vệ mục tiêu, góp phần đưa đoàn quân tiến vào giải phóng Sài Gòn.<br />
  <br />
  Không những viết nhạc cho phim truyện mà Trịnh Công Sơn còn làm nhạc cho phim tài liệu. Trong thư gửi cho họa sỹ Bửu ý ngày 23/9/1982, Trịnh Công Sơn viết: <span style="FONT-STYLE: italic">“Mình vừa đi một vòng miền Tây và gần biên giới Campuchia. Về viết nhạc cho một bộ phim tài liệu... Năm nay viết cho 7 phim, cả Hà Nội lẫn Sài Gòn”</span>. (Theo Vnmedia 20/03/06). Với những người nghệ sỹ lớn, dù làm một công việc nhỏ, song hết sức thật trọng. Họ đi thực tế, xuống tận hiện trường, chấp nhận gian lao để sáng tạo. Ở Trịnh Công Sơn hầu như không có sự khác biệt trong sáng tác giữa hai giai đoạn trước và sau 1975. Bởi ở ông đã sớm ổn định một phong cách. Tư tưởng của Phong cách này chính là tình yêu hướng đến cuộc sống và những người cần lao. <br />
  <br />
  Mỗi ca khúc của Trịnh Công Sơn viết cho phim không những góp phần làm bộ phim sang trọng và đẹp hơn mà những ca khúc này còn có giá trị riêng của chúng. Thực tế cho thấy các ca khúc ấy được nhiều ca sỹ yêu thích và thể hiện với những nét đẹp riêng. Những người yêu nhạc Trịnh hy vọng sẽ có một đĩa nhạc riêng của ông với những ca khúc và giai điệu mà ông dành tặng cho Nghệ thuật thứ Bảy.</p>
  <p align="right"><span style="FONT-WEIGHT: bold">Đoàn Tuấn</span><br />
  <a href="http://www.thegioidienanh.vn/20090401032029859p0c136/them-mot-phat-hien-trinh-cong-son-va-dien-anh.htm">thegioidienanh.vn</a>, 01/4/2009
  <br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <dl>
  <dt>Chú thích của tcs-home.org</dt>
  <dd>
  (*) Tựa bài là của tcs-home.org<br />
  (**) Tên thật của bài <a href="http://www.tcs-home.org/songs/titles/que-huong"><b>Quê Hương</b></a> là <a href="http://www.tcs-home.org/songs/mp3/ve-trong-suoi-nguon/view"><b>Về trong suối nguồn</b></a>
  </dd>
  </dl>


title: Trịnh Công Sơn - Tại sao?
created: 2006-12-26 14:54:27+00:00
edited: 2009-11-14 20:14:32+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Minh Hà, Văn Học, số 186 & 187, tháng 10 & 11/2001
url_id: trinh-cong-son-tai-sao
body:
  <p align="justify"><br /></p>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="TranhTCS1973.jpg">
       <img src="TranhTCS1973.jpg" /></a>
    <p class="discreet">Tranh Trịnh Công Sơn, 1973</p>
  </div>

  <p align="justify">Đêm ấy, 
  30 tháng 4 năm 75, Hà Nội vẫn mất điện. Trong bóng tối 
  hầm hập, tiếng loa truyền thanh không dễ định vị như 
  lúc ban ngày, vang xa hơn, chói lói hơn. Hai chị em Ngân kẽo 
  kẹt đèo nhau về nhà trên cái xe đạp cũ. Từ bệnh viện 
  K nơi mẹ và những bệnh nhân ung thư nằm - những người 
  mà người thân đang cố giấu họ một cách vô ích chẩn 
  đoán vô vọng của bác sĩ, nơi chỉ có những mắt nhìn 
  mỏi mệt của người sống và hoang vu của người đang 
  chết - trở ra phố, Ngân có cảm giác thế giới này không 
  có thật. Người như nước tuôn về phía Bờ Hồ. Như cả 
  thành phố dồn về đây, để đứng bên nhau, để cùng 
  lắng nghe. Đoạn Hai Bà Trưng - Hàng Bài tắc cứng. Không 
  rõ mặt ai trong tối. Chỉ những hơi thở nóng, nặng nề. 
  Chỉ những tiếng lầm bầm xin lỗi của những người bị 
  mắc xe đạp vào nhau hay sơ ý giẫm phải chân nhau. Bay náo 
  nức trên tất cả, trên đám người không rõ mặt, trên 
  vòm lá bắt đầu lồng lộng gió là những âm giai nao nức. 
  « Việt Nam trên đường chúng ta đi - Nghe gió thổi đồng 
  xanh quê ta đó - Nghe sóng biển ầm vang xa tận tới chân 
  trời - Nghe ấm lòng những khi đang dồn bước mà vui sao 
  ta chẳng nói nên lời... Chặng đường xa ta đi giữa mùa 
  xuân - Ta đi giữa tình thương... chiến trường xa dồn dập 
  bước... Việt Nam... Việt Nam... ». « Yên hàn thật rồi ! » 
  Ai nói lầm thầm như mơ. Đột ngột vang lừng một giai 
  điệu chưa bao giờ nghe... « Như có Bác Hồ trong ngày vui 
  đại thắng - Lời Bác nay đã thành chiến thắng huy hoàng... » 
  Lại Việt Nam. Lại Hồ Chí Minh. Có cái gì cảm động lắm, 
  vừa cảm động vừa nghẹn ngào vừa kỳ quặc nở dần 
  ra trong bóng tối của ngày đại thắng.</p>
  <p align="justify">Khi đó Ngân 
  chưa biết Trịnh Công Sơn. Chị cũng chưa biết tự hỏi 
  mình nếu vào lúc đó hoặc trước đó người Hà Nội đã 
  biết chẳng hạn “<i>Một buổi sáng mùa xuân</i>” của 
  Trịnh thì ấn tượng về ngày cuối cùng của cuộc chiến 
  tranh đằng đẵng ấy đối với mỗi người sẽ như thế 
  nào?</p>
  <p align="justify">Đại hội 
  Đảng lần thứ tư sẽ diễn ra sau đó một năm. Trước 
  đó là cuộc diễu binh lớn chưa từng thấy. Nhà Ngân chật 
  cứng bà con ra tỉnh xem duyệt binh. Mẹ vẫn nằm bệnh viện, 
  đang heo hắt những hơi thở cuối. Ai ra Hà Nội cũng vào 
  thăm mẹ và mẹ vẫn cố hết sức để mỉm cười, để 
  diễn tả niềm vui có thật trong lòng khi biết mình sẽ 
  chết. Rằng con mình đã sống và sẽ sống. Vì đã là hòa 
  bình. Nhưng, trong hòa bình đã bắt đầu một cái gì đó 
  còn khó khăn hơn cả thời bom đạn. Sau này, ký ức về 
  những ngày đó trong trí Ngân cứ tự xóa từng vệt. Chỉ 
  còn duy nhất một ấn tượng: hè năm đó ve sao mà nhiều 
  thế, và mậu dịch bán nhiều chanh thế. Ve ran ran đêm ngày 
  như một lời tiên cảm về những mùa khô khát chưa tới. 
  Chanh đổ từng đống bên hè phố, thơm mát đường trưa 
  tháng sáu, rồi úa đi, nẫu đi, bốc mùi. Tại sao Ngân lại 
  nhớ điều nhỏ nhặt ấy? Tại sao Ngân không mấy khi nghĩ 
  tới những buổi trưa hai chị em lủi thủi đi xuyên thành 
  phố mang cơm cho bố đang trông mẹ trong bệnh viện? Tại 
  sao Ngân không nhớ những tiết học đột nhiên nhãng hẳn 
  lời thầy giảng, trái tim đập nặng như muốn ngừng vì 
  ý nghĩ có thể trên cái giường sắt đó ở viện mẹ đã 
  tắt thở? Đấy có phải là phản ứng tự vệ để lẽo 
  đẽo cho hết cái phần đời chưa kịp sống?</p>
  <p align="justify">Lúc đó, 
  trong đầu óc cô gái mười ba tuổi không còn chỗ cho Trịnh 
  Công Sơn. Mà có lẽ, với những người khác thì cũng thế. 
  Đại hội Đảng IV thành công rực rỡ. Báo đăng. Đài 
  nói. Công viên Thống Nhất thành rừng ánh sáng. Nghị quyết 
  về các chỉ tiêu kinh tế đất nước phải đạt tới trong 
  kế hoạch năm năm tiếp đó... Những con số... “Ưu tiên 
  phát triển công nghiệp nặng...” Hai mốt triệu tấn lương 
  thực thành mục tiêu trên giấy cho bà con nông dân hướng 
  tới... “Hợp lý”. “Nhảy vọt”. Đài nói. Báo đăng. 
  Có thể đoan chắc chuyện ngờ vực không có trong lòng người 
  dân bình thường. Cái chính là đang sống, còn sống. Vả 
  chăng đánh Mỹ còn được thì làm gì chả được. Đã 
  ở nước nào đại sứ Mỹ phải cuốn cờ cắp nách cút 
  đâu. Không ai thấy chuyện giang sơn thu về một mối mà 
  vào tìm thân nhân trong miền đất vừa giải phóng vẫn 
  cần có đủ thứ giấy chứng nhận nhân thân của cơ quan 
  phường phố là điều bất thường. Nếu có ngỡ ngàng 
  thì chỉ là ngỡ ngàng về một miền Nam phồn vinh lắm 
  đồ nhựa xanh xanh đỏ đỏ, lắm máy móc gia dụng cũ, 
  lắm vải mỏng đẹp tuyệt mà vừa giặt vài ba nước đã 
  rách và vào chợ Bến Thành không biết cách mặc cả thì 
  chớ có mua bán gì. Nếu có ngờ vực thì chỉ là sự ngờ 
  vực kín đáo trước những người đàn bà miền Nam ra thăm 
  chồng đi tù, áo bà ba vải mỏng tang mà nét cắt trông 
  cưng cứng, quần ống rộng đen nhấp nhoáng, dép lưới, 
  đội mũ vải thay vì nón lá, miệng lúc nào cũng hờm sẵn 
  một nụ cười giữ ý chẳng ăn nhập gì với cái nhìn 
  căng thẳng, buồn bã. Họ luẩn quẩn trong căn phòng chật 
  của người bà con Hà Nội, lo xếp xếp sắp sắp những 
  gói những lọ những hộp bốc mùi thơm lừng. Toàn những 
  mùi xa xỉ tra tấn mũi và lưỡi và dạ dày của đám con 
  chủ nhà cùng chúng bạn. Ngoài phố, tiếng loa truyền thanh 
  vẫn vang vang dội ngược vào nhau. Náo nức. “...Chưa có 
  bao giờ đẹp như hôm nay - Non nước mây trời lòng ta mê 
  say...”. “...Từ ngày hôm nay chỉ còn những tiếng ca...” 
  “...Từ thành phố này Người đã ra đi - Bao năm ước 
  mong đón Bác trở về...”. Cũng đã chen vào những âm thanh 
  mới của những cuộc chiến mới. Nức lòng. Hùng tráng. 
  “...Chẳng kẻ thù nào ngăn được bước ta đi - Khí thế 
  tiến công mang sức mạnh thần kỳ - Lời Tổ quốc vẫn 
  âm vang sông núi...”. “...Chúng con lên đường hình Tổ 
  quốc trong tim...”. Trịnh Công Sơn phản chiến của cuộc 
  chiến đã qua không thể chen chân trong dòng chảy này của 
  đời sống. Còn tình ca? Tình ca thích hợp với một cuộc 
  chiến nhất định thắng chỉ có thể hát về những nỗi 
  nhớ hai đầu, hai đầu dòng sông, hai đầu núi biếc, hai 
  phương trời cách biệt, là sự chia xa thực chứ không phải 
  là tưởng tượng, và không bao giờ là cô đơn. Vẫn còn 
  nguyên trong trí nhớ Ngân giọng nữ trung nồng ấm và rạo 
  rực của Vũ Dậu: “...Rất dài và rất xa là những ngày 
  thương nhớ... Anh đang mùa hành quân pháo lăn dài chiến 
  dịch - Bồi hồi đêm xuất kích chờ nghe tiếng pháo ran 
  - Ngôi sao như mắt anh trong những đêm không ngủ - Giáo 
  án em vẫn mở cho ánh sao bay vào - Ngày và đêm xa nhau những 
  đêm dài thương nhớ - Thời gian trong cách trở vẫn cháy 
  ngời tình yêu...”. Vẫn còn nguyên... giọng hát và ánh 
  mắt... gửi trao... hò hẹn... rụt rè... liều lĩnh... Quang... 
  chiều Đại Lải năm nào: “...Một tiếng chim ngân - một 
  làn gió biển - một sớm mai xuân bên cửa hầm dã chiến 
  thấy trời xanh xao xuyến... ta vẫn thầm hái hoa tặng nhau...” 
  Không một nhấp nháy xao xuyến trước tấm tình ấy, nhưng 
  Ngân nhớ, nhớ tới bây giờ và chắc mãi về sau nữa, 
  về người bạn cùng lớp sẽ hy sinh chỉ sau đó ít ngày, 
  dù Ngân đã chồng con, đã mệt nhọc lắm bơ phờ lắm 
  vì phải sống. Lứa tuổi Ngân khi ấy chưa có tình ca cho 
  riêng mình. Vẫn phải ăn đong tình ca của các thế hệ 
  trước. Tiền chiến là cái gì đó chỉ lõm bõm nghe “các 
  cụ” âm ư rồi thở dài sau những bữa ăn chiều còn hơn 
  là đạm bạc. Còn cái món ỉ ôi sướt mướt  “Thi 
  ơi Thi Thi có biết biết không Thi khi con tim yêu đương thầm 
  chết...” nhà hàng xóm khuân từ miền Nam ra nghe lén qua 
  cái Akai cũ to như hòm lương khô, cái món ấy làm cho xương 
  thịt thiếu ăn cứ muốn rão ra và những trưa hanh hao Hà 
  Nội đâm khó thở.</p>
  <p align="justify">Khi đó Ngân 
  chưa biết Trịnh Công Sơn. Mà biết, liệu Ngân đã biết 
  để mà mê đắm?</p>
  <p align="justify">Cô gái mười 
  sáu tuổi không hề nghĩ rằng chỉ sau đó mấy năm thôi 
  mình sẽ đổi khác hoàn toàn. Càng thiết tha bao nhiêu thì 
  càng có vẻ ơ hờ. Càng nồng nhiệt bao nhiêu thì càng cô 
  độc. Trịnh Công Sơn? Rồi Ngân sẽ biết nhưng không phải 
  ngay lập tức đã cảm được. “Biển nhớ”. “Tình nhớ”. 
  “Cuối cùng cho một tình yêu”. “Rừng xưa đã khép”.<i> 
  ...Tình yêu như trái phá con tim mù lòa... Một mai thức dậy 
  chợt hồn như ngất ngây... Chợt buồn trong mắt nai... Tình 
  yêu như vết cháy trên da thịt người... Tình xa như trời... 
  Tình gần như khói mây... Tình yêu như nỗi chết cơn 
  đau thật dài... Tình cho nhau môi 
  ấm một lần là trăm năm...</i> . Tình nào mà chẳng như 
  tình nào. Có gào thét than van cho lắm cũng có khác gì nhau 
  lắm. Ngân sẽ còn phải nhắm mắt lăn đời mình qua những 
  đam mê và khó nhọc của ngày sống thời hậu chiến rồi 
  mới hiểu ra rằng những than van, những gào thét, những 
  day dứt giữa những cơn say dài những cơn say vùi của Trịnh 
  cần phải cảm không phải bằng trái tim đau khổ vì yêu 
  hay vì đã chán yêu mà phải bằng trái tim hoang mang của 
  người biết mình là duy nhất, lớn lao và nhỏ bé, tột 
  cùng. <i>...Từ lúc đưa em về 
  là biết xa ngàn trùng….</i> Đấy không còn là nỗi thiết 
  tha tuyệt vọng của kẻ đang yêu. Đấy là nỗi bi thảm 
  của người - xa - lạ, mến thương cuộc đời này, mê đắm 
  cuộc đời này, cô độc tuyệt đối trong cuộc đời này 
  và mỗi mối tình sống qua, mỗi người tình quen thêm chỉ 
  là thêm một bước, vào hoang vu.</p>
  <p align="justify">Ngân hiểu 
  ra điều ấy hơi bị sớm. Nhưng cần một buổi chiều, 
  một cơn gió bời bời khua trong vòm sấu làm chao nghiêng 
  một chiếc lá bên trời, một mùi hương thơm ngát của 
  tách cà phê quán vắng, một con người sẽ bước ra khỏi 
  đời Ngân, điều mà cả Ngân và người ấy khi chia tay 
  đã không hề nghĩ.</p>
  <p align="center">*</p>
  <p align="justify">... Trời 
  trở lạnh đột ngột. Phong phanh trong cái áo mỏng đứng 
  run cầm cập giữa đám người chen chúc trước cửa hàng 
  chất đốt, Ngân buồn nản nghĩ tới cái cổ họng nhạy 
  cảm và lồng ngực ốm yếu của mình. Bài tập lớn chưa 
  làm. Sắp thi điều kiện rồi. Rồi sau đó là kỳ thi tốt 
  nghiệp. Nhưng trước mắt sẽ là những đêm không ngủ 
  không chạy đâu cho thoát vì khó thở, sẽ là những ngày 
  nằm bẹp dí trên giường kẹp giữa hai chồng sách sẽ 
  đọc và đã đọc. Nhưng cũng không thể bỏ về. Đã xếp 
  hàng suốt từ trưa tới giờ. Bìa chất đốt chiều nay 
  hết hạn. Bố đi làm. Chị đi thực tập. Không còn trông 
  được vào đâu. Ngân không chờ đợi cái tin ấy vào đúng 
  lúc ấy.</p>
  <p align="justify">Việt dừng 
  xe sát bên Ngân, nhẹ giọng: “đặt lên đây” và đỡ 
  lấy can dầu nặng trĩu trong tay Ngân. Có cái gì thương 
  mến lắm trong mắt Việt. Ngân không biết khuôn mặt trắng 
  xanh, cái áo cũ mỏng Ngân vừa co hai vạt quấn chặt tấm 
  thân thanh mảnh, mái tóc dày buông lơi của mình đã siết 
  lấy trái tim Việt trong khoảnh khắc đó của buổi chiều 
  đó. “Vừa lĩnh học bổng. Muộn muộn Việt tới. Đi nhé!”. 
  Vẫn là thương mến, nhưng thêm một chút gì như gượng 
  nhẹ, như vui thầm trong mắt Việt, khi Ngân gật đầu. Việt 
  không lên nhà, trước khi quay xe, Việt ngần ngừ rồi bảo: 
  “Phan viết thư về kể chuyện có cô bạn nhà ở gần 
  gần đây”. Mặt Ngân không thể tái hơn được. Ngân mỉm 
  cười. Cả ba là bạn cũ... </p>
  <p align="justify">« Đen hay 
  nâu? Ngân đừng uống đen. Nâu nhé! ». Vẫn Việt nói. Việt 
  ngồi quay lưng ra cửa. Ngoài kia gió vẫn bời bời. Lá sấu 
  quay tròn lấp loáng trong sắc trời xám sáng chỉ có vào 
  những ngày cuối thu gió trở như thế này. Ngân cầm cái 
  thìa, gẩy một chút bơ vào tách cà phê chị chủ quán vừa 
  mang tới, chăm chú nhìn giọt bơ loang. Mùi cà phê ngầy 
  ngậy và khắc khoải. Việt vẫn nói, vẫn nói. « Vậy đấy. 
  Phan đã có một cô bạn. Khi nói một cô bạn thì đã không 
  còn là bạn. Phan đang xoay làm chuyển tiếp sinh... ». Ngân 
  lắng nghe, nghĩ, tưởng như mình thờ ơ. « Không một ai 
  biết chúng mình đã viết cho nhau những lá thư như thế 
  nào. Cả Việt nữa. Nhưng lẽ nào Việt không biết chúng 
  mình... ». Ngần ấy năm Ngân thân tình với bao nhiêu người 
  nhưng không thân thiết riêng một người nào. Không hẹn 
  thề, không gì cả, nhưng những lá thư mang màu sắc một 
  trời xa và những lá thư Ngân gửi đi bằng con tem mua từ 
  đồng học bổng chắt bóp dán bằng cơm nguội đã riết 
  Ngân vào trong ảo giác về một cái gì tuyệt đối và vĩnh 
  viễn. Có thể gọi là tình bạn. Cũng có thể là tình yêu. 
  Bởi vì chỉ có hai người, chỉ có khát khao, cảm hiểu. 
  Thánh thiện. Nguyên chất. Tất cả bạn bè đều nghĩ thế. 
  Mà đến hai gia đình cũng nghĩ thế. Việt chắc càng nghĩ 
  thế. Vì Việt thân với Phan đến thế và vẫn là người 
  chuyển thư Phan cho Ngân. « Mấy năm rồi nhỉ? Chẳng bao 
  lâu nữa tất cả sẽ ra trường... ». Ngân xoè bàn tay hất 
  mái tóc văng về phía sau lưng, cố gắng rời mắt khỏi 
  một chiếc lá sấu đang vật lộn trong gió tìm cách đậu 
  xuống hè phố: « Việt vừa bảo gì Ngân? À, Việt được 
  dự kiến ở lại trường? Tuyệt!... ». Việt cắt ngang lời 
  Ngân, thô bạo: « Việt bảo Việt muốn có Ngân. Việt muốn 
  sống cùng Ngân khi bọn mình ra trường. Việt không muốn 
  cứ phải làm hộp thư sống hộp thư chết của Ngân với 
  những ai ai! Ngân nói đi! ». Việt chộp lấy bàn tay Ngân: 
  « Nói đi! Nói đi! ». Ngân ngẩn người, tỉnh hẳn. Quán 
  vắng. Chỉ có hai người và chị chủ quán đang hí hoáy 
  thay băng mới. Trịnh Công Sơn! Sao lại Trịnh Công Sơn lúc 
  này? <i>...Đời sao im vắng... Người về 
  soi bóng mình giữa tường trắng lặng câm... Có 
  đường phố nào vui cho ta qua một ngày... Có sợi tóc nào 
  trôi trong trí nhớ nhỏ nhoi... Không còn không còn ai... 
  Ta trôi trong cuộc đời... Không chờ 
  không chờ ai...</i> . Ngoài trời mưa giăng tự lúc nào. Ngân 
  khẽ khàng rút những ngón tay ra khỏi bàn tay Việt, với 
  tách cà phê nguội uống ực ực. Chua loét. Vô duyên. <i>
  ...Có những ai xa đời quay về... về 
  lại nơi cuối trời làm mây trôi...</i> Việt nhìn vào mắt 
  Ngân, vẫy chị chủ quán rồi lặng lẽ ra mở khóa xe. Ngân 
  ngồi nhìn phố chiều đông dần lên, nhìn những dáng người 
  mải mốt trong mưa lất phất. Phía bên kia ngã tư, người 
  ta đang dựng một tấm pano mới. Bác. Mặt gầy và mắt 
  sáng. Tay chống nạnh. Và phía dưới là hàng chữ to đùng: 
  “Bác đang cùng chúng cháu hành quân.”. “Bác đang cần 
  chúng cháu hành quân...”. Ngân lắc đầu, xua đi một nỗi 
  nhớ. Phan. Phan hay gào câu hát láo lếu ấy. Cứ tưởng 
  như Phan thì khó sống. Vậy mà lại chính Phan là người 
  biết cách hòa hợp trước với cuộc đời này. “...Ngày 
  ra đi với gió - ta nghe tình đổi mùa...”. Đâu rồi ôi 
  những non tơ?</p>
  <p align="justify">Sau này, 
  Ngân không biết nên ơn hay nên oán Trịnh Công Sơn. Liệu 
  không có Trịnh Công Sơn xót xa và giản dị đến ma quái, 
  liệu không có giọng hát rền rền mê mệt một nỗi ai 
  hoài trống trải của Khánh Ly, không rõ Ngân có chú tâm 
  hơn không khi nghe Việt nói lời yêu dấu ấy. “...Ngày 
  ra đi với gió... Ta nghe tình đổi mùa... Rừng đông rơi 
  chiếc lá... Ta cười với âm u... Trên quê hương còn lại 
  ta đi qua nửa đời không thấy một ngày vui... Đường trần 
  rồi khăn gói... mai đây chào cuộc đời... nghìn trùng cơn 
  gió bay... ». Không bao giờ họ trở lại câu chuyện cũ, 
  dù vẫn đến nhà nhau chơi, vẫn lang thang cùng nhau, vẫn 
  lo lắng cho nhau. Nhưng buổi chiều ấy vĩnh viễn trở thành 
  màn sương mưa phủ lấy một cõi chung riêng tư nhất mà 
  không một ai muốn vén. « ...Nhìn lại nhau con mắt lo âu 
  xin vỗ về muôn yêu dấu... Nhìn lại nhau che những cơn 
  đau... ». Trịnh Công Sơn bất chợt, đã buộc Ngân phải 
  soi ngắm lại cuộc sống quanh mình, phải nhìn thẳng vào 
  từng ngày sống của mình.</p>
  <p align="justify">Đấy là 
  những ngày kì quặc và buồn thảm. Nhưng hầu như không 
  ai nhận thấy. Có biết một cuộc sống khác hơn đâu để 
  mà ao ước rồi buồn. Chỉ những lo là lo. Toàn chuyện 
  áo cơm phải từng ngày đối mặt. Niềm vui chiến thắng, 
  đúng hơn là niềm vui yên hàn đã nhoè mờ theo thời gian. 
  Niềm tin thì, không ai muốn nói và dám nói, nhưng cứ từng 
  ngày mai một. Làm sao có thể tin vào một sự đổi thay 
  kì diệu, rằng « thắng giặc Mỹ ta sẽ xây dựng hơn mười 
  ngày xưa' » khi thành phố hình như mỗi ngày một xao xác 
  và nghèo hơn, khi định lượng gạo còm cõi thế mà mậu 
  dịch cũng không thể cung ứng. Làm sao có thể yên tâm khi 
  chiều chiều nghe tiếng reo à à cuả bọn trẻ con là phải 
  buông tất cả sách vở chạy ra chen lấn đổi bánh mì tem 
  phiếu. Những cái bánh mì khô, rắn và chua mậu dịch bán 
  thay gạo ấy, Ngân lèn trong thùng gạo rỗng, vài ba hôm 
  lại chờ lúc nhọ mặt người bê đi bán tống bán tháo 
  được đồng nào hay đồng ấy cho mấy bà phe phẩy đầu 
  ngõ. Những giờ học triết, kinh tế chính trị học, chủ 
  nghĩa xã hội khoa học và lịch sử Đảng trở thành lạ 
  lùng. Cái cần nhất là nhập tâm, không đối chiếu so sánh 
  với đời sống hàng ngày làm gì cho mệt. Chân lý của 
  chủ nghĩa là một cái gì đó không thể và không nên tìm 
  cách chứng minh, bởi vì nó nằm ở thì tương lai, của 
  những thế hệ sau nữa. Không lẽ thế hệ trẻ của dân 
  tộc này lúc nào cũng phải thực hiện kỳ vọng vào tương 
  lai của thế hệ già? Nghĩa là không một thế hệ nào được 
  sống cho đúng nghĩa! Ý nghĩ này Ngân không bao giờ dám 
  chia xẻ với một ai trong đám bạn bè. Học hành trở thành 
  gánh nặng vô nghĩa, càng vô nghĩa khi biết chắc tốt nghiệp 
  rồi sẽ không mấy đứa thi thố nổi. Sẽ có những đứa 
  chễm trệ trong cơ quan một bộ nào ngay giữa Hà Nội nhờ 
  vào thần thế ai đó. Còn những đứa như Ngân, hôm nay 
  no đói thế nào ra phố vẫn tóc ngang vai, guốc cao, quần 
  áo là kỹ lưỡng và vẫn rủ rê nhau cà phê cà pháo khi 
  trong túi có tiền, ngày mai chưa biết bị bắn về phương 
  trời nào của Tổ quốc, để rồi chết dí ở đấy với 
  đồng lương đùa nhả, bao nhiêu điều học được cứ 
  chột dần đi. <i>...Nơi em về 
  trời xanh không em.. ?. </i> Không ai có thể hỏi một câu 
  như thế vào lúc ấy, ngay cả để trêu chòng nhau. Cho nên 
  câu hát càng hoang mang, ứa một khát khao. Bao nhiêu lần 
  lang thang trên phố, ngang qua mấy hàng thuốc lá có cô bán 
  hàng xinh xắn, bao nhiêu lần Ngân tự hỏi đấy có phải 
  là một nữ sinh viên đã tốt nghiệp chống lệnh công tác 
  hay không? Đã tự hỏi liệu mình có dám đánh đổi tất 
  cả cho một cuộc sống yên bình nửa vời và thảm đạm 
  như thế ở thành phố thân thương này?</p>
  <p align="justify">Mà vẫn 
  tự biết  <i>...vai em gầy guộc nhỏ... như cánh vạc 
  về chốn xa xôi...</i> . Từ buổi chiều gió trở Việt bỏ 
  về trước còn có bao nhiêu lần Ngân như thế một mình. <i>
  ...Buổi chiều ngồi ngóng những chuyến mưa qua... Trên bước 
  chân em âm thầm lá đổ...</i>  Những chuyến mưa qua... 
  . Ôi Trịnh! Phải, Hà Nội mùa thu nhiều mưa lắm, hết 
  mưa ngâu, hết bão rồi lại những cơn mưa dầm, lững thững 
  đến rồi đi. Những cơn mưa buộc người ta ngồi lại, 
  lặng lẽ nơi này, để, đôi khi, chỉ đôi khi thôi mà đau 
  đớn mãi  <i>...nhìn lại mình 
  đời đã xanh rêu...</i> , dù còn rất trẻ, chưa sống được 
  bao nhiêu.</p>
  <p align="justify">Giống như 
  là mộng mị. Vẫn sống đấy, vẫn lo toan đấy, vẫn nói 
  cười đấy, vẫn yêu đương loạn xạ đấy, nhưng không 
  thiết tha với một cái gì, ngoài khao khát về một cái 
  gì tuyệt diệu lắm tồn tại đâu đó, có thật, nhưng 
  mà mong manh, có lẽ còn vô nghĩa và vô ích giữa cuộc đời 
  toàn những bươn chải không đáng như thế này. Không còn 
  là lý tưởng đã hối thúc mấy thế hệ liền suốt mấy 
  chục năm qua, đã một thời non trẻ hết mình tin tưởng. 
  Những trang sách đẹp chỉ làm cho nỗi thiết tha thêm tuyệt 
  vọng.  <i>...Đôi khi ta lắng nghe ta... nghe sóng 
  âm u dội vào đời…</i>. Những ngày ấy đã tạo ở Ngân 
  thói quen lang thang phố vắng một mình. Bao chiều. Bao đêm. 
  Sương buông mờ phố nhỏ. Mùi lá đốt quyện trong sương 
  buông lúc chiều hôm bình thản. Là cái gì chỉ thành phố 
  này ngày ấy mới có.  <i>...Gió heo may lại về... Chiều 
  tím loang vỉa hè... Rồi mùa thu bay 
  đi... Trong nắng vàng chiều nay...</i> . Đèn đường bật 
  sáng héo hắt dưới ánh chiều còn rớt lại và nhoè dần 
  đi trong sương cuối thu mỗi lúc một phủ dày hơn. Hoa sữa 
  dậy một vùng hương ấm cơn gió lạnh vừa xộc tới. Đã 
  mấy mùa thu sang như thế. <i>...Đêm khuya nhìn 
  đường phố... thành phố hoang vu…</i>. Không phải một 
  lần Ngân cảm giác được cảm giác của người nhạc sĩ 
  ấy. Cuối phố đằng kia, nơi có hàng cây cao chứa đầy 
  ánh sáng xanh tái của những bóng đèn cao áp mới được 
  lắp, có đôi lần Ngân thấy Việt đạp xe rất chậm, cũng 
  một mình, và Ngân đã rẽ sang lối khác. Đồng điệu ư 
  và ích gì cho nhau? Nói gì với nhau? Rằng từ đấy đã 
  yêu nhiều lần lắm rồi chăng? Rằng dù thế vẫn chưa 
  biết thế nào là mê đắm? Rằng vẫn không thể cùng nhau! 
  Hay không dám! Sợ làm xước những tin yêu. Vì không thể 
  sống khác! Không thể từ bỏ đam mê, đam mê một cái gì 
  rất đẹp, có thực mà vô ích. Như màu nắng hanh kia. Như 
  tiếng vọng trong lá kia của gió. Như một con người vĩnh 
  viễn trượt qua đời mình, vĩnh viễn mang đi mất của 
  mình chút hy vọng, chút ảo giác vào một cõi sống bình 
  yên, trong trẻo, lãng đãng. Và bởi thế, mọi mối tình 
  đều dần tàn lụi, tắt ngấm. '<i>...Từng người tình 
  bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ... 
  Ôi những dòng sông nhỏ lời hẹn thề 
  là những cơn mưa</i>... Không ai có lỗi. Chỉ có điều 
  sống thật khó. Từng ngày rời rã, từng ngày hoang mang.<i> 
  ...Màu nắng hay là màu mắt em... Mùa thu mưa bay cho tay mềm... 
  Chiều nghiêng nghiêng bóng nắng qua thềm... Bàn tay xanh xao 
  đón ưu phiền... Ngày xưa sao 
  lá thu không vàng... Em qua công viên bước chân 
  âm thầm...</i> . Là thật đấy, rất thật, mà vẫn như 
  là hoang tưởng giữa những ngày rất nhiều sự kiện, kì 
  quặc và buồn thảm ấy.</p>
  <p align="justify"><i>...Ngọn 
  gió hoang vu thổi suốt xuân thì...</i> . Thầm thì cùng Khánh 
  Ly, bao giờ Ngân cũng kinh ngạc. Người nhạc sĩ ấy đã 
  sống thế nào trước đó, ở một miền đất với Ngân 
  cho đến bấy giờ vẫn là một miền đất lạ để viết 
  nên bài ca đó. Như là cho cả thế hệ Ngân sau này, ở 
  một miền khí hậu khác, với một nhịp sống khác. Ngân 
  đã không thể nghĩ về Phan như cũ, nhưng không bao giờ 
  Ngân tiếc nữa. Có lẽ mọi sự sẽ không thể là như thế 
  nếu giữa hai đứa đã có một chút gì, một ước thề, 
  chẳng hạn. Nhưng đã không hề có một điều gì như thế, 
  cũng như không một lần trìu mến nắm tay, cũng như không 
  một lần nói lời gì từa tựa như thương mến. Sau này, 
  nhiều lần Ngân gặp lại Phan. Và cũng như với Việt, không 
  bao giờ câu chuyện dài xưa được nối lại. Nhưng cái 
  cảm giác hiểu nhau đến tận cùng, đến độ như thể 
  chẳng hề trôi qua khoảng đời vừa bình thản vừa run 
  rẩy tin yêu ấy thì vẫn còn lại đó, mặc dù Ngân rồi 
  sẽ dần quen chấp nhận cái hữu hạn của con người. Sự 
  lặng im đầy cẩn trọng của Phan, với Ngân, như một lời 
  xin lỗi, xin lỗi khát khao xưa, đã vô tình để cho Ngân 
  hiểu Trịnh Công Sơn, theo một cách nào đó. Người nhạc 
  sĩ ấy đã đến và ở lại trong trí nhớ khắt khe của 
  thành phố này, của Ngân, không phải bằng những bài ca 
  phản chiến, không phải bằng tình ca viết cho một người 
  con gái tuổi tên nào. Rất mỏng và rất nhẹ, mà dai dẳng, 
  đầy ám ảnh là những bài ca Trịnh viết dường như cho 
  chính mình, như về chính mình, kẻ sau này cuối đời sắp 
  về lại nơi cuối trời còn tự dặn <i>đừng tuyệt vọng 
  tôi ơi đừng tuyệt vọng</i>. Câu ấy, ở tuổi xuân thì 
  bọn Ngân không tự biết để mà nói. Cũng chưa có để 
  mà hát. Nhưng đã sống nó một cách vô thức, bởi dù sao 
  thì vẫn không thể chết, vẫn muốn biết <i>...</i><i>tôi</i><i> là ai mà còn </i><i>khi</i><i> dấu lệ... </i><i>tôi</i><i> là ai mà còn trần gian thế...</i> 
  . Ta là ai? <i>...Ôi áo xưa lồng lộng 
  đã xô dạt trời chiều...</i> sao vẫn thiết tha thương 
  nhớ, như vẫn nhớ thương niềm vui hiếm hoi buổi sáng 
  năm học cuối cùng ở ngôi trường ấy, gió đầu hè mát 
  rượi đưa từ phố xa vào lớp học lời ca làm rung lên 
  trong cả lũ con gái con trai mười bảy mười tám tuổi một 
  cái gì mênh mang không thể đặt tên, tuyệt vời, diệu 
  vợi. <i>...Gọi nắng trên vai em gầy 
  đường xa áo bay... Gọi cho nắng chết trên sông dài... 
  Gọi tên em mãi suốt cơn mê này... 
  Đời xin có nhau... Áo xưa dù nhàu cũng xin bạc 
  đầu gọi mãi tên nhau...</i> . Không có những gian nan của 
  thời hậu chiến, mà trước hết, không có cái hoang mang 
  bắt buộc chứ không phải là bất chợt, chứ không phải 
  là vì rửng mỡ bới chuyện trầm tư của những ngày sống 
  ấy, khi người ta luôn phải cúi nhìn hố thẳm giữa những 
  điều trông thấy nghe thấy, chưa chắc Trịnh Công Sơn ở 
  lại được với thành phố kiêu bạc này, như đã. Cũng 
  như nếu không phải là Khánh Ly ma mị, rã rượi mà không 
  sướt mướt, quạnh quẽ cơ hồ lãnh cảm, cứng cáp mà 
  tan hoang, như đang lục lọi chính tâm hồn mình, đã chắc 
  gì ngay lập tức... Thành phố này từ ấy có thêm một 
  nỗi yêu thương: Trịnh; có thêm một nỗi nhớ: Trịnh Công 
  Sơn. Giá không phải là như thế! Khi những thế hệ sau 
  vẫn cứ luôn phải soi bóng mình, vẫn phải đau đớn vì 
  đời im vắng, vẫn thấy dường như nỗi lòng mình đang 
  được hát ca trong nhạc Trịnh, vẫn tìm tới Trịnh Công 
  Sơn không phải như tìm tới một quý báu còn đọng lại 
  thì điều đấy chỉ có nghĩa là cuộc sống không có dời 
  đổi, như lẽ ra phải thế. Trịnh Công Sơn không nói hộ 
  ai điều gì, không gửi gắm giùm ai điều gì. Trịnh làm 
  thức dậy trong mỗi người cái điều bao lâu rồi bị nén 
  bẹp dí, là ý thức về phía sâu khuất cuả mình và cuộc 
  đời, để có thể níu vào chính mình mà sống tiếp, khi 
  miên man thầm thì rên siết một nỗi hoang mang, khi day dứt 
  mãi nỗi phù du tuyệt kỳ của kiếp. <i>...Ôi cát bụi tuyệt 
  vời...</i> . Ai biết sỏi đá không đau?</p>
  <p align="center">*</p>
  <p align="justify">... Mãi mãi 
  về sau này, rất nhiều khi Ngân còn bàng hoàng ngỡ trong 
  lồng ngực mình vẫn đập mãi trái tim mười sáu tuổi. <i>
  Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra 
  đi... Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt...</i> . Lời ca 
  réo gọi, nhắc mãi, rứt mãi về tuổi thiếu nữ hoang vu 
  ấy. Chị hiểu rằng Trịnh ám ảnh còn hơn một tình chung. 
  Và cay đắng. Sẽ không bao giờ, không có ai đạt tới được 
  nỗi cô đơn ấy của người nghệ sĩ ấy. Trịnh bắt mỗi 
  người phải nhìn cho ra đỉnh cô đơn của chính mình. « Đâu 
  là đỉnh cô đơn của mình? ». Lần đầu tiên hiểu ra rằng 
  Trịnh không phải là tri kỷ của ai ngoài Trịnh, và mình, 
  cũng chỉ mình là tri kỷ của mình thôi, Ngân kinh hoàng.</p>
  <p align="justify">Ngày Trịnh 
  mất, Ngân đã ở rất xa những buổi chiều nắng thủy 
  tinh nơi quê nhà. Đi rồi... <i>Tưởng rằng 
  được quên thương nhớ...</i> Mà không! <i>...Lòng thật 
  bình yên mà sao buồn thế...</i> . Nghe nói đám tang Trịnh 
  là một đám tang huyền thoại, với cả biển người đưa. 
  Nghe nói, người ta đồng thanh nhạc Trịnh trước nấm mồ 
  chưa lấp. Nghe nói, có cả đoàn tăng ni đã đến nghiêng 
  mình trước linh cữu Trịnh và xin hát gửi theo linh hồn 
  gió nhẹ ấy  « Một cõi đi về ». Bài hát từ đó được 
  người Sài Gòn coi là « Chùa ca ». « Mình sẽ hát thầm bài 
  gì vào lúc ấy? » Chọn lựa này khó biết chừng nào. « Tại 
  sao mình không thể xúc động như bao người? », Ngân tự 
  hỏi, tự hỏi. « Liệu mình có đi viếng Trịnh nếu như 
  có thể? » Nhưng ngay lúc tự hỏi mình như thế, Ngân đã 
  biết rằng mình sẽ lại xử sự một cách không bình thường 
  trong mắt bạn bè, quá ư là bình thản, y như năm nào những 
  Nguyễn Tuân những Lưu Quang Vũ mất. Họ đã sống một 
  cuộc đời không bình thường, với những đau đớn và 
  vui sướng không thường, với những hi vọng và tuyệt vọng 
  cao vút sâu hút. <i>...Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra 
  đi... Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt... 
  Đường chạy vòng quanh một vòng tiều tụy... Một bờ 
  cỏ non một bờ mộng mị...</i> . Giờ họ không còn phải 
  than van vì đôi vầng nhật nguyệt trên vai cùng những day 
  dứt của cõi sống hư hao này. Giờ họ được bước thẳng 
  vào cõi chết. Nơi đó chắc có màu bình an sương mù. Sao 
  không để cho họ nhẹ nhàng đi vào cõi ấy. Những lập 
  lòe rực rỡ, những thống thiết trong lễ tưởng niệm 
  bây giờ và và vui vẻ (chắc chắn) trong những lễ kỷ 
  niệm năm năm mười năm hai mươi năm họ mất có phải 
  dành cho người đã khuất? Chắc chi...</p>
  <p align="justify"><b>Lê Minh 
  Hà</b></p>
  <p><i>Trích từ 
  « Gió của thời khuất mặt », đăng lại lần đầu 
  tiên (?) trên « Văn Học », số 
  186 &amp; 187, tháng 10&amp;11/2001, tr. 105-115. Bài này cũng 
  được tác giả (?) trình bày tại <a href="tcs-hamburg-forum.pdf"><b>Diễn đàn văn hoá Việt nam</b></a>, Phân khoa Việt học, tại Đại học Hamburg, ngày 2/07/2004.</i></p>


title: Trịnh Công Sơn: Uống chung ly rượu này
created: 2012-01-31 21:37:07+00:00
edited: 2014-06-23 17:24:36+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Đinh Cường
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Đinh Cường, 17.1.201, laodong.com.vn/
url_id: trinh-cong-son-uong-chung-ly-ruou-nay
body:
  <br />
  <p>
  Một ngày giáp Tết năm 1998 thật xúc động nhận được tập nhạc Sơn ký tặng tôi và gia đình: Tuyển tập những bài ca không năm tháng, nhà xuất bản Âm Nhạc, với cái hộp carton màu đỏ bọc ngoài, Sơn vẽ lên đó bình hoa vàng và ly rượu với lời ghi: Uống chung ly rượu này, tôi giữ mãi một tình bạn ấm áp ấy... như cùng Sơn uống ly rượu mừng Xuân.</p>
  <p>
  Bao nhiêu mùa Xuân qua không còn bạn, ly rượu rót trước ảnh thờ bạn trên kệ sách bốc hơi còn đọng lại cặn vàng mốc. Nhớ vô cùng những bức tranh bạn vẽ, những đêm khuya trên Đơn Dương năm xưa nào, những đêm khuya Huế, Sài Gòn, Hà Nội, hay Paris, Canada... Trịnh Công Sơn vẽ nhiều tranh, với những hưng phấn đột xuất kỳ lạ, càng về khuya khi rượu đã thấm, còn lại một hai người bạn thân thiết, Sơn vẽ... Nhiều nhất có lẽ là những tĩnh vật có ly rượu, những chiếc ly thủy tinh luôn chờ người nhạc sĩ tài hoa ấy rót thêm rượu vào. Như Tản Đà, như Nguyễn Tuân, Văn Cao, Nguyễn Sáng... Rượu là chất kích thích để sáng tác, một niềm vui thật nồng nàn... Hương rượu nồng hơn mọi thứ tình (Vũ Hữu Định).</p>
  <p align="center">
  <img src="dc-tcs.jpg" /><br />
  Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và họa sĩ Đinh Cường.
  </p>
  <p>
  Sau tĩnh vật những ly rượu là những phác thảo chân dung bạn bè. Trịnh Công Sơn nắm bắt và lột tả khi vẽ chân dung rất tài, những người bạn vong niên như Nguyễn Tuân, Văn Cao, Hoàng Cầm, Thái Bá Vân, Dương Tường, Bùi Giáng... những khuôn mặt bạn bè: Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trịnh Cung, Đinh Cường, Bửu Ý, Lữ Quỳnh... qua nét vẽ của Sơn khi đã thấm rượu trong buổi hàn huyên, chỉ cần phác vài nét chính, dậm thêm màu đậm nhạt, hoen nhòa đã tỏ lộ ra cái thần sắc của người đối diện mà đôi khi vẽ kỹ chưa chắc đã có hồn như vậy. Sơn còn vẽ rất nhiều chân dung những nhan sắc, là hương hoa của mùa màng tình yêu hay bất chợt thấy dáng ai kia với màu son môi như một đốm lửa hồng (đôi môi em là đốm lửa hồng - TCS)... Sơn rất thích câu này của nhà triết học Pháp Gaston Bachelard: Mais allez au fond de l' inconscient, retrouvez vous avec le poète, le rêve primitif et vous verrez clairement la vérité: elle est rouge la petite fleur bleu (Này ngụp sâu xuống đáy tiềm thức, cùng thi sĩ tìm gặp giấc mộng ban sơ và người sẽ trông thấy rạng ngời sự thật: đóa hoa xanh bé bỏng kia màu lửa rực). Mộng ban sơ, làm sao không nhớ Bùi Giáng, không nhớ Chagall, không nhớ Henri Rousseau trong những tranh thấm đẫm lá hoa cồn mộng mị.</p>
  <p align="center">
  <img src="uong-chung-ly-ruou-nay.jpg" width="400" />
  </p>
  <p>
  Bức tranh vẽ Bích Diễm năm 1963 ở Huế - thời của ca khúc nổi tiếng Diễm Xưa - là khởi đầu cho những tranh sơn dầu khổ lớn về sau này của Sơn, những bức chân dung Dao Ánh, Chu Nguyệt Nga (mùa hè năm 1987 Nga từ Paris về, chúng tôi đã chuẩn bị dự đám cưới  Sơn - Nga mà không thành, lần qua Paris năm ngoái tôi ghé thăm anh chị Đăng - Nga, anh chị vẫn nhắc nhiều đến Sơn, vẫn luôn xem như  một tình bạn quý. Bức chân dung Sơn vẽ  Chu Nguyệt Nga với màu xanh lục Véronèse - là màu Sơn thích nhất - chị treo trong phòng riêng, xem lại dù qua thời gian, vẫn long lanh thánh thiện) và chân dung Yoshii Michiko, người bạn gái Nhật rất yêu thương Sơn, đã làm luận án tiến sĩ "Chansons anti-guerre de Trịnh Công Sơn" (Ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn) tại Đại học Jussieu Paris 7... Còn bao nhiêu bức chân dung đẹp khác nữa, có cô chờ Sơn vẽ xong lấy đem đi ngay dù màu đang còn ướt. Trịnh Vĩnh Trinh, em gái út được Sơn vẽ nhiều nhất. </p>
  <p>
  Từ vẽ bút sắt đến pastel, acrylic, màu nước, màu dầu Trịnh Công Sơn đã triển lãm chung nhiều lần cùng các bạn họa sĩ tại TP. HCM với Tôn Thất Văn, Đinh Cường tại nhà 47C Phạm Ngọc Thạch từ 4.3 đến 10.3.1988, với Đỗ Quang Em, Đinh Cường tại Nhà Hữu Nghị Tiệp Khắc, 24 Lý Tự Trọng từ 14.1 đến 24.1.1989, với Đỗ Quang Em, Trịnh Cung tại Nhà hàng Ritz 333 Trần Hưng Đạo từ 15.2.1990 đến 2.1.1991, với Trịnh Cung, Đỗ Quang Em, Tôn Thất Văn tại Khách sạn nổi tháng 9.1991 và triển lãm sau cùng với Bửu Chỉ, Đinh Cường tại gallery Tự Do từ 20.8 đến 3.9.2000.</p>
  <p>
  Được ghi nhận bởi những người có uy tín trong sinh hoạt hội họa và phê bình, như Nguyễn Trung đã viết: "...hôm nay chúng ta nói về Trịnh Công Sơn, họa sĩ Michel Ragon nhà lý thuyết, người bênh vực nghệ thuật mới, nghệ thuật trừu tượng, có viết rằng trong thời đại chúng ta, không còn những họa sĩ vẽ chơi (peintre du dimanche) nữa. Rất đúng với Trịnh Công Sơn. Anh mới vẽ một vài năm và đã trở thành họa sĩ thực thụ" (phòng tranh Đinh Cường, Đỗ Quang Em, Trịnh Công Sơn, sự phối hợp thú vị của ba tính chất khác nhau - Tuổi Trẻ Chủ Nhật 5.1.1889); như Huỳnh Hữu Ủy đã viết: "Trường hợp Trịnh Công Sơn vẫn là đặc biệt, dù không còn gây chút ngạc nhiên nào về việc anh bày tranh trước công chúng. Mấy năm trước, đã có lần tôi thật bất ngờ và đầy kinh ngạc trước bức chân dung anh vẽ bạn họa sĩ, đội mũ nồi, ngậm ống vố, râu ria xồm xoàm, tất cả đều ánh lên trong màu bạc kim loại kỳ lạ, có thể nhận ra mức độ điêu luyện là cực điểm, đó là một trong những bức tranh đẹp nhất giữa tất cả các tác giả tôi yêu thích" (Nghệ Thuật Tạo Hình Việt Nam Hiện Đại, trang 296, VAALA- California xb 2008).</p>
  <p>
  Và sau cùng là lời phát biểu của Trịnh Công Sơn: "Nghệ thuật đích thực là một thứ thông điệp còn lại ở sau cùng, khi mọi hình thức tồn tại khác đã mất đi"'(catalogue triển lãm hội họa Trịnh Công Sơn - Đinh Cuờng - Bửu Chỉ, gallery Tự Do). Thật vậy, chỉ có nghệ thuật là tiếng nói chung của nhân loại.  Hoạ sĩ Marc Chagall năm xưa ghé thăm nhà người bạn ở Georgetown, Washington DC đã vẽ tặng bạn bức tranh khảm sành (mosaique), nay nhà người bạn ấy nơi vùng tôi ở có ghi tấm bảng đồng nhỏ trước nhà cho khách có thể hẹn vào xem. Trịnh Công Sơn cũng có để lại bức tranh vẽ trên tường lớn tại nhà người bạn thân ở Huế là Bửu Ý mà Bửu Ý nói đùa ai mua thì phải gỡ cả bức tường nhà...</p>
  <p>
  Đến với thế giới hội họa, cũng như âm nhạc của Sơn là đến bằng linh cảm, bởi vì tâm hồn Sơn là một tâm hồn nhạy bén không cùng. Sơn cũng vẽ dễ như nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát nói: "Trịnh Công Sơn viết dễ như lấy chữ từ trong túi ra". Không gian tranh của Sơn bao giờ cũng dở dang, nhưng lại đầy tinh khiết, sáng tạo: "Nghệ thuật dạy cho tôi biết biên giới của hữu hạn và sự vô cùng. Riêng trong hội họa tôi còn bắt gặp thêm cái không bờ bến của một giấc mộng tự do tinh thần". Sơn phát biểu như một tuyên ngôn nghệ thuật. Tranh Sơn thanh thoát đến hư tưởng. Người xem thấy tâm hồn mình nhẹ nhàng, khác với những "lời ca thơ"  đầy nước mắt của Sơn "tôi không thể phân biệt được nước mắt với âm nhạc" (Nietzsche).</p>
  <p>
  Uống chung ly rượu này, ngồi nhìn lại bức tranh nhỏ của Sơn, đêm cuối năm ngoài trời lạnh căm, nhớ đêm khuya nào ở nhà Sơn, năm 1999, Sơn và tôi đã cùng vẽ tiếng kèn đồng Trần Mạnh Tuấn. Tiếng kèn saxophone đã thổi bài Cát Bụi khi hạ huyệt Sơn ở Gò Dưa với bao nhiêu hoa và nước mắt, tết này là hơn mười năm rồi Sơn ơi...Tháng 8 vừa qua tôi đã đứng chụp dưới bảng tên đường Trịnh Công Sơn ở Huế, gió ở bờ sông thổi lên và bầu trời xanh trong, như một giấc mơ đời hư ảo, như lời bạn: Tôi chỉ là tên hát rong đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo.</p>
  <p>
  Hội họa là cái hư ảo chuộc lại những cái hư ảo khác.</p>
  <p>
  <b>Đinh Cường</b><br />
  <a href="http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Trinh-Cong-Son-Uong-chung-ly-ruou-nay/73330">laodong.com.vn
  </p>


title: Trịnh Công Sơn và Bob Dylan, giống và khác
created: 2021-06-14 14:32:50+00:00
edited: 2021-06-14 15:39:44+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: NGUYỄN HOÀN, 08/06/2021
url_id: trinh-cong-son-va-bob-dylan-giong-va-khac
body:
  <br />
  <p align="center">
  <img src="JohnCSchafer.jpg" />
  </p>
  <p>
  Nhận định về Trịnh Công Sơn, lâu nay có câu so sánh gần như mặc định: “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam”. Câu so sánh này thường được cho là của Joan Baez, một nữ ca sĩ nhạc dân ca (folk singer) của Mỹ, người thành danh chủ yếu nhờ hát nhạc Bob Dylan - một huyền thoại âm nhạc người Mỹ, một biểu tượng văn hóa có tầm ảnh hưởng toàn cầu, người được tặng giải Nobel Văn học năm 2016. Sở dĩ nói “được cho” vì câu so sánh này cũng có thể của người khác đã nói. Cái gì gần như mặc định, thường được coi như hiển nhiên, ít có sự trao đổi, tranh biện, phản tỉnh trở lại. Nhưng không phải bao giờ cũng vậy. John C. Schafer, giáo sư dạy môn Ngôn ngữ học ứng dụng và Văn học đối chiếu tại Đại học Humboldt, California, Mỹ đã viết cuốn sách <i>“Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Như trăng và nguyệt?”</i> được dịch và xuất bản ở Việt Nam, thông qua NXB Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh, 2012 (được in lại với nhan đề <i>“Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Một đối chiếu về tôn giáo, chiến tranh và tình yêu”</i>, NXB Đà Nẵng, 2019) đưa ra một cái nhìn mới mẻ, “phá vỡ” cách hiểu gần như mặc định nói trên, đi đến khẳng định rằng so sánh “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam” là không đúng.
  </p><p>  
  Thật ra, không phải đợi đến khi cuốn sách <i>“Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Như trăng và nguyệt?”</i> của John C. Schafer được dịch và xuất bản ở Việt Nam, độc giả ở Việt Nam mới nhận ra rằng câu so sánh “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam” là không đúng. Bùi Bảo Trúc, tác giả bài viết <i>“Về Trịnh Công Sơn”</i>, trên cơ sở đánh giá sự dồi dào về lượng và phẩm của nhạc Trịnh Công Sơn đã cho rằng sự so sánh đó vừa sai lầm, vừa bất công cho Trịnh Công Sơn. Bùi Bảo Trúc phân tích: “Nguyên số lượng ca khúc mà Trịnh Công Sơn viết đã nhiều hơn số ca khúc của Bob Dylan. Mà đó mới chỉ nói về số lượng sáng tác. Như vậy sự so sánh có bất công cho Trịnh Công Sơn. Bob Dylan viết một số nhạc phản chiến - anti war songs - và phản kháng - protest songs - cùng một số đề tài khác. Trịnh Công Sơn viết nhạc phản chiến, phản kháng, nhưng chủ yếu là tình ca, những đề tài khác là quê hương, thân phận con người, trong đó, triết lý và tôn giáo là những nét nổi bật. Bài nổi tiếng nhất của Bob Dylan là ca khúc <i>Blowin’ In The Wind</i>, bài hát nói về chiến tranh, bom đạn, chết chóc, ước mơ hòa bình được coi như bài hát đầu môi của các phong trào phản chiến hồi thập niên 60. Nhưng <i>Blowin’ In The Wind</i> vẫn chưa tới được mức bi thảm như các ca khúc <i>Chính chúng ta phải nói, Người già em bé, Nước mắt cho quê hương hay Đại bác ru đêm</i> (1), “Những chi tiết vừa kể cho thấy đem những tên tuổi khác để so sánh với Trịnh Công Sơn là một việc vừa sai lầm vừa bất công”(2). 
  </p><p>  
  Điều đáng nói, đóng góp quan trọng của John C. Schafer, với cuốn sách <i>“Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Như trăng và nguyệt?”</i> là người đầu tiên đã nghiên cứu công phu, có hệ thống, thông qua khảo sát, đối chiếu, phân tích dưới nhiều góc độ về Trịnh Công Sơn và Bob Dy lan, chỉ ra những điểm giống nhau và khác nhau giữa hai nhạc sĩ huyền thoại này, trong đó, khác nhau là chủ yếu. 
  </p><p>  
  Khi cho rằng “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam”, có lẽ Joan Baez hay ai nữa nói điều này nhằm nhấn mạnh điểm giống nhau rõ nhất giữa Trịnh Công Sơn và Bob Dylan là cả hai đều viết những bản nhạc phản chiến nổi tiếng. Ngoài điều này ra, John C. Schafer đã đưa ra một danh sách về những điểm giống nhau giữa Trịnh Công Sơn và Bob Dylan như sau: 
  </p>
  <ol>  
  <li>Hai người này soạn nhạc, nhưng cũng được xem như là hai nhà thơ.</li> 
  <li>Cả hai đều viết nên những lời ca mà người nghe rất thích và được xem như là gửi gắm những sự thật quan trọng. Tuy nhiên những lời ca này cũng rất khó giải thích. </li>
  <li>Cả hai đều viết những bài tình ca rất cảm động. </li>
  <li>Cả hai đều có những liên hệ tình cảm đặc biệt với các nữ ca sĩ và các nữ ca sĩ này cũng giúp họ thành công và nổi tiếng.</li> 
  <li>Cả hai đã nói lên được ước vọng và niềm đau của một thế hệ trẻ, những người này ngợi ca hai nghệ sĩ đã nói lên được giùm giới trẻ những gì mà họ không thể nói lên được. </li>
  <li>Trịnh Công Sơn và Bob Dylan thụ hưởng một sự nghiệp lâu dài của hai nghệ sĩ vừa trình bày vừa sáng tác - hay nói cách khác, cả hai đã giữ được địa vị danh tiếng của mình mặc dầu quê hương của họ đã trải qua bao cuộc thăng trầm về chính trị và văn hóa.</li> 
  <li>Cả hai đã chịu ảnh hưởng và tìm nguồn cảm hứng từ hai truyền thống tôn giáo của họ, đạo Phật với Trịnh Công Sơn và Ki-tô giáo với Bob Dylan” (3). </li>
  </ol>
  <p>  
  Tuy hai nhạc sĩ có nhiều điểm tương đồng như vậy nhưng John C. Schafer khẳng định “những điểm tương đồng này rất hời hợt và giản đơn và, khi nghiên cứu kỹ, có thể nói chúng che lấp những dị biệt rất quan trọng” (4). 
  </p><p>  
  Vậy “những dị biệt rất quan trọng” đó là những điểm nào? John C. Schafer lần lượt phân tích, soi chiếu những điểm dị biệt này, dưới các góc độ: cách phản chiến, tình yêu, nhân cách, truyền thống tôn giáo… khác nhau của hai nhạc sĩ. 
  </p><p>  
  Ở điểm giống nhau dễ thấy của hai nhạc sĩ là chống chiến tranh, John C. Schafer đã chỉ ra rằng ngay cả điểm giống nhau này cũng có thể che lấp những khác biệt quan trọng. Cũng giống như Bùi Bảo Trúc trong bài viết <i>“Về Trịnh Công Sơn”</i> đã dẫn trên, John C. Schafer đã đi sâu phân tích về số lượng và tính chất khác nhau của nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn và Bob Dylan. Bob Dy lan viết nhạc phản chiến, “dấn thân vào chính trị” (chữ dùng của John C. Schafer) trong thời gian rất ngắn, chỉ có 2 năm, từ 1962 đến 1963. “Năm 1965 khi Trịnh Công Sơn đang viết những bài phản chiến nổi tiếng nhất thì Dylan đã chuyển sang viết những bài có chủ đề cá nhân hơn là chính trị” (5). Khác với Bob Dylan chỉ viết nhạc phản chiến trong một thời gian ngắn, Trịnh Công Sơn liên tục viết nhạc phản chiến trong thời gian dài, khi bom đạn chiến tranh đang tàn phá quê hương Việt Nam. John C. Schafer đưa ra con số so sánh: Trịnh Công Sơn viết đến 69 bài nhạc phản chiến như một nhà nghiên cứu đã đếm (dẫn theo Michiko Yoshi, người viết luận án về Trịnh Công Sơn tại Đại học Paris, trong 136 bài hát Trịnh Công Sơn viết từ 1959 đến 1972 có 69 bài là phản chiến), còn Bob Dylan chỉ viết độ 6 hay 7 bài chống lại chiến tranh mà thôi và không có bài nào nói về chiến tranh Việt Nam. “Như vậy hai con số về các bài phản chiến của Dylan và của Trịnh Công Sơn rất khác nhau và tính chất của các bài này cũng rất khác nhau. Trịnh Công Sơn luôn khuyên răn nên tránh hận thù trong khi Dylan thì đầy rẫy hận thù trong các bài phản chiến và một số bài khác của mình” (6). 
  </p><p>  
  Đối với nhạc tình của hai nhạc sĩ này, John C. Schafer nêu rõ sự khác nhau về giọng điệu, tính chất: “Giọng điệu Trịnh Công Sơn lại có vẻ buồn và hối tiếc, trong khi Dylan lại giận dữ, hung hăng và thách thức” (7), “Nhiều bài tình ca của Bob Dylan chấm dứt trong giận hờn và cáo buộc. Tình ca của Trịnh Công Sơn, trái lại, chấm dứt trong chấp nhận và buồn” (8). Phân tích về lý do của sự khác nhau này, John C. Schafer cho rằng vì hai nhạc sĩ thuộc về hai truyền thống văn chương và ca nhạc khác nhau: “Thi sĩ và nhạc sĩ Việt Nam thường tìm cái ngọt ngào trong tình yêu dang dở” (9), “Không giống Trịnh Công Sơn, Dylan xuất hiện từ một môi trường văn chương và âm nhạc ít lãng mạn hơn (nghĩa là hiện thực hơn), ít tình cảm hơn và phản lại các lề lối cũ của xã hội và nghệ thuật” (10). Ngoài sự khác nhau do ảnh hưởng từ các truyền thống văn chương và âm nhạc, theo John C. Schafer, các tác phẩm của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan khác nhau vì do hai người có nhân cách khác nhau, có “cái tôi” trong tác phẩm khác nhau. Không được nhầm tưởng rằng người “nói”, tức là người xưng ngôi thứ nhất trong các tác phẩm văn học nghệ thuật và người sáng tác ra các tác phẩm đó là một. “Tôi” trong các bài hát của Trịnh Công Sơn không phải là Trịnh Công Sơn. Cũng như “tôi” trong các bài hát của Bob Dylan không phải là Bob Dylan. John C. Schafer nhận thấy rằng, văn sĩ thường mang mặt nạ (persona), họ hóa thân vào nhiều nhân vật khác nhau trong các tác phẩm của mình để đạt được những mục đích nghệ thuật. Tuy nhiên, John C. Schafer phỏng đoán rằng có một sự liên lạc giữa persona của những bài hát và nhân cách của người sáng tác ra nó: “Chúng ta sẽ thấy persona trong một bài hát tiêu biểu của Trịnh Công Sơn có vẻ hiền từ hơn, ít giận dữ hơn và đầy tha thứ hơn persona trong một bài hát tiêu biểu của Bob Dylan. Có thể persona của Trịnh Công Sơn dễ mến hơn persona của Bob Dylan bởi vì Trịnh Công Sơn là một người dễ mến hơn” (11). 
  </p><p>  
  John C. Schafer thấy rằng hai nhạc sĩ này phản ứng rất khác nhau khi đương đầu với những bất hạnh trong đời sống cá nhân hay trước chiến tranh và bất công. “Trong khi Trịnh Công Sơn phản ứng bằng một thái độ đau buồn và thương xót thì Bob Dylan phản ứng bằng một thái độ thách thức, giận dữ và căm hờn. Hai cách phản ứng khác nhau như vậy tạo ra những bài hát với hai giọng điệu khác nhau, gửi gắm hai thông điệp khác nhau về cách sống ở đời” (12). 
  </p><p>  
  Đặc biệt, cuốn sách của John C. Schafer đã dành nhiều dung lượng (phần II và phần III) để phân tích về sự khác nhau của hai nhạc sĩ do chịu ảnh hưởng từ hai truyền thống tôn giáo khác nhau, với Trịnh Công Sơn là Phật giáo và với Bob Dylan là đạo Do Thái và đạo Ki-tô. John C. Schafer khẳng định “đây là điểm quan trọng nhất và có thể cũng là nguồn gốc của những điểm khác nhau kể trên” (13). Làm sáng tỏ điểm khác nhau “quan trọng nhất” này, John C. Schafer phân tích sâu về ảnh hưởng của đạo Ki-tô trong các tác phẩm của Bob Dylan và ảnh hưởng của Phật giáo trong các tác phẩm của Trịnh Công Sơn.Ảnh hưởng khác nhau nên tư tưởng nghệ thuật khác nhau, chất nhạc khác nhau. Trong nhiều tác phẩm của mình, Bob Dylan đã sử dụng ngôn ngữ Kinh thánh, mà John C. Schafer đã nêu là “ướt sũng Kinh thánh”, chẳng hạn với bài <i>“Are You Ready?”</i> (Đã sẵn sàng chưa?), Bob Dylanviết về “ngày phán xét cuối cùng” theo Cựu Ước: <i>“Bạn đã sẵn sàng chưa cho ngày tận thế?”</i>. John C. Schafer còn lý giải rằng, Bob Dylan hay thể hiện lòng giận dữ trong rất nhiều bài hát của ông là do ông chịu ảnh hưởng bởi “cơn thịnh nộ của Thượng đế”: “Kinh thánh có rất nhiều câu nói về sự giận dữ của Thượng đế… Người theo đạo Ki-tô tin rằng sự thịnh nộ của Thượng đế là “hậu quả của sự lo lắng tối cao”” (14). Khác với Bob Dylan, Trịnh Công Sơn chịu ảnh hưởng của Phật giáo nên “ông phản ứng trước những bất thành không phải với giận hờn mà với tình thương” (15). Nghiên cứu về “Trịnh Công Sơn và Phật giáo”, John C. Schafer đã đề cập về ảnh hưởng của các khái niệm cốt tủy của Phật giáo như “nhẫn nhục và từ bi”, “tính không”, “pháp môn bất nhị” trong nhạc Trịnh Công Sơn. Thấu tỏ nhạc Trịnh Công Sơn thấm đượm lòng từ bi, John C. Schafer đi đến một nhận định khái quát xác đáng rằng lòng từ bi này định hình cho cái nhìn của Trịnh Công Sơn về thế giới (<i>“Yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ” - Ru em</i>). Dưới cái nhìn “tính không” của Phật giáo, “sắc” và “không” không khác nhau, <i>“con mắt còn lại nhìn đời là không”</i> (Con mắt còn lại), sóng và biển không khác nhau, cho nên <i>“biển sóng biển sóng đừng xô nhau, ta xô biển lại sóng về đâu?” (Sóng về đâu?)</i>. “Bất nhị” tức là “không hai”, nhìn sự vật không theo lối nhị nguyên, không phân biệt làm hai: sắc/ không, sống/ chết, buồn/ vui… Sắc tức là không, không tức là sắc chính là cái nhìn “bất nhị”. John C. Schafer viết: “Bằng cách chấp nhận ý niệm Bất Nhị và Vô Ngã, ta có thể làm dịu lại biên giới giữa sống và chết... Trong nhiều bài hát của mình, Trịnh Công Sơn hình như đã cố gắng làm mờ biên giới giữa sống và chết. Một bài nổi tiếng vào loại nhất của ông, <i>“Một cõi đi về”</i> bắt đầu với: 
  </p>
  <dd>  
  <i>Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi <br />
  	Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt <br />
  	Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt <br />
  	Rọi suốt trăm năm một cõi đi về” (16)</i> 
  </dd>
  <p>  
  Làm rõ thêm về ý niệm “một cõi đi về”, Trịnh Công Sơn từng viết: “Đi về là một lộ trình quen thuộc của cuộc sống mà ai cũng phải trải qua” (17). Vẫn với cái nhìn “bất nhị”, Trịnh Công Sơn đã thấy: <i>“Buồn vui kia là một”</i> (Nguyệt ca). John C. Schafer bình luận: “Một điều khác làm cho cái buồn của Trịnh Công Sơn quyến rũ hơn là vì nó hình như luôn đi đôi với hạnh phúc”, “ghép liền cái vui và cái buồn đến độ không còn thấy sự khác nhau nữa thì rất là đặc biệt nơi Trịnh Công Sơn” (18). 
  </p><p>  
  Khi so sánh ảnh hưởng Phật giáo trong nhạc Trịnh và ảnh hưởng đạo Ki-tô trong nhạc Bob Dylan để chỉ ra sự khác nhau căn bản của hai nhạc sĩ này, John C. Schafer đã có một phát hiện thú vị, sâu sắc, độc đáo là nhấn mạnh sự khác nhau quan trọng của hai nhạc sĩ về tính chất, mức độ chịu ảnh hưởng, về phương thức thể hiện những tín điều đã chịu ảnh hưởng sao cho nhuần nhuyễn về mặt nghệ thuật chứ không sa vào “truyền giáo”. Về điều này, John C. Schafer đã phân tích, làm rõ hẳn sự nổi trội độc đáo của Trịnh Công Sơn: “Mặc dầu ông không muốn ai ghép cho ông danh nghĩa là phát ngôn viên của phái này phái nọ, nhưng Dylan đã từng là phát ngôn viên cho đạo Ki-tô của ông. Trịnh Công Sơn, trái lại, diễn tả nhiều ý niệm Phật giáo trong các bài hát của mình, nhưng ông không bao giờ cho mình là phát ngôn viên của đạo Phật. Đây là một điểm khác nhau quan trọng giữa hai người” (19), “Dylan đã truyền đạo không che đậy chút nào trong các bài ca của ông, một điều mà Trịnh Công Sơn không bao giờ làm” (20), “Các bài của Trịnh Công Sơn không nặng nề kinh kệ, không có bài nào công khai tôn sùng tôn giáo như các bài trong những album có tính cách truyền giáo của Dylan” (21), “Trịnh Công Sơn viết các bài hát của mình cho một quần chúng rộng lớn, nên ông không đem vào đó những ngôn từ Phật giáo khó hiểu. Các bài hát của ông vì vậy đầy ắp ý nghĩa đạo Phật, nhưng không bị đè nặng bởi những kinh kệ đạo Phật” (22). Qua sự so sánh này của John C. Schafer đã làm nổi bật lên bản lĩnh nghệ thuật cao cường của Trịnh Công Sơn trong tiếp nhận các nguồn ảnh hưởng: tư tưởng triết học, tôn giáo… , tiếp nhận có chọn lọc, sáng tạo, “thoát thai hoán cốt”, phục vụ cho mục đích cao đẹp của nghệ thuật chứ không thể hy sinh nghệ thuật cho sự “truyền giáo” nào. Qua trường hợp sáng tạo âm nhạc của Trịnh Công Sơn càng cho thấy nghệ thuật có thể chịu ảnh hưởng của các tư tưởng triết học, tôn giáo nhưng nghệ thuật là nghệ thuật, nghệ thuật không phải là triết học, tôn giáo và không làm thay nhiệm vụ của triết học, tôn giáo. Triết học, tôn giáo chỉ “làm giàu” thêm cho nghệ thuật mà trường hợp Trịnh Công Sơn là một minh chứng sinh động, nhiệm màu. 
  </p><p>  
  Nhận thấy sự so sánh: “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam” là so sánh có tính chất cảm tính, bề nổi, không chính xác, là người dạy môn Văn học đối chiếu, John C. Schafer đã làm cái việc chẳng khác gì việc của người làm “văn học so sánh”, nghĩa là so sánh một cách khoa học, có căn cứ, có thực chứng, có khảo sát, thống kê… để chỉ ra sự giống nhau và khác nhau giữa Trịnh Công Sơn và Bob Dylan trong sáng tạo nghệ thuật, từ đó giúp người đọc hiểu sâu hơn về hai nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và Bob Dylan, nhằm trả lại cho Caesar cái gì của Caesar. Đã so sánh thì phải hướng đến hai mục đích là chỉ ra tính khái quát và tính đặc thù của những đối tượng được so sánh, cũng có nghĩa là chỉ ra cái chung và cái riêng, cái quốc tế và cái dân tộc (23). Sau khi đề cập về sự khác nhau của hai nhạc sĩ, sự khác nhau của hai truyền thống tôn giáo, ở phần kết cuốn sách, John C. Schafer hướng đến một tiếng nói chung, mang tính khái quát, vượt lên trên sự khác biệt của hai nhạc sĩ và hai truyền thống tôn giáo. John C. Schafer dẫn câu của Lindbeck, một nhà thần học Mỹ: “Một thế giới thu nhỏ lại buộc các tôn giáo cũng như các quốc gia phải học cách để đối thoại với nhau” (24). Dưới cái nhìn của văn hóa đối thoại, John C. Schafer khái quát, đúc kết một nét chung rằng: “Trịnh Công Sơn nhìn thế thái nhân tình theo cái nhìn của nhà Phật và Phật giáo đem lại cho ông niềm an ủi. Bob Dylan nhìn thế thái nhân tình theo cái nhìn của đạo Ki-tô và tìm được niềm an ủi trong việc thờ Chúa. Điểm chung cho hai người ở đây là tìm ra sự thanh thản cho tâm hồn và mãn nguyện với chính mình. Trên phương diện này có thể Phật giáo và Ki-tô giáo có thể hiểu được nhau và Trịnh Công Sơn cũng không quá xa lạ đối với Bob Dylan. Vì ai mà không có lúc cần được sự giúp đỡ để đối phó với sự mong manh của cuộc đời, chẳng hạn như khi phải đối diện với sự tàn phai của tuổi trẻ, hay sự qua đời của một người thân” (25).
  </p><p>  
  Cuốn sách của John C. Schafer cho thấy việc nghiên cứu, tìm hiểu về Trịnh Công Sơn cũng như các hiện tượng văn hóa tiêu biểu khác cần được tiếp tục mở ra. Mở rộng trường nghiên cứu, nghiên cứu trong so sánh, đối chiếu với trong nước, kể cả nước ngoài để hiểu mình, hiểu người rõ nét hơn, để phát hiện, khẳng định sâu sắc hơn, toàn vẹn hơn về các giá trị văn hóa dân tộc, tạo tiền đề, cơ sở cho việc quảng bá văn hóa, hội nhập về văn hóa với thế giới. Chẳng hạn, nghiên cứu việc tiếp nhận nhạc Trịnh ở Nhật Bản là một đề tài thú vị. Cuốn sách này đã gửi gắm một thông điệp quý, đồng thời cũng khẳng định triển vọng của hướng nghiên cứu nói trên, khi cho rằng giá trị của Trịnh Công Sơn cần được tiếp tục nghiên cứu, công nhận: “Thiên hạ vẫn còn ngưỡng mộ hai danh tài này vì những cống hiến lớn lao cho hai nền văn hóa mà họ đại diện. Trên thế giới, Bob Dylan được biết đến nhiều hơn vì ông là công dân của nước Mỹ, một nước rộng lớn, và vì tiếng Anh, ngôn ngữ của ông, rất phổ thông trên toàn cầu. Nhưng tôi tin Trịnh Công Sơn cũng tài năng không kém và đáng lẽ phải được công nhận nhiều hơn. Tôi cũng khẳng định rằng chúng ta có thể biết nhiều hơn về hai nền văn hóa Việt và Mỹ bằng cách tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp của hai người này” (26). 
  </p><p>  
  <b>NGUYỄN HOÀN</b>, <br />
  Quảng Trị, 08/06/2021
  </p>  
  <p>
  Nguồn : tác giả gởi cho <i>tcs-home.org</i>
  </p>
  <br />
  <hr />
  <br />
  <p>
  	(1)Một cõi Trịnh Công Sơn, NXB Thuận Hóa, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2002, tr. 371, 372. <br />
  	(2) Một cõi Trịnh Công Sơn, sđd, tr. 373. <br />
  	(3) John C. Schafer, Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Như trăng và nguyệt?, NXB Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2012, tr. 51, 52. <br />
  	(4) John C. Schafer, sđd, tr. 52. <br />
  	(5), (6) John C. Schafer, sđd, tr. 59. <br />
  	(7) John C. Schafer, sđd, tr. 89. <br />
  	(8), (9) John C. Schafer, sđd, tr. 95.<br /> 
  	(10) John C. Schafer, sđd, tr. 95, 96.<br /> 
  	(11) John C. Schafer, sđd, tr. 102, 103. <br /> 
  (12) John C. Schafer, sđd, tr. 109<br />
  	(13) John C. Schafer, sđd, tr. 110.<br />  
  	(14) John C. Schafer, sđd, tr. 131. <br />  
  	(15) John C. Schafer, sđd, tr. 142.<br />   
  	(16) John C. Schafer, sđd, tr. 170.<br />   
  	(17) Trịnh Công Sơn, Nghĩ về thiền, in trong tập: Trịnh Công Sơn, tôi là ai là ai… , NXB Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh, 2011, tr. 212. <br />
  	(18) John C. Schafer, sđd, tr. 157. <br />  
  	(19) John C. Schafer, sđd, tr. 113.<br />   
  	(20) John C. Schafer, sđd, tr. 123.<br />   
  	(21) John C. Schafer, sđd, tr. 150.<br />   
  	(22) John C. Schafer, sđd, tr. 151.<br />   
  	(23) Xem Nguyễn Văn Dân, Lý luận văn học so sánh, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011, tr. 68, 69.<br />   
  	(24) John C. Schafer, sđd, tr. 173.   <br />
  	(25) John C. Schafer, sđd, tr. 190.   <br />
  	(26) John C. Schafer, Trịnh Công Sơn và Bob Dylan - Một đối chiếu về tôn giáo, chiến tranh và tình yêu, NXB Đà Nẵng, 2019, tr. 5, 6. 
  </p>


title: TRỊNH CÔNG SƠN VÀ CHIẾN TRANH
created: 2021-02-20 09:26:25+00:00
edited: 2021-02-22 05:10:31+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm Xuân Đài, tạp chí Thế Kỷ 21, 05/2001
url_id: trinh-cong-son-va-chien-tranh
body:
  <br />
  <div style="margin: 1em; padding: 1em; background-color: #DDEEF5; border: 1px solid #555555;">
  <p>
  Bài viết dưới đây xứng đáng là tri kỷ của Trịnh Công Sơn. Tác giả đã từng bị tù cải tạo ròng rã 13 năm rừng thiêng nước độc, nhưng không để cho ngòi bút của mình vì thế mà kém trung thực với cái nhìn trong sáng, đúng đắn, đích thực về con người và tình cảm của Trịnh Công Sơn, đích thực Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Bài này đã được đăng trong tập san Thế Kỷ 21 khi Trịnh Công Sơn vừa mất. Năm nay, nó xứng đáng được tái hiện nhân lúc bên nhà tưởng niệm 20 năm ngày mất Trịnh Công Sơn.</p>
  <p align="right">tcs-home.org</p>
  </div>
  <br />
  <p>Nửa sau thế kỷ 20, Việt Nam có hai cuộc chiến tranh. Cuộc đầu chống Pháp, chấm dứt chế độ Pháp thuộc, từ 1946 đến 1954, thường gọi cuộc chiến chín năm. Cuộc thứ hai miền Bắc &#8220;chiếu cố&#8221; miền Nam, thực chất là cuộc chiến tranh ủy nhiệm của hai phe cộng sản và tự do trên thế giới, chấm dứt vào năm 1975.</p>
  <p>
  Cuộc chiến đầu dân tộc Việt Nam mới từ đêm tối của tám mươi năm nô lệ bước ra, ai nấy đều phơi phới tình yêu nước. Các bài hát của thời này là niềm đồng tâm nhất trí náo nức đánh giặc để giành độc lập. Người nghệ sĩ của thời này mang màu xanh ngát của ruộng đồng vườn tược và nỗi ngây ngất của hồn thiêng sông núi vừa sống dậy trong buổi đầu tự do. Văn Cao hát rằng</p>

  <dd><i>Bao chiến sĩ anh hùng<br />
  Lạnh lùng vung gươm ra sa trường<br />
  Quân xung phong!<br />
  Nước non đang chờ mong tay ngươi<br />
  Hồn sông núi khí thiêng ghi muôn đời</i></dd>
  <p>Còn Phạm Duy:</p>
  <dd><i>Ra biên cương! Ra biên cương!<br />
  Thiết tha lòng gái hôm nay nâng khăn hồng<br />
  Ðưa chân anh hùng ngàn phương</i></dd>

  <p>Cuộc kháng chiến bắt đầu thật trong sáng. Và đẹp.</p>
  <p>Nhưng từ sau 1954, khi hai miền Việt Nam biến thành hai &#8220;tiền đồn&#8221; cho các phe trên thế giới thì cuộc chiến trở thành cuộc đụng độ lớn. Giá trị của máu xương trở nên khó định nghĩa. Và tầm mức chịu đựng của rừng núi, ruộng đồng và con người đã đến mức phi lý. Cuộc sống bình thường bị xé toạc, những ước vọng đơn sơ bị nghiền nát một cách thản nhiên. Cả nước cuốn vào guồng máy chiến tranh lớn lao hơn là sức của chính mình có thể đảm nhiệm. Hai phe trên thế giới phải hà hơi tiếp sức cách này hay cách khác.</p>
  <p>Trong bối cảnh ghê gớm ấy, chỉ có một giọng hát cất lên, trình bày mọi cái khổ đau và hủy diệt mà cuộc chiến mang lại. Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>Sơn là người nhạc sĩ duy nhất cảm nhận sớm sủa nguy cơ của cuộc chiến này, nhìn thấy rõ bản chất tàn phá nó gây ra trên cơ thể của dân tộc mà vượt qua tất cả cái nhìn chính trị đương thời của các phía. Anh viết hàng loạt ca khúc về cuộc chiến khi nó mới chớm màu khốc liệt, bộ thần kinh của anh là những ăng-ten cực nhạy chỉ chuyên bắt những tín hiệu đau buồn mà cuộc chiến mang lại. Trong khi mọi người sống với cuộc chiến đó, nghĩa là nhập ngũ, chiến đấu, tập trung vào ấp chiến lược, nhận giấy báo tử, chạy giấy hoãn dịch, chôn người chết, sửa nhà cửa bị bom đạn... tinh thần hầu như bị tê liệt, bị điều kiện hóa vì đủ mặt của cái guồng máy chiến tranh thì anh dường như đứng từ một vị trí khác biệt để nhìn toàn cảnh, để thấy và hát lên những điều cốt lõi. Những gì anh thấy tất cả chúng ta đều thấy trong hoàn cảnh cuộc chiến đó, nhưng những gì anh viết ra, thây người chết, nhà cháy, trái mìn, tiếng đại bác... đều thăng hoa thành một thứ tinh chất ngân nga như lời kinh, khi chạy vào hồn ta nó khiến ta đau đớn, thổn thức, bàng hoàng. Tiếp xúc trực tiếp hay gián tiếp với thảm cảnh chiến tranh hàng ngày nhưng ta hầu như vô cảm, một khi chính hình hài ta còn nguyên vẹn, người thân chưa sứt mẻ, nhà cửa chưa bị cháy. Ta coi những chết chóc đổ nát ấy là những điều không tránh được trong chiến tranh, và chấp nhận nó, chịu đựng nó. Chỉ có Trịnh Công Sơn mang một thái độ khác hẳn, anh không chấp nhận nó. Một cách nhất quán không khi nào rời khỏi lập trường của mình, anh tấn công nó bằng thứ vũ khí của anh, đó là mô tả bằng âm nhạc muôn vàn nỗi đau mà chiến tranh mang lại. Tấn công liên tục với các sáng tác dồi dào liên lỉ của anh. Anh là người Việt Nam duy nhất, cả trong Nam lẫn ngoài Bắc, đã tuyên chiến với trận chiến tranh giữa lúc nó đang diễn ra khốc liệt, anh lên tiếng nhân danh nòi giống và đất nước Việt Nam chứ không nhân danh một phe phái chính trị nào. Viết ra được các nỗi đau có nghĩa là chính anh đang chịu các nỗi đau ấy, tâm hồn nghệ sĩ của anh cảm nhận được nỗi đau ấy thực, hơn là đa số chúng ta cùng ở trong một điều kiện sống như anh thời ấy. Các nhạc sĩ khác lúc đó không phải là hoàn toàn vô cảm trước thảm họa chiến tranh. <i>Kỷ vật cho em, Tâm ca số 1, Giọt mưa trên lá</i> của Phạm Duy há không phải là những bản nhạc có thể bị kết án &#8220;làm mềm lòng chiến sĩ&#8221; đó sao? Nhưng &#8220;phản chiến&#8221; ấy chỉ là vài nét chấm phá trên một sự nghiệp sáng tác đa dạng, trong khi Sơn thì liên tục, kiên quyết, chiến tranh leo thang tới đâu thì anh leo thang tới đó, nói mãi để người ta phải hiểu rằng điều anh nói không phải là thứ trà dư tửu hậu, một cảm xúc qua đường, mà chính là lương tâm trước một mất còn ghê gớm.</p>
  <p>
  Có người cho rằng ca khúc về chiến tranh của Sơn như có chất ma túy, nó khiến cho người nghe u sầu rã rượi mất hết tinh thần chiến đấu. Có thể đó là cái nhìn của một người đang ở trong cuộc chiến với ý thức ăn thua. Nhưng trong cách thế là nạn nhân của cuộc chiến - mà Sơn thì coi cả dân tộc Việt Nam là nạn nhân của cuộc chiến - thì cái gọi là ma túy ấy không gì khác hơn là tinh chất của nỗi đau. Thảm họa chiến tranh thì đầy rẫy, ngày nào mọi người chẳng nhìn thấy, nhưng tinh luyện được nó vào thành các ca khúc trong hình thức ngôn ngữ âm nhạc và thơ ca để truyền giảng, thì phải là công việc của một ngôn sứ. Anh không ngần ngại gọi đó là kinh, kinh Việt Nam, lời bày tỏ nỗi hủy diệt và khổ đau. Anh chống sự hủy diệt, anh bảo vệ Việt Nam đến kỳ cùng, theo cách của anh. Năm 1968 anh đã viết:</p>

  <dd><i>Ðã có điều gì không thật trong suốt hai mươi năm nay. Một lầm lỡ đã lên đường và phải đi cho trót con đường máu xương, như một mũi tên vô tri bỗng lỗi thời trong một nhiệm kỳ vô định.<br />
  <br />
  Chúng ta, dù muốn dù không, bị biến thành những mũi tên định hướng được bắn đi từ những đồ hình huy hoàng tưởng tượng và ngắn hạn. Dân ta tàn phế hai mươi năm. Nước mắt và máu đã làm thành những con suối lớn chảy mòn tiềm lực sáng tạo. (...)<br />
  <br />
  Hố thẳm đã mở ra dưới chân dân tộc này. Lương tâm con người đang trên đà bị phát mãi. Ở cuối chân trời Việt Nam, những tia nắng nghèo nàn và bệnh hoạn từ một mặt trời hết sinh khí sắp đi vào hôn mê. (...)<br />
  <br />
  Tiếng hát có thể cất lên để nuôi lớn ước mơ.<br />
  <br />
  Ta đã có sẵn một hành trang quý giá của hơn bốn nghìn năm để còn mãi bước đi trên những lộ trình mới về tương lai. Ta phải đi tới bằng con tim sứ giả mang niềm tin và lời hứa hẹn của những người đã nằm xuống. Ta phải tìm lại quê hương bằng sức sống mãnh liệt vì trong cơ thể ta đã luân lưu thêm dòng máu của anh em không còn.<br />
  <br />
  Quanh đây, những trường học, những bệnh viện, những đình làng, những phiên chợ, những cánh đồng sẽ được bắt đầu lại với những ngày nhân đạo - với một dân tộc nhân bản.</i></dd>
  <dd>(Trích &#8220;Lời tác giả&#8221; của Kinh Việt Nam)</dd>
  <p>Ðoạn văn lời lẽ có khi hơi huê dạng cầu kỳ này thực ra chỉ là những lời ca của anh diễn thành văn xuôi để chuyển đạt đến mọi người một cách rõ rệt hơn, lý trí hơn thái độ của anh đối với cuộc chiến cùng niềm mơ ước của anh thoát đi từ cuộc chiến ấy.</p>
  <p>Những cảnh tượng buồn bã của chiến tranh, buồn bã thôi, chưa nói đến khốc liệt, rất sớm đã được Trịnh Công Sơn nhìn ra như những triệu bất tường. Tiếng đại bác từ mặt trận xa đêm đêm dội về mà tác giả coi như &#8220;tiếng ru&#8221; đã làm nảy ra bao nhiêu hình ảnh và ý tưởng, chính các hình ảnh và ý tưởng ấy đã cho tiếng đại bác vọng về ấy một ý nghĩa và một sức nặng riêng đối với tâm thức người nghe</p>
  <dd><i>Ðại bác đêm đêm dội vào thành phố<br />
  Người phu quét đường dừng chổi đứng nghe<br />
  Ðại bác đêm đêm tương lai rụng vàng<br />
  Ðại bác như kinh không mang lời nguyền<br />
  Trẻ thơ quên sống, từng đêm nghe ngóng...</i></dd>
  <p>Sơn có thể nhìn chiến tranh trong hình ảnh đàn bò vào thành phố. Hình ảnh chỉ mang tính chất ẩn dụ một cách gián tiếp lại nói lên được rất nhiều về một khung cảnh nông thôn tan hoang, cùng một lúc tan hoang luôn những cái chân thật nhất của Việt Nam, cây lúa, bờ tre, và tâm hồn người dân quê.</p>
  <dd><i>Ðàn bò vào thành phố, đêm buồn vắng buồn hơn<br />
  Ðàn bò vào thành phố, không còn ai hỏi thăm<br />
  Ðàn bò tìm dòng sông, nhưng dòng nước cạn khô<br />
  Ðàn bò bỗng thấy buồn, bỗng thấy buồn<br />
  Rồi một hôm đứng mơ mây ngàn...</i></dd>
  <p>Cuộc chiến càng khốc liệt và lan rộng, vết thương trong lòng Sơn càng mở to và tan thương y hệt như một bản sao của thực tế chiến trường. Tuy không tham dự trực tiếp nhưng Sơn lại là người bám sát cuộc chiến nhất, hầu như không rời ra một phút nào. Nếu giai đoạn đầu anh mô tả trận chiến bằng những nét bút khá mông lung của một họa sĩ trừu tượng nặng tính cách biểu trưng, thì càng về sau hình ảnh các đổ nát và chết chóc hiện ra cụ thể rõ nét.</p>
  <dd><i>Hàng vạn tấn bom trút xuống đầu làng<br />
  Hàng vạn tấn bom trút xuống ruộng đồng<br />
  Cửa nhà Việt Nam cháy đỏ cuối thôn<br />
  Hàng vạn chuyến xe claymor lựu đạn<br />
  Hàng vạn chuyến xe mang vô thị thành<br />
  Từng vùng thịt xương có mẹ có em</i></dd>
  <p>Tết Mậu Thân Trịnh Công Sơn có mặt tại Huế. Chiến tranh bây giờ không còn là những bản tin chiến sự hay là tiếng súng tiếng bom vọng về từ xa.</p>
  <p>Thực tế chiến trường từ đâu bỗng mang về ngay thành phố mình đang ở, Sơn nghe được tiếng bom đạn thật đập vào màn nhĩ mình, cảm được nỗi sợ hãi chết chóc có thể đến với mình bất cứ lúc nào, và nhất là chứng kiến được mức độ tàn bạo của giết chóc. Một kinh nghiệm đặc biệt cho Sơn. Bài ca dành cho những xác người có thể thay thế hàng trăm thước phim, hàng loạt bài phóng sự chiến trường, nhất là loại phóng sự viết ở nơi an lành qua một ít tin tức thu nhặt và rất nhiều tưởng tượng thêm thắt vào.</p>
  <dd><i>Xác người nằm trôi sông<br />
  Phơi trên ruộng đồng<br />
  Trên nóc nhà thành phố<br />
  Trên những đường quanh co<br />
  Xác người nằm bơ vơ<br />
  Dưới mái hiên chùa<br />
  Trong giáo đường thành phố<br />
  Trên thềm nhà hoang vu<br />
  ...<br />
  Xác người nằm quanh đây<br />
  Trong mưa lạnh này<br />
  Bên xác người già yếu<br />
  Có xác còn thơ ngây<br />
  Xác nào là em tôi<br />
  Dưới hố hầm này<br />
  Trong những vùng lửa cháy<br />
  Bên những vồng ngô khoai</i></dd>
  <p>Toàn là xác người. Gần giống như những thước phim tài liệu của Ðức quốc xã ghi hình ảnh các đống xác người Do Thái, bài hát của Sơn là một phóng sự bằng nghệ thuật cho người đời biết thế nào là sự chết chóc khi &#8220;anh em ta về&#8221; thành phố Huế dịp Tết Mậu Thân.</div><p>Chắc chắn đó là dịp Sơn nhìn gần cái chết tập thể nhất, nhìn thấy sự man rợ tuy vẫn thuộc phạm vi cuộc chiến nhưng không phải thuần túy do động lực chiến tranh. Sơn đã bị ám ảnh bởi xác người, anh đã viết hai bài cùng một đề tài trong hầu cùng một biến cố. Bài thứ nhì là <i>Hát trên những xác người</i>, có một chi tiết từ bài trước được lặp lại, đó là những <i>hố hầm</i> chôn xác tập thể, chi tiết ấy giúp chúng ta định vị được không gian và thời gian của hai bài hát, và những lời lặp đi lặp lại <i>tôi đã thấy, tôi đã thấy</i> như một lời khẳng định sự có mặt của tác giả cùng tính cách xác thực của sự kiện.</p>
  <dd><i>Chiều đi lên đồi cao<br />
  Hát trên những xác người<br />
  Tôi đã thấy tôi đã thấy<br />
  Trên con đường<br />
  Người ta bồng bế nhau chạy trốn<br />
  <br />
  Chiều đi trên đồi cao<br />
  Hát trên những xác người<br />
  Tôi đã thấy tôi đã thấy<br />
  Bên khu vườn<br />
  Một người mẹ ôm xác đứa con<br />
  ...<br />
  Chiều đi qua bãi dâu<br />
  Hát trên những xác người<br />
  Tôi đã thấy tôi đã thấy<br />
  Những hố hầm<br />
  Ðã chôn vùi thân xác anh em...</i></dd>
  <p align="center">*</p>
  <p>Tố giác chiến tranh thường phải được coi là một hành vi chính trị, như phong trào &#8220;phản chiến&#8221; trong giới trẻ Tây phương, đặc biệt là Hoa Kỳ, trong thời gian chiến tranh Việt Nam. Phong trào phản chiến Tây phương có một lập trường chính trị rõ rệt, là chống sự can thiệp của Hoa Kỳ vào cuộc chiến Việt Nam. Các ca khúc về chiến tranh của Trịnh Công Sơn đã bị một số người đồng hóa một cách dễ dàng với phong trào ấy, và cũng được gọi là bài hát phản chiến.</p>
  <p>Thật ra về cuộc chiến Việt Nam, Trịnh Công Sơn sáng tác với tâm trạng của một người trong cuộc. Nội dung các bài hát của anh là tình cảm của anh đối với đất nước và dân tộc anh bị tàn phá chứ không nhân danh một lập trường hay phe phái chính trị nào hết.</p>
  <p>Trịnh Công Sơn rất nhất quán về chỗ đứng của mình. Hãy đọc lại toàn bộ các bài hát về chiến tranh của anh, sẽ thấy anh không nhân danh gì ngoài tư cách người Việt Nam của mình. Anh thường nhắc đến bà mẹ, người già, em bé, đồng ruộng, núi rừng. Hay xa hơn nữa, trong Ngụ Ngôn của Mùa Ðông, anh <i>Nhớ về nghìn trùng nòi giống của chim và Nhớ rừng mịt mùng nòi giống của Tiên</i>, tức là trong cơn hoạn nạn này, anh vọng tưởng và chắc là cầu nguyện nữa, đến nguồn gốc xa xôi của nòi giống, đến con chim Lạc cùng huyền thoại Rồng Tiên. Như một người hấp hối bỗng nhìn suốt được cuộc đời mình, trong cơn nguy khốn của dân tộc anh nhìn suốt tới chỗ nguồn gốc từ đó dân tộc Việt đã đi ra và lớn lên. Tiếng nói vì thế có thể mang âm hưởng của ngàn xưa.</p>
  <p>May mà anh đã lớn lên ở miền Nam, anh đã có đủ tự do để nói lên điều anh cần nói. Nếu ở miền Bắc, chắc chắn anh đã bị bịt miệng ngay bằng một trại cải tạo, và có thể anh đã là một Nguyễn Chí Thiện thứ hai. Các nhà lãnh đạo hai bên của guồng máy chiến tranh không ưa lời lẽ của anh, vì anh chống lại công việc chiến tranh họ đang làm mà họ tin là đúng. Anh không chia sẻ niềm tin ấy. Anh tạo ra những mơ ước của anh, và viết một loạt các bài nhạc về &#8220;khi đất nước tôi thanh bình.&#8221; Nếu những bản nhạc về chiến tranh là những vết cứa đầy đau thương và u ám vào lòng người nghe thì các ca khúc ước mơ của anh lại đầy hân hoan, phấn khích. Nhưng xem kỹ loạt bài này thì càng thấy anh không phải là người chính trị, vì cái chương trình &#8220;đi xây lại Việt Nam&#8221; của anh rốt cuộc chỉ thuần túy là một mớ ước mơ rất thông thường của một người dân đã quá lâu bị vùi dập vì chiến tranh. Ðồng ruộng được bình yên cày bừa, trẻ nhỏ an lành đi học, nhà thương, chợ búa, nhà trường thay thế trại giam..., các nhà lý thuyết xã hội chắc sẽ mỉm cười khi đọc các &#8220;đề nghị&#8221; sơ đẳng như thế. Nhưng mà thương lắm, anh chỉ nói lên một mong mỏi với tấm lòng nghệ sĩ của anh thôi, chứ anh có phải là &#8220;nhà&#8221; gì đâu! Các đề nghị của anh về thực chất chỉ là để hát mà thôi!</p>
  <p>Hát, và gây lòng hứng khởi cho mọi người, nhất là thanh niên, có thể đang trở nên chai đá vì chiến tranh.</p>
  <p>Ðó là một con người của Tình Yêu. Có thể định nghĩa tâm hồn anh bằng hai chữ viết hoa đó. Dĩ nhiên anh có tài năng rất cao để diễn đạt tình yêu bằng ngôn ngữ thi ca (lời hát của anh đúng là thơ, một hình thái diễn đạt cao nhất của ngôn ngữ loài người) và âm nhạc, nhưng nếu không có một tâm hồn thuần khiết cho yêu thương thì tài hoa lấy gì mà chuyên chở? Nhạc tình hay nhạc &#8220;phản chiến,&#8221; xét cho cùng đều bắt nguồn từ một chỗ, là tấm lòng yêu thương.</p>
  <p>Cái mạng Sơn cũng lạ, trong chiến tranh, lãnh đạo cả hai phía đều không đồng tình với anh, thậm chí bên phía Mặt trận giải phóng miền Nam có người còn đòi &#8220;khử&#8221; anh, vì họ là phía gây chiến mà anh thì làm nhạc chống lại cuộc chiến, thế mà rồi anh cũng qua được (chỉ tội Ngô Vương Toại lãnh một phát đạn vào bụng, một phát đạn ngoài chương trình) *. Nhưng từ phát đạn ấy, lần đầu tiên bạn bè thấy một Trịnh Công Sơn phẫn nộ, ngay trong đêm hôm xảy ra biến cố, anh đã viết bài <i>Nhân danh ai mà anh đến đây giết người</i> để sáng hôm sau hát cho một số anh em thân thiết nghe.</p>
  <p>Chỉ nghe nhan đề bài hát người ta đã hiểu nội dung nói gì. Chủ trương &#8220;bạo lực cách mạng&#8221; được áp dụng một cách triệt để và nhất quán, đã đối mặt rất sát với một kẻ gầy ốm cũng rất nhất quán, trong lập trường chống bạo lực. Nhưng bài hát ấy không bao giờ được phổ biến, lý do: sinh mạng tác giả bị trực tiếp đe dọa</p>
  <p>nếu nó được công bố rộng rãi.</p>
  <p>Ở miền Nam lúc ấy, guồng máy tuyên truyền nhìn anh như cái gai, nhưng các cá nhân trong guồng máy ấy, giống như đám đông say mê anh, có lẽ cũng thấy anh là người nói đúng được mơ ước hòa bình thầm kín trong lòng mọi người. Anh được một số người trong chính quyền ngầm che chở, nhạc anh được Khánh Ly hát khắp các buổi sinh hoạt thanh niên sinh viên và được ghi âm phổ biến rộng rãi, và phía bên kia lại lợi dụng nhạc ấy để đổ thêm dầu vào ngọn lửa&nbsp;phản chiến ở Tây phương. Anh nổi tiếng quốc tế. Sau 1975, bị chính quyền mới đẩy đi &#8220;thực tế,&#8221; trồng trọt trên một bãi mìn cũ ở Khe Sanh (không biết có phải là một cách &#8220;khử&#8221; khéo léo không), một con trâu đã đạp hộ cho anh một trái mìn... và anh đã sống mà trở về.</p>
  <p>Dù sao trong cuộc đời của mình, Sơn đã nói hết được những gì cần nói về chiến tranh, với thuần túy lòng yêu thương nòi giống và đất nước. Hình như đó là sứ mệnh của đời anh, lên tiếng báo động bằng ngôn ngữ nghệ thuật khi sinh mệnh dân tộc lâm vào chỗ nguy khốn nhất. Ngoài ra anh không đóng vai trò nhà chính trị, nhà phê bình xã hội hay nhà gì khác nữa.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
    <img src="PhamDuy.jpg" />
    <p class="discreet">Phạm Duy nức nở khóc (Ảnh : Nguyên Dũng)</p>
  </div>

  <p>Sau cùng, anh quay về với chính mình, và đối diện với cái mà nhạc sĩ Phạm Duy nói người nghệ sĩ nào rồi cũng gặp phải, là nỗi cô đơn. Từ khi còn rất trẻ, Văn Cao đã đặt mình trong vai trò của anh Trương Chi mà hát</p>
  <p><i>Ngồi đây ta gõ mạn thuyền<br />
  Ta ca<br />
  Trái đất còn riêng ta.</i></p>
  <p>Và người tình già Phạm Duy đến một lúc cũng tự hóa thân thành một kẻ tuyệt đối cô độc đứng trên đầu non để cảm nhận hết cái bát ngát của cuộc nhân sinh trước cái vô cùng. Sơn cũng thế thôi, một khi đã phải ta ru ta ngậm ngùi thì thế giới bốn bên đã vắng lặng hết rồi</p>
  <dd><i>Ðời sao im vắng<br />
  Như đồng lúa gặt xong<br />
  Như rừng núi bỏ hoang<br />
  Người về soi bóng mình<br />
  Giữa tường trắng lặng câm.</i></dd>

  <p>Có lẽ hoàn toàn đồng cảm với nỗi cô đơn nghiệt ngã có tính cách định mệnh ấy, Phạm Duy đã nức nở khóc khi phát biểu trong đêm tưởng niệm Trịnh Công Sơn tại Westminster, Nam California, hôm 3 tháng Tư, 2001. <i>Tuổi già giọt lệ như sương</i> và nỗi cô đơn không cùng của nòi nghệ sĩ, sau khi đã đóng góp những gì mình phải đóng góp, cho đời.</p>
  <p><strong>PXĐ</strong><br />
  tạp chí Thế Kỷ 21, số 145, 05/2001
  </p>
  <br />
  <br />
  <p><i>* Vào tối ngày 20 tháng 12 năm 1967, Trịnh Công Sơn và Khánh Ly hát tại Ðại học Văn Khoa Sài Gòn (đường Cường Để), một số người đã cướp diễn đàn để tuyên truyền cho Mặt trận giải phóng Miền Nam. Ngô Vương Toại ngăn chặn, và bị bắn vào bụng nhưng thoát chết.</i></p>


title: Trịnh Công Sơn và nhạc "phản chiến"
created: 2008-04-14 13:54:59+00:00
edited: 2008-04-14 15:07:17+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Trọng Văn. diendan.org, 14/04/2008
url_id: trinh-cong-son-va-nhac-phan-chien
body:
  <div class="newsImageContainer">
    <a href="MotNganNamNoLe.jpg">
       <img src="MotNganNamNoLe.jpg" /></a>
    <p class="discreet">(Photo PvĐ)</p>
  </div>

  <p align="justify"><br />
  </p>
  <p align="justify"><span style="font-style: italic;">K</span><i>hi Mỹ đổ bộ xuống miền Nam tàn phá xóm
  làng, gây đau thương hận thù cho người Việt thì các phong trào chống chiến tranh của Mỹ bùng lên, lúc đầu chủ yếu do các lực lượng thanh niên, sinh viên, học sinh tại các đô thị. Không nhớ rõ chữ </i>phản chiến<i> ra đời vào thời điểm nào chỉ biết nó dùng để chỉ sự oán ghét cuộc chiến do Mỹ gây ra đối với nhân dân Việt Nam. Tên tuổi Trịnh Công Sơn gắn liền với nhạc phản chiến, có thể nói không có Trịnh Công Sơn nếu không có nhạc phản chiến, không có nhạc phản chiến nếu không có Trịnh Công Sơn.</i><br />
  </p>
  <p align="justify"><i>Trong bài này tôi tìm hiểu nội dung của hai chữ phản chiến và hậu quả dai dẳng được
  lưu lại cho đến ngày nay. Tương tự như những bài viết khác, phương châm của tôi là viết thẳng viết thật. Rất
  mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp, phê bình.</i></p>
  <p align="justify"></p>
  <p align="justify"></p>
  <p align="justify"><br />
  </p>
  <h3><big>I. NỘI DUNG PHONG PHÚ VÀ CỤ THỂ</big></h3>
  <p style="font-weight: bold;" align="justify">A. Phản chiến là gì ?</p>
  <p align="justify">Có thể hiểu phản chiến theo nhiều nghĩa khác nhau : a) Chống chiến tranh, b) Chống chiến tranh tại Việt Nam, c) Chống chiến tranh do Mỹ gây ra tại Việt Nam , d) Chống chiến tranh do Mỹ gây ra tại Việt Nam và những hậu quả của nó, e) ..v..v..<br />
  </p>
  <p align="justify">Nghĩa (a) và (b) đúng nhưng có tính chung chung, nghĩa (c) có thể chấp nhận vì cho biết đó
  là cuộc chiến do Mỹ gây ra, chi tiết này thường bị bỏ qua nhưng đó lại chính là nguồn gốc của nhiều hiểu lầm, thậm chí xuyên tạc sau này, nghĩa (d) áp dụng cho thời hậu-phản-chiến và những hậu quả của cuộc chiến (chất độc
  da cam, hội chứng tâm lý hậu chiến tranh Việt Nam đối với lính Mỹ...). Trong bài này chúng ta hiểu phản chiến theo nghĩa (c).<br />
  </p>
  <p style="font-weight: bold;" align="justify">B. Suy nghĩ về phản chiến</p> 
  <p align="justify">Các nhà báo có lối viết ngắn gọn, dễ tham chiếu, cập nhật gọi là RSS (<span style="font-style: italic;">Really Simple Syndycatio</span>n); <i>trong bài này</i>, tôi cũng xin quy về 3 luận điểm
  như sau :<br />
  </p>
  <p align="justify"><i>(1)</i> “<i>Chúng ta” là những con bài do các thế lực quốc tế giật dây ?</i><br />
  </p>
  <p align="justify">Cộng sản hay không Cộng sản, trong nước hay hải ngoại, chúng ta cũng thường nói như vậy đượm chút bi quan, chán ngán. Điều này <i>có thực</i> tuy nhiên, như đã nói ở trên, cần nói thẳng nói thật, những gì quanh co, mù mờ nên xem lại, nếu có thể.<br />
  </p>
  <p align="justify">Tôi rất ngại nói về chính trị vì đó không là sở trường của mình, về vấn đề này, theo tôi :<br />
  </p>
  <p align="justify">a) Người ta thường phân biệt chiến tranh <i>xâm lược</i> và chiến tranh <i>giải phóng</i>, chiến tranh xâm lược bị thế giới kết án (chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam trước kia, tại Iraq hiện nay...) còn chiến tranh giải phóng được mọi người ca ngợi, ủng hộ. Cách gọi tên như vậy có một điểm cần chú ý : xâm lược là đối với Mỹ, còn giải phóng là đối với nhân dân Việt Nam, cùng một sự kiện (chiến tranh) nhưng được đánh giá theo hai lập trường/quan điểm khác nhau.<br />
  </p>
  <p align="justify">b) <i><b>Ai</b> <b>là những con bài do ngoại bang</b> <b>giật dây ?</b> </i>Chúng ta có thói quen đùn đẩy cái xấu cho người khác ; quốc gia đẩy cho cộng sản, cộng sản đùn cho quốc gia ; hải ngoại than phiền trong nước, trong nước trách hải ngoại, cuối cùng rối tinh rối mù lên đen trắng lẫn lộn, khó phân biệt hoặc không cần phân biệt/không phân biệt nổi, đành xí xoá, huề cả làng, ai cũng cảm thấy bị liên hệ, bị lợi dụng. <i>Sự thực không phải như vậy</i>. Muốn phê phán, đánh giá phải cần những <i>chuẩn mực</i> được hai bên công nhận ; nếu không , ít nhất cần có những sự thực khách quan (bút tích, hình ảnh, chứng cớ, nhân chứng, vật chứng...) khiến không công nhận cũng không được. Những hình ảnh thảm hại của đám tàn quân viễn chinh Pháp năm 1954, những hình ảnh tháo chạy kinh hoàng và nhục nhã của Mỹ trên nóc Toà Đại sứ năm 1975, anh còn nhớ hay anh đã quên ?<br />
  </p>
  <p align="justify">c) Những hình ảnh các lãnh tụ cách mạng tiểu tư sản, các chính khách quốc gia bôn ba hải ngoại, các nhà bất đồng chính kiến luôn nhờ/xin Mỹ cho Việt Nam một bài học, có làm anh suy nghĩ không ? À, suýt thì quên, một số người ăn theo muốn đục nước béo cò, họ có phải những con bài “bị/được” ngoại bang giật
  dây không ?<br />
  </p>
  <p align="justify"><i>(2) “Nội chiến”, chẳng có kẻ thắng người thua...?</i><br /> 
  </p>
  <p align="justify">Danh từ <i>nội chiến</i> cũng được nhiều người sử dụng trong đó có Trịnh Công Sơn, mỗi người
  đem lại cho nội chiến một ý nghĩa khác nhau. Tôi đã suy nghĩ nhiều về chữ nội chiến của Trịnh Công Sơn nhưng cho tới giờ phút này ý nghĩa thực sự của từ đó hình như vẫn chợp chờn bên ngoài tầm nhận thức của tôi. Ít ra vì
  ba lý do :<br />
  </p>
  <p align="justify">a) Trịnh Công Sơn biết rõ ai thắng ai thua nhưng anh vẫn dùng từ <i>nội chiến</i> như một nhắn nhủ tuyệt vọng, một thách thức bi tráng. Không ý thức sao lại có những câu hát như <i>Ba mươi năm
  nhọc nhằn đã qua, hôm nay thấy mặt trời bừng sáng... cùng hát xông đất mới cho trời cao vui với lòng người ... ?</i><br />
  </p>
  <p align="justify">b) Trong lối diễn đạt mơ hồ mà chính xác được người hâm mộ coi như trên cả tuyệt vời nhưng không biết <i>tại sao</i> và như <i>thế nào</i>, người ta thích thú với sự “u mê”, “mù loà” (chữ của Trịnh Công Sơn ) rất sáng suốt đó. Có người nói Trịnh Công Sơn là một phù thuỷ của <i>âm thanh</i>, có người coi anh là của <i>chữ nghĩa</i>, điều đó có thể đúng, có người lại coi anh chính là của <i>màu sắc</i> (anh là một hoạ sĩ tài ba)<i> </i>điều này cũng đúng. Theo tôi Trịnh Công Sơn không phải là phù thuỷ, anh là nhạc sĩ nổi tiếng của dân tộc, can đảm, trung thực, dám sống đời mình và thời đại mình.<br />
  </p>
  <p align="justify">c) Quan niệm của Trịnh Công Sơn về một cõi đi về. Đó là <i>một cách nói</i> đầy văn ảnh, khêu gợi sự nghiền ngẫm, suy tưởng. Anh theo ban Triết, đọc rất kỹ triết học, văn học hiện sinh của J.P.Sartre, A. Camus..., anh cũng thường khuyên nhủ cần một chút vốn liếng triết học. Trong khi diễn đạt tình yêu, sự sống, cái chết... anh có lối nói/viết <i>nửa</i> <i>chừng</i>, để người ta đoán tiếp phần còn lại. Thường thì mỗi người đoán tiếp và khám phá ra ý nghĩa mới mẻ một cách khác nhau, điều lạ lùng là tất cả như hội tụ lại một điểm
  : thân phận nhược tiểu, da vàng, tàn phá của chiến tranh. Người con gái da vàng yêu quê hương như yêu đồng
  lúa chín <i>đã chết </i> nhưng tại sao Trịnh Công Sơn vẫn <i>âu lo đi tìm ?</i> Như vậy <i>âu lo đi tìm</i> phải
  hiểu theo một nghĩa khác. Trong nhiều bài, chữ nghĩa hàm hồ cố ý chẳng hạn, <i>không</i> <i>có cái chết đầu
  tiên, không có cái chết sau</i> <i>cùng</i> câu này cũng rất lạ. Triết lý Công giáo, Phật giáo hay một thứ
  nào khác, thực ra chỉ có Trịnh Công Sơn trả lời được. Trước kia, chúng ta âu lo đi tìm người con gái da vàng đã
  chết vì bom đạn chiến tranh, ngày nay chúng ta đi tìm người nhạc sĩ hát rong của một thời đạn bom, một thời hoà bình.<br /> </p>
  <p align="justify"><i>(3) Có nhiều thứ chiến tranh, nội chiến, phản chiến... anh nói thứ nào ?</i><br />
  </p> 
  <p align="justify">a) Có một số chữ đang trở thành thời thượng như <i>hội nhập, toàn cầu hoá</i>..., trước đó
  chữ <i>hoà</i> <i>hợp hoà giải</i> cũng là một chữ đẹp thường được nhắc tới. Tôi còn nhớ trên một tạp chí hải ngoại nổi tiếng người ta bàn luận sôi nổi hoà hợp, hoà tan, hoà đồng, làm sao hoà hợp mà không hoà tan&nbsp;v.v... Giờ thấy toàn chuyện tư
  biện, thực tế là <i>muốn</i>
  hoặc <i>không
  muốn</i> hoà
  hợp hoà giải cũng không được,
  vấn đề không đơn
  giản. Anh muốn hoà hợp hoà giải
  nhưng có những thế lực không muốn, cũng vậy, anh không muốn hoà hợp
  hoà giải nhưng có những thế lực
  cương quyết muốn. <i>Vấn
  đề là
  tương quan so sánh chứ không phải
  muốn hay không muốn. </i>Nếu
  <i>muốn</i>
  hay <i>không muốn</i>
  trở thành sự thật ngay thì cần
  gì có cuộc đời !<br />
  </p>
  <p align="justify">b)
  Trong số từ có vẻ thời thượng
  nhưng thực ra không thời thượng, đó
  là các từ <i>nội
  chiến</i>, <i>phản
  chiến</i>. Cứ
  tới tháng tư mỗi năm,
  người ta nhắc tới Trịnh Công Sơn
  và các từ phản chiến, nội
  chiến, ở trong nước và hải ngoại,
  để
  ca ngợi hoặc phê bình. Người ta dễ dàng nhận ra những từ đó
  có ý nghĩa khác nhau tuỳ quan điểm :
  Có những ngóc ngách, những đường
  hẻm, những khu ổ chuột không đèn
  chứ không phải toàn xa lộ, đại
  lộ, bin-đinh,
  nhà máy. Rất đồng
  ý. Vấn đề
  là <i><b>ai</b></i>
  <i><b>đ</b><b>ứng
  ra hoà giải ?</b> </i>Ai là chủ,
  ai là khách trên
  đất nước này
  ? Nước nào có chủ quyền, có
  luật pháp nước đó
  không nên lêu bêu, chạy vòng
  ngoài hoặc “ngồi nhầm lớp”.<br />
  </p>
  <p align="justify">c)
  Thành ra, theo một nghĩa nào đó,
  cần phân biệt nhiều thứ chiến
  tranh, nội chiến, phản chiến; nhiều thứ
  hoà hợp hoà giải&nbsp;v.v... Trước
  mắt có thể tạm chia ra hoà hợp
  hoà giải <i>thực
  tế</i> và <i>lý
  thuyết</i>. Có
  một cuộc chiến <i>thực
  sự</i> đã
  qua đi
  và để
  lại nhiều hậu quả tang thương, mọi
  người đang
  cố gắng hàn gắn bằng những hành
  động cụ
  thể. Đó
  là một mặt của vấn đề. Mặt khác, đây
  là điều
  đáng
  lưu ý, cũng cuộc chiến, cũng hậu
  quả, cũng việc làm cụ thể nhưng
  với ý hướng khác nhau. Nói cách
  khác, có những người muốn lợi
  dụng cuộc chiến hơn là cùng nhau
  hàn gắn vết thương chiến tranh,
  chỉ có hoà hợp hoà giải trên
  <i>lý thuyết</i>. Trên thực tế việc bôi đen,
  phá rối không phải quá hiếm
  hoi. Nói theo ngôn ngữ Trịnh Công Sơn
  vẫn còn cuộc chiến “u mê”,
  “mù loà” <i>trong
  lòng</i> một
  số người, trong nước cũng như
  hải ngoại.<br />
  </p>
  <p align="justify"><br />
  </p>

  <h3><big>II. TẠM KẾT</big></h3>

  <p align="justify">Thật là thiếu sót nếu nói tới Trịnh Công Sơn chỉ với mấy trang giấy, để tạm kết về anh tôi xin nêu hai ý, một về bản thân Trịnh Công Sơn, một về thời đại mà anh sống.
  </p>
  <p align="justify">a) Trước nhất, anh có nói một ý mà giờ này tôi vẫn còn suy nghĩ : cần một chút vốn liếng triết học. Những từ mà người ta thường dùng để ca ngợi hoặc chống phá anh (phù thuỷ của âm thanh, chữ nghĩa, màu sắc, nhạc sĩ tài hoa, hát rong, sống trọn vẹn cuộc đời và thời đại&nbsp;v.v...) hình như bắt nguồn từ chút vốn liếng triết học mà anh có được từ hồi còn học ở trường Providence, Huế.<br />
  </p>
  <p align="justify">b) Thứ hai, vốn liếng đó được nâng cấp nhờ những kinh nghiệm, suy ngẫm bản thân <i>từ</i>
  cuộc đời, <i>về</i> cuộc đời, nói cách khác, về cuộc chiến, về thân phận, về một cõi đi về của con người Việt Nam. Trịnh Công Sơn đọc và nghiền ngẫm triết học, nhất là văn học hiện sinh của Sartre, Camus... Triết học hiện sinh có hai khuôn mặt. Những điều mà triết học hiện sinh đề cao như sống thực đời mình và thời đại mình, tự do và trách nhiệm, trước đứa trẻ sắp chết đói cuốn <span style="font-weight: bold; font-style: italic;">La nausée</span> là con số không... chúng ta cũng tìm thấy nơi Trịnh Công Sơn.<br />
  </p>
  <p align="justify">Đôi lúc tôi tự hỏi giữa Sartre, triết học hiện sinh và Trịnh Công Sơn, ca khúc da vàng, trong hoàn cảnh Việt Nam nên chọn ai ? Dĩ nhiên tôi chọn Trịnh Công Sơn.<br />
  <br />
  <b>Nguyễn Trọng Văn </b><br />
  <a href="http://www.diendan.org/giot-muc-giot-doi/trinh-cong-son-va-nhac-phan-chien/">www.diendan.org</a>, 14/04/2008<br />
  <br />
  </p>


title: Trịnh công Sơn và những ngày Văn khoa
created: 2011-03-11 20:36:38+00:00
edited: 2011-03-14 06:32:33+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Từ Thức
url_id: trinh-cong-son-va-nhung-ngay-van-khoa
body:
  <br />
  <p align="right">
  Gởi những người bạn Văn khoa ngày xưa.<br />
  <i>Những người muôn năm cũ<br />
  Hồn ở đâu bây giờ ? (HĐL)</i>
  </p>
  <br />
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="TCSDEC1999.jpg">
  <img src="TCSDEC1999.jpg" width="350" /></a>
  <p class="discreet">Tác giả và Trịnh Công Sơn, 1999</p>
  </div>
  <p>
  Một ngày đầu tháng tư (2001), tôi lên phi trường Charles de Gaulle đón một 
  người bạn từ Việt nam qua.Trên xe về Paris, anh ta hỏi : cậu có nghe tin về Trịnh công Sơn ? Tôi gật đầu ; mấy hôm trước, có người gọi dây nói cho hay TCS vừa từ trần.</p>
  <p>
  Anh bạn nói đám tang Sơn rất đông. Người ta ở đâu đổ về như kiến, chật cả đường phố. Quen có, lạ có. Không đủ chỗ đặt vòng hoa phúng điếu .Tôi nói với ông bạn : như vậy, cái xứ của ông vẫn còn văn minh, vẫn còn thuốc chữa.</p>
  <p>
  Đó là cái tin lạc quan nhất về Việt nam mà tôi được nghe từ nhiều năm nay. Dostoievski  nói : cái đẹp sẽ cứu vãn nhân loại. <i>C’est la beauté qui va sauver le monde.</i> Bỏ công ăn việc làm, đến tiễn đưa một thi sĩ - TCS là một thi sĩ - chứng tỏ người ta còn nghĩ đến cái đẹp, người ta còn có tâm hồn.</p>
  <p>
  Tự nhiên tôi nghĩ đến bác sĩ Jivago của Boris Pasternak. Cũng như Sơn, Jivago là một thi sĩ. Cũng như Sơn, Jivago bị cuốn hút trong cơn lốc của lịch sử, bị quẳng vào một bi kịch kinh thiên động địa từ trời giáng xuống. Như hàng triệu người Nga, Jivago bị đánh bạt ra khỏi gia đình, quê hương khi cách mạng vô sản Nga ập xuống nước Nga, cuốn trôi tất cả : gia sản, vợ con, bè bạn, tình ái trong một xã hội thay đổi tận gốc rễ.</p>
  <p>
  Chỉ có một điều không bao giờ thay đổi : là một thi sĩ, Jivago tiếp tục làm thơ. Lấy thơ làm nhân chứng, lấy thơ làm cái phao. Lấy thơ làm một nguồn hy vọng để vươn lên. Khi Jivago chết, người ta ở đâu đổ về rất đông, nhiều người không hề quen biết. Pasternak viết : người Nga yêu thơ, yêu thi sĩ. Nghĩa là yêu cái đẹp, nghĩa là chưa hoàn toàn tuyệt vọng. Chỉ hoàn toàn tuyệt vọng khi người ta không còn thiết tha đến điều gì, ngay cả cái đẹp. Đó là nét lạc quan nhất trong một cuốn sách đầy thảm kịch : chiến tranh, tang tóc, chia lìa, đổ vỡ. Một tia sáng loé lên trong bầu trời đen tối.</p>
  <br />
  <h2>MƯA VẪN MƯA RƠI…</h2>
  <br />
  <p>
  Khi Charles Trenet chết, hàng ngàn người kéo về đưa tang một thi sĩ hiện đại nổi tiếng nhất của Pháp. Đưa tang Trenet, người Pháp, trong vài giờ, quên mình đang sống trong một xã hội vật chất, suốt ngày túi bụi dành dựt. Trong vài giờ, thấy mình vươn lên, thấy đời có ý nghĩa hơn, bởi còn yêu cái đẹp. Trenet viết : Những thi sĩ đã qua đời, nhưng tiếng hát của họ vẫn bay nhảy trên khắp đường phố.</p>
  <p>
  TCS đã qua đời, nhưng tiếng hát của anh vẫn bay nhảy trong các hang cùng, ngõ hẹp. Không phải chỉ ở Việt nam, mà trên khắp địa cầu. Người Việt, tan tác như một đàn gà mất mẹ, nương thân trên khắp nẻo đường thế giới, mang theo những kỷ niệm quê hương, mang theo mùi nước mắm, mùi sầu riêng, mùi phở, mang theo tiếng hát TCS.</p>
  <p>
  Tôi đã nghe TCS qua tiếng hát nhừa nhựa khói thuốc của Khánh Ly, tiếng hát thánh thót, không có tuổi của Thái Thanh, tiếng hát truyền cảm của Lệ Thu ; và rất nhiều tiếng hát vô danh, tiếng hát của những người sống ở ngoại quốc nhưng chỉ nói tiếng Việt, của những người thuộc thế hệ sau này, hát TCS với một thứ tiếng Việt pha giọng Mỹ, giọng Pháp, giọng Đức. Tôi đã nghe tiếng hát TCS vọng ra từ những căn nhà ở New-york, Tokyo, Budapest, Athènes hay Palerme…Một buổi chiều tàn, trong một bìa rừng ở Brésil, cách Rio de Janeiro hàng ngàn cây số, một nơi khỉ ho cò gáy, tưởng như không có hơi  người, tôi nghe một giọng khàn khàn vọng ra từ một căn nhà gỗ. <i>Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ. Dài tay em với những thoáng mây bay</i>… Người hát là một ông già gốc Ấn Độ, sống ở Việt nam từ nhỏ. Vượt biển, thuyền đắm, ông già đươc tàu Ba Tây vớt, ở lại Ba Tây, làm nghề canh rừng. Suốt ngày, lủi thủi một mình, tháng năm dài đằng đẵng, ông già Ấn mơ đến những cơn mưa trên tầng tháp cổ ở một xứ ông đã nhận làm quê hương.</p>
  <p>
  Một ngày ở ngoại ô La Havane, trong một tiệm ăn nhỏ trên bờ biển, nơi người ta bán lậu tôm hùm cho du khách (tôm hùm là tài sản quốc gia, chỉ để xuất cảng hay bán trong những tiệm ăn quốc doanh), tôi nghe một giọng hát đàn bà, rất trong, rất ngọt từ trong bếp vọng ra. Ngày gió lớn, tai nghe môi gọi thầm. Gọi tên em, tên Việt nam, trong tiếng nói da vàng. Ngươi hát là một bà Bắc kỳ, từ Hà nội tới Cuba, trong một chương trình hợp tác gì đó giữa hai nước « xã hội anh em », có lẽ đã mệt nhoài sau nhiều năm thề ăn gan uống máu quân thù.</p>
  <p>
  Tác phẩm TCS đã đi sâu vào tâm hồn dân tộc. Nước ta có 80 triệu dân.Trừ trẻ con và
  những người không biết đọc, biết viết, có khoảng 50 triệu người làm thơ. Sự thực, không cần phải biết đọc, biết viết mới biết làm thơ : tác giả những câu thơ đẹp nhất trong văn chương Việt nam – ca dao - là những người nông dân không biết đọc biết viết. Trong số 50 triệu người làm thơ, mỗi thế hệ cho vài ba thi sĩ. Những thi sĩ đi sâu vào tâm khảm đám đông, gặp gỡ tâm hồn một dân tộc còn hiếm hoi hơn nữa. TCS thuộc cái số hiếm hoi đó.</p>
  <br /> 
  <h2>SAIGON, NHỮNG NGÀY XÁO TRỘN</h2>
  <br />
  <p>
  Tiếng hát TCS đến với Sài gòn vào những năm 60, ở trường đại học Văn khoa Sàigon, nằm trên góc đường Gia Long - Nguyễn trung Trực, ngay trung tâm thành phố. Sơn ở Bảo Lộc trôi giạt về, lai vãng thường xuyên vì cái sinh hoạt trẻ ở đó rất náo nhiệt. Trường đang rục rịch di chuyển một phần về cơ sở mới gần sở thú Sài gòn vì số sinh viên tăng rất nhanh, trường cũ không đủ chỗ. Văn khoa là trường đông sinh viên nhất ở Việt nam. Xa rồi, cái  trường Văn khoa đầu tiên ngoài Bắc, do giáo sư Cao Xuân Huy sáng lập năm 1949, với số sinh viên vỏn vẹn có bảy người, gọi là thất hiền.(1).</p>
  <p> 
  Trường di chuyển, nhiều gỉảng đường bỏ trống. Gọi là giảng đường cho sang, sự thực đó chỉ là những căn nhà tiền chế. Tất cả những gì gọi là sinh hoạt văn hoá xã hội của giới trẻ Sai Gòn kéo về, chiếm đóng những căn nhà tiền chế. Một phần dành cho CPS (Chương Trình Phát Triển Sinh Hoạt Xã Hội), một phần cho Hội Họa Sĩ Trẻ, đoàn văn nghệ Nguồn Sống. Phần còn lại, một số sinh viên chúng tôi tịch thu làm nơi tập trung, hội họp. Hồi đó người ta tự hào thuộc giới trẻ, có lẽ vì thất vọng với những gì « lớp già » để lại. <i>Gia tài của  mẹ để lại cho con, gia tài của mẹ, một nước Việt buồn</i> : hoạ sĩ trẻ, nhạc sĩ trẻ, ca sĩ trẻ… quên rằng người ta sớm muộn gì cũng … già. Các « cụ » trong nhóm Người Việt, Thế kỷ 21 ngày nay đều là những người trẻ ngày xưa ở sân trường Văn khoa.</p>
  <p>
  Phải sống ở Văn khoa những ngày ấy mới thấy sinh hoạt văn nghệ, sinh hoạt xã hội là một nhu cầu thiết yếu của tuổi trẻ, và nếu có cơ hội, sinh hoạt ấy bùng lên, tuổi trẻ bùng lên, đất nước không còn là một <i>nước Việt buồn</i>.</p>
  <p>
  Sống ở đó rất tiện : Văn khoa nằm ngay trung tâm thành phố, đi vài bước là tới những tiệm cà phê nổi tiếng trên đường Catinat, vài bước tới Khai Trí, tiệm sách lớn nhất Sài gòn, tha hồ đọc sách cọp. Ông chủ Khai Trí là một người mê sách, muốn phát triển văn hoá, ông ấy khuyến khích sinh viên đọc sách cọp. Nhà cửa điện nước đều của chùa, rất tiện, trong khi hầu hết chúng tôi đều nghèo kiết xác, từ những ông hoạ sĩ trẻ, những ông văn nghệ sĩ có tiếng nhưng không có miếng ở đất nước của Tản Đà (<i>văn chương hạ giới rẻ như bèo</i>), những ông ký giả đầu tháng đã hết lương, <i>những ngày cuối tháng khó khăn, nhất là 30 ngày cuối tháng</i> (Coluche), đến đám sinh viên trong đầu đầy những mộng đổi đời, cải tạo xã hội và trong túi không có đủ tiền uống một ly cà phê. </p>
  <br />
  <h2>ĐẠI BÁC ĐÊM ĐÊM VỌNG VỀ…</h2>
  <br />
  <p>
  Từ 1963, sinh hoạt giới trẻ Sài Gòn cực kỳ náo nhiệt. Chúng tôi sống ở ngoài đường nhiều hơn ở trong nhà hay trong lớp học. Hết biểu tình, hội thảo chống đàn áp Phật giáo  dưới thời ông Diệm, đến hội thảo, biểu tình chống các chính phủ thi nhau lên xuống. Xuống đường trở thành một sinh hoạt thường nhật. Giữa những cuộc biểu tình, những buổi hội thảo, thỉnh thoảng ghé vào giảng đường học vài chữ cho phải phép. Đó là giai đoạn giới trẻ tham gia tích cực vào đời sống chính trị xứ sở.Với lòng nhiệt thành, và cố nhiên với đôi chút ngây thơ. Ngây thơ tin vào sức mạnh vạn năng của tuổi trẻ, nhất là khi thấy chỉ vài buổi xuống đường cũng đủ lật đổ một chính phủ, một ông tướng, một chính khách ; quên rằng trong cái hỗn loạn của đất nước, người Việt chỉ là những quân cờ thí.</p>
  <p>
  Trước tết Mậu Thân, lớp trẻ Sài gòn còn tin tưởng, chưa hoàn toàn mệt mỏi, tuyệt vọng. Những ngày đầu thập niên 60, chiến tranh chưa thưc sự len vào thành phố, mặc dù hàng ngày vẫn đọc trên báo những cuộc đụng độ nẩy lửa ở Pleiku, Cà Mau, Đồng Xoài, Bình Giã ; thỉnh thoảng chứng kiến những vụ pháo kích ; thỉnh thoảng họp nhau, nhậu vài két la de, lạc rang, củ kiệu, tiễn một người bạn lên đường nhập ngũ. Chiến tranh còn ở xa, <i>đại bác đêm đêm vọng về, người phu quét đường dựng chổi đứng nghe</i>. Dân Sài gòn chưa thấy tận mắt những xác người <i>nằm chết như mơ</i>, những xác người <i>nằm dưới mái sân chùa, trên giáo đường thành phố</i>.</p>
  <p>
  Sinh hoạt trẻ Sai Gòn ồn ào, sinh hoạt trẻ Văn khoa còn náo nhiệt hơn nữa. Bên cạnh những hoạt động chính trị, những cuộc xuống đường, còn rất nhiều những đêm không ngủ, những hội Tết, những đêm văn nghệ Nguyễn Đức Quang, Nguồn Sống, những ngày túi bụi làm báo Xuân, nguyệt san Đối Thoại. Ở đó, (và ở trụ sở Tổng hội Sinh viên SG), Phạm Duy ra mắt trường ca Mẹ Việt nam, Vũ thành An ra mắt bài hát đầu tay. Chúng tôi, tuổi 20, kề vai nhau nghe Lệ Thu <i>ngủ đi em, mộng bình thường ; ru em những tiếng thuỳ dương đôi bờ</i>, nghe Thái Thanh ca tụng mẹ Việt nam <i>không son không phấn, mẹ Việt nam chân lấm tay bùn</i> (Phạm Duy) ; và thực tình xúc động với cái viễn ảnh <i>Việt nam quê hương đất nước sáng ngời</i>. Cái viễn ảnh ấy, trong những đêm không ngủ, tựa vai nhau, chỉ tưởng tượng cũng đã muốn khóc. Trước cái trống rỗng của hiện tại, và cái lo lắng cho một tương lại mù mịt, người ta ngồi sát lại nhau, người ta nắm tay nhau, xin chờ <i>những rạng đông</i>. Những câu hát đẹp như thơ  của Sơn đã đi thẳng vào lòng người.</p>
  <p>
  Phong trào hoạt động xã hội cũng phát triển rầm rộ. Ảnh hưởng của phong trào thanh niên chí nguyện quốc tế của Kennedy, những hội đoàn như CPS, Thanh Niên Thiện Chí, Thanh Niên Chí Nguyện vv … mọc ra như nấm. Tuổi trẻ tích cực tham gia những cuộc cứu lụt ngoài Trung, cải trang những xóm nghèo ở thành phố, leo lên những làng Thượng dạy học, đào giếng, chữa bệnh. Có anh tham dự những ngày cuối tuần, có anh bỏ học, hoạt động hai ba tháng, nhiều khi cả năm. Đó là một tuổi trẻ còn đầy lý tưởng, còn yêu đời, yêu người, còn đầy tình người trong mạch máu, <i>ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau</i>.</p>
  <p>
  Điều đó chứng tỏ tuổi trẻ rất tha thiết đến dân tộc, sẵn sàng đóng góp cho đất nước. Nếu họ thờ ơ với đất nước như người ta than phiền, lỗi không phải ở họ : người ta đã không tạo cơ hội cho tuổi trẻ tham gia. Họ bị gạt ra ngoài lề. Đất nước không còn là đất nước của họ. </p>
  <br />
  <h2>ĐƯỜNG PHƯỢNG BAY</h2>
  <br />
  <p>
  TCS đến với Văn khoa trong bối cảnh đó. Sơn không phải sinh viên VK ; anh ở Huế vào, bỏ học vì hoàn cảnh gia đình. Những đêm trăng, chúng tôi ngồi trên bãi cỏ trước quán Văn, nghe Sơn đàn, nghe Khánh Ly hát. Khánh Ly sinh ra để hát TCS, cũng như Thái Thanh sinh ra để hát Phạm Duy.</p>
  <p>
  Quán Văn là một ngôi nhà tiền chế, nằm giữa sân trường VK. Một nhóm thổ công VK sửa sang lại, biến thành môt quán cà phê, làm nơi tụ họp, gặp gỡ. Đúng là môt cái quán, đơn sơ, nhưng đầy tình bè bạn. Giống như một cái quán ở miền quê, nơi người nông dân ghé qua, uống một bát chè tươi, hút một điếu thuốc lào, ngâm vài câu thơ, vài câu ca dao, tán gẫu với nhau sau những giờ lao động. Ở đó, chúng tôi khám phá ra cái đậm đà của tình bạn, cái thi vị của những buổi hẹn hò. Ở đó đã nở ra những mối tình, đôi khi dang dở, nhưng có nhiều cặp còn keo sơn tới ngày nay.</p>
  <p>
  Người nhỏ bé, gầy gò, ăn nói nhỏ nhẹ, ôn tồn (tôi chưa hề thấy một TCS giận dữ, gây gổ ), Sơn trở thành bạn của mọi người một cách rất tự nhiên.</p>
  <p>
  Đôi mắt tinh anh, láu lỉnh, nụ cười hiền lành như một thầy tu, Sơn có cái phong thái của một thi nhân, cái khiêm tốn của một người có thực tài. Từ cách nâng ly uống một ly rượu, tiếp chuyện với bạn bè, cách trang phục, giản dị nhưng trang nhã, cái phong thái thi nhân ấy hiện diện ở Sơn, thường trực, tự nhiên. Đừng tưởng ông thi sĩ nào cũng có phong thái thi nhân. Sartre nói về Heidegger, một triết gia hàng đầu mà chính ông chịu nhiều ảnh hưởng : « Có những người ta chỉ nên biết tác phẩm, không nên biết đến con người, nếu không muốn thất vọng ». Heidegger là một triết gia lỗi lạc, lại cũng là người theo chủ nghĩa nazi. Tôi đã quen những ông thi sĩ, tác giả những câu thơ rất đẹp, ăn uống, cư xử như một con heo đực.</p>
  <p>
  TCS ở ngoài đời rất giống TCS người ta tưởng tượng khi nghe những bản nhạc tình của anh.</p>
  <p>
  Chúng tôi, mới đầu, ngạc nhiên thấy một gã người Huế, rất thanh nhã, rất ung dung, từ tốn ; không phải cái từ tốn của một ông già, mà là cái ung dung quí phái của một con mèo ; với nụ cười hiền hoà thường trực trên môi. Sơn học chương trình Pháp, nhưng xử dụng tiếng Việt một cách tài tình. Nhiều chữ rất tầm thường, với Sơn, chợt trở nên  truyền cảm ; nhiều chữ do Sơn bịa ra, nhiều hình ảnh đến từ một trí tưởng tượng phong phú, nếu không nghe Sơn giải thích, chắc chắn không ai hiểu. Mặc dù vậy, người ta cũng vẫn rung động, vẫn thấy cái Sơn nói đến rất thực, rất gần gũi. Đó là cái ma lực của chữ nghĩa, của thơ. Khi thơ đạt, khi chữ nghĩa có duyên nợ với nhau. Nhiều chữ, nhiều câu rất cũ, đột nhiên ở Sơn trở thành rất mới. Nhiều chữ nhiều câu rất cầu kỳ, đột nhiên gần gũi. Khi thất tình - <i>người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ</i> -, khi tuyệt vọng, <i>mùa thu không về, mùa xuân cũng ra đi</i>, ngay cả khi nói đến chiến tranh tang tóc - <i>xác người nằm như mơ</i> -, TCS không lúc nào quên mình là thi sĩ.</p>
  <p>
  TCS nói về những cái rất riêng tư, những kỷ niệm rất riêng tư, qua một ngôn ngữ rất riêng tư. Và lạ lùng, cái riêng tư ấy của thi sĩ thấm vào lòng người nghe. Người ta xúc động mặc dù không hiểu từng câu, từng chữ. Nhất là trong những bản nhạc tình. Nói về chiến tranh, ngôn ngữ TCS là ngôn ngữ của mọi người ; chiến tranh là một tai họa chung, một thảm kịch của cả một dân tộc, không phải là thảm kịch của một cá nhân, mặc dù mỗi cá nhân là một thảm kịch.</p>
  <p>
  Một người bạn tôi nói khi nghe Sơn hát <i>đường phượng bay mù không lối vào</i>, anh thấy hình ảnh rất đẹp, rất mới, nhưng không biết tác giả nói gì, cho đến một hôm, ở một tỉnh nhỏ, anh thấy hoa phượng rơi, bị gió cuốn mịt mù, đỏ rực cả con đường trước mắt.</p>
  <p>
  Nếu không quen Sơn, ít ai biết <i>ngày mai nối bước Sơn khê</i>, nói đến một người bạn gái tên Khê; <i>ngàn cây thắp nến hai hàng, màu nắng bây giờ trong mắt em</i> mô tả những tia nắng cuối cùng của một buổi chiều tà đọng trên những ngọn cây, giống như ngàn cây thắp nến. (2)</p>
  <p>
  Ngôn ngữ TCS khác với ngôn ngữ Phạm Duy (PD).Ngôn ngữ PD là ngôn ngữ ca dao. Hình ảnh của PD là hình ảnh của ca dao. Nhiều câu, nhiều hình ảnh trong nhạc PD không hiểu là của PD hay mượn từ ca dao. Đó không phải một lời chỉ trích ; đó là một lời ca ngợi. Bởi vì dùng ngôn ngữ của một dân tộc, nói lên tình tự của dân tộc không phải ai cũng làm được, là một điều rất đáng tự hào.</p>
  <p>
  Lời ca của PD ai cũng hiểu, hình ảnh của PD ai cũng đã từng thấy, vì trong tiềm thức, chúng ta đã sống với ca dao từ hàng ngàn năm nay. Trong môt bài báo ngày xưa ở trong nước (3), tôi viết tiếng hát Thái Thanh không có tuổi, vì đã làm say mê ba thế hệ. Tôi nghĩ thêm : tiếng hát Thái Thanh qua nhạc PD không có tuổi vì chúng ta vẫn nghe từ hàng ngàn năm nay. Tiếng hát ấy gợi ra trong đầu người nghe những cánh đồng lúa xanh, tiếng cười rúc rích của cô thôn nữ, những làn khói lam trên những mái nhà tranh, tiếng chuông chùa ngân nga, tiếng hò hát của người nông dân những ngày được mùa, tiếng nghẹn ngào của bà mẹ mù mắt chờ con đi chinh chiến, tiêng than vãn của những đời lầm than, đen tối.</p>
  <p>
  PD sống với ca dao, thở với ca dao, cười khóc bằng ca dao. Ít có người Việt nam  nào việt nam hơn PD. Có lẽ có một người :Nguyễn Bính. Nguyễn Bính là ca dao, ca dao là NB.</p>
  <br />
  <h2>HAI NGHỆ SĨ, HAI CUỘC CHIẾN</h2>
  <br />
  <p>
  Trên bãi cõ trường VK, trước quán Văn, TCS và Khánh Ly hát trước hàng ngàn người hay chỉ năm, bảy anh em. Không phái chỉ hát cho tình yêu. Sơn càng ngày càng bị ám ảnh bởi chiến tranh. Từ hình ảnh lãng mạn của người phu quét  đường dựng chổi đứng nghe, chiến tranh trở thành cụ thể hơn, ghê rợn hơn :</p>
  <dd>
  <i>Một buổi sáng mùa xuân<br />
  Một đứa bé ra đồng<br />
  Một trái mìn nổ chậm<br />
  Xác không còn đôi chân.</i>	
  </dd>
  <p>
  Nhạc tình TCS là những tiếng thở dài, có buồn cũng chỉ buồn thoang thoảng : <i>mùa đông vời vợi, mùa hạ khói bay</i>, có trách cũng chỉ trách nhẹ nhàng : <i>người tình bỏ ta đi, như những giòng sông nhỏ</i>. Một thái độ rất thiền, rất ‘zen’ : <i>trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt,  rọi xuống trăm năm một cõi đi về</i>.</p>
  <p>
  Nói về chiến tranh, TCS kêu gào, phẫn nộ. Chiến tranh không còn từ xa vọng về như những ngày đầu, nó lù lù trước mắt : <i>Xác người nằm trôi sông ; phơi trên ruộng đồng ; trên nóc nhà thành phố ; trên những đường quanh co</i>.</p>
  <p>
  Cùng với cuộc chiến càng ngày càng dữ dội, tiếng kêu gào của Sơn càng ngày càng thảm thiết. Anh nói đến những <i>em bé loã lồ, suốt đời lang thang</i>, đến <i>những xác người nằm bơ vơ, dưới mái hiên chùa</i>, đến những <i>trái mìn nổ chậm, người chết hai lần</i>. Chiến tranh trở thành khốc liệt, tang tóc đổ xuống dân tộc kinh hoàng. <i>Từng vạn chiếc xe, claymore lựu đạn. Hàng vạn chuyến xe mang vô thị thành. Từng vùng thịt xương, có mẹ có em</i>. TCS của chiến tranh trở thành một người dở điên, dở dại, thất thểu, <i>chiều đi trên đồi cao, hát trên những xác người</i>. Hình ảnh bi thảm, ma quái. Một thi sĩ thất thểu trên bãi dâu, hát bên những xác người. Đi trên đồi cao, bên cạnh xác người là một hình ảnh bi thảm, nhưng hát bên những xác người, hình ảnh mang thêm một cái gì ma quái, điên dại. Bi đát  như chiến tranh trong tác phẩm Guernica của Picasso.</p>
  <p> 
  Ngôn ngữ TCS về chiến tranh khác với ngôn ngữ TCS về tình yêu. Chiến tranh trong nhạc TCS cũng khác chiến tranh trong nhạc Phạm Duy.</p>
  <p>
  PD có "cái may" sống trong một cuộc chiến tranh chống Pháp, có địch, có thù, chiến tuyến phân minh.</p>
  <p>
  PD, 24 tuổi, lên đường tham gia kháng chiến, như hàng ngàn hàng vạn thanh niên khác. Chiến tranh trong nhạc tiền chiến của PD nó hào hùng, nó bừng bừng khí thế. PD tiền chiến không có cái cấu xé, cái dằn vặt. Cái chọn lựa của PD nó hiển nhiên. Nhạc PD không có cái lưỡng lự, nó là một tiếng quân ca, tiếng gọi lên đường. Bên cạnh cái hào hùng là cái lãng mạn của một trí thức tiểu tư sản ở tuổi 20, của một nghệ sĩ giàu tình cảm. Đó là cuôc chiến của những <i>cô nàng gánh lúa cho anh đi diệt thù</i>, của những chiến sĩ <i>dừng chân trên chiếc cầu biên giới</i> tưởng tới người yêu ở quê xa.</p>
  <p>
  Điều đó không có nghĩa là trong nhạc PD không có cái bi thảm của chiến tranh. Nhạc PD có bà mẹ Gio Linh lên đường  đi kiếm xác con bị giặc chặt đầu, có bà mẹ đón người con thương binh trở về, <i>tiếc rằng ta đôi mắt đã loà vì quá đợi chờ</i>. PD nói ông làm tới ba bài người thương binh vì ông sống qua ba cuộc chiến. Tác giả Con Đường Cái Quan nói ông khác xa những nghệ sĩ khác thời tiền chiến vì họ chỉ làm nhạc hùng ; trong khi ông nói cả đến cái bi thảm của chiến tranh. Nhưng cái tàn phá của chiến tranh, cái thảm hoạ đổ lên đầu dân tộc càng khiến PD thấy cuộc chiến tranh của mình  có ý nghĩa hơn. PD thuộc những người, như Malraux nói, không thích chiến tranh, (bởi vì có những người thích chiến tranh, coi đó là lẽ sống) nhưng tham chiến một cách dứt khoát vì là chuyện phải làm.</p>
  <p>
  Cuộc chiến của TCS khác, cái nhìn của TCS khác. Đối với Sơn, đó chỉ là một cuộc nội chiến tương tàn. Nạn nhân là nước Việt, người Việt :</p>
  <dd>
  <i>Hàng vạn tấn bom trút xuống ruộng đồng<br />
  Cửa nhà Việt nam cháy đỏ cuối thôn</i>
  </dd>
  <p>
  Lật xác người chết, chỉ thấy đồng bào, cha mẹ, anh em :</p>
  <dd>
  <i>Bên xác người già yếu<br />
  Có xác còn thơ ngây<br />
  Xác nào là em tôi<br />
  Dưới hầm hố này<br />
  Trong vùng lửa cháy<br />
  Bên những vườn ngô khoai</i>
  </dd>
  <p>
  Những câu hát làm người ta nghĩ đến chiến tranh của Quang Dũng :</p>
  <dd>
  <i>Mẹ già tôi em có gặp đâu không<br />
  những xác già nua ngập cánh đồng<br />
  tôi cũng có đàn em nhỏ dại<br />
  bao nhiêu rồi xác trẻ trôi sông</i>
  </dd>
  <p>
  Ngay cả ở cùng một thời điểm, cái nhìn về chiến cuộc của hai nhạc sĩ cũng khác nhau. Với TCS, đó là một cuộc nội chiến mà người Việt nam là nạn nhân. Với PD, đó là cuộc chiến Quốc Cộng nối dài, mặc dù sau này, Phạm Duy, vì cơm ăn áo mặc, hay vì một lý do gì đó, đã vứt bỏ cái hình ảnh của một nghệ sỉ dấn thân, đánh đổi vai trò thần tượng của một thế hệ để đóng vai trò "hàng thần lơ láo".</p>
  <p>
  Ca ngợi cái chết của môt phi công - Pham Phú Quốc - PD <i>gọi tên anh, anh là Quốc. Gọi tên anh, anh là nước. Đặt tình yêu nước vào nôi</i>.</p>
  <p>
  Viết cho một phi công khác tử trận, TCS không nói đến chiến công, không ca ngợi anh hùng, chỉ nói đến một kiếp người : <i>anh đã đến, đã bay cao trong vòm trời này, đã vui chơi trong cuộc đời này</i>.</p>
  <p>
  Trong bài « <i>Em hỏi anh bao giờ trở lại</i> » PD viết <i>anh trở về bại tướng cụt chân</i>. Nếu Sơn là tác giả, tôi nghĩ chắc Sơn viết anh trở về vì đã cụt chân. Đối với Sơn, không có chiến có bại ; chỉ có người Việt nam bị cuốn hút vào một cuộc chiến tương tàn. Nếu chưa bị cụt chân thì còn đánh nhau. Đó là một cái nhìn cực kỳ bi đát về cuộc chiến.</p>
  <br />
  <h2>NGHỆ SĨ VÀ CUỘC CHIẾN</h2>
  <br />
  <p>
  Trong cuộc chiến ấy, TCS không có chỗ đứng.</p>
  <p>
  Người Cộng sản không chấp nhận anh là chuyện đương nhiên. Với người CS không có chuyện lưng chừng, lưỡng lự, phân vân. Những người không hoàn toàn theo họ là những kẻ thù.</p>
  <p>
  Những người chống Cộng lên án Sơn đã trở cờ. Nhưng đọc kỹ những lời ca anh viết sau 75, không thấy một lời ca chứng tỏ anh về hùa, tâng bốc nhà cầm quyền. Nó vẫn chỉ là những lời ca ngợi tình yêu, kêu gọi tình anh em, nghĩa đồng bào. Không hề thấy anh hô hào thù hận, như Xuân Diệu chẳng hạn, khi « nhà thơ của tình yêu » ( ! ) kêu gọi đấu tố năm nào :</p>
  <dd> 
  <i>Lôi cổ bọn chúng ra đây<br />
  bắt quỳ gục xuống, dập đầu chết thôi<br />
  bắt chúng đứng, cấm cho ngồi…</i>
  </dd>
  <p>
  Còn nhạc gọi là phản chiến trươc 75 ? TCS chỉ làm công việc của một nghệ sĩ : diễn tả cái thảm kịch của chiến tranh, cái đọa đầy của một dân tộc. Ai không chia sẻ giấc mộng của Sơn : <i>khi đất nước tôi không còn giết nhau, trẻ em đi hát đồng dao ngoài đường</i>.</p>
  <p>
  Một câu hỏi đáng được đặt ra : TCS có ảnh hưởng xa gần dến việc miền Nam thua trận ? Có thể. Rất có thể. Một người lính xúc động vì <i>hàng vạn tấn bom trút xuống ruộng đồng ; từng vùng thịt xương có mẹ có em</i> chắc chắn không chiến đấu hăng say bằng những người cuồng tín. Một người lính than vãn <i>ôi chinh chiến đã mang đi bạn bè, ngựa hồng đã mỏi vó, chết trên đồi quê hương</i>, chắc chắn không hữu hiệu chém giết bằng một người lính suốt đời chỉ đưọc dạy <i>ăn gan uống máu quân thù</i>. Một quân đội suốt ngày nghe (trên dài phát thanh nhà nước!) những câu <i>người già co ro, buồn nghe tiếng nổ. Em bé loã lồ, khóc trẻ thơ đi</i>, chắc chắn không xả súng tưng bừng bằng một cán bộ suốt đời chỉ biết <i>vực sâu thăm thẳm, vực nào sâu bằng chí căm thù</i>. (Hò Kéo Pháo). Nhưng nếu cuộc chiến đấu của miền Nam có ý nghĩa, cái ý nghĩa ấy chính ở chỗ nó cho phép mọi người, trong đó có nghệ sĩ, được tự do diễn đạt tư tưởng của mình. Đó là cái yếu của một chế độ dân chủ, ngay cả dân chủ tương đối. Năm người mười ý, trống đánh xuôi, kèn thổi ngược. Đó cũng là lẽ sống của một nền dân chủ. Cái giá phải trả ; bởi vì không có chọn lựa nào khác. Nói theo kiểu Winston Churchill : <i>dân chủ là chế độ dở nhất, nếu không kể các chế độ khác</i>.</p> 
  <p>
  Khó trách người nghệ sĩ bày tỏ sự rung động của mình trước cái đau thương của đồng bào. Ngay cả Phạm Duy, tác giả bài ca tụng Phạm Phú Quốc, người đã tử nạn trong chuyến oanh tạc Hà nội, <i>gọi tên anh là Quốc, gọi tên anh là nước, gọi tình yêu nước vào nôi</i>, cũng đã kêu <i>giết người đi thì ta ở với ai</i> ? Khó trách nghệ sĩ bày tỏ sự rung động của mình . Cái điều lạ, cái cảnh khó tin nhưng có thực, là những đêm không ngủ chống chiến tranh ở Văn khoa ngày xưa diễn ra ngay ở trung tâm Sài gòn, với … cảnh sát, quân đội giữ an ninh chung quanh sân trường. Nếu TCS sống ở miền Bắc, chắc chắn anh đã bỏ mạng trong trại cải tạo, và chúng ta không có Diễm xưa, Tuổi đá buồn.</p>
  <p>
  Nhiều người trách cái ngây thơ chính trị của TCS. Nhưng cái ngây thơ chính trị của nghệ sĩ, của trí thức là chuyện rất phổ thông. Chỉ cần nêu trường hợp Jean Paul Sartre, suốt đời hô hào ủng hộ cách mạng vô sản, nhắm mắt trước cái dã man, chà đạp nhân quyền trong những goulags.</p> 
  <br />
  <h2>HUYỀN THOẠI DA VÀNG</h2>
  <br />
  <p>
  Chiến tranh, chính trị phức tạp hơn là tình cảm của nghệ sĩ. </p>
  <p>
  Chẳng hạn, TCS day dứt về « thân phận da vàng », đến kiếp nô lệ da vàng; hết tiếng nói da vàng đến dư khúc da vàng. Làm như cái bất hạnh của dân tộc nằm trong cái nghiệp sinh ra từ màu da, quên rằng nhiều dân tộc khác, cũng vàng khè không thua gì người An nam ta, đang tiến nhanh, tiến mạnh. Da vàng ? Nhật Bản đã làm Tây phương thất điên bát đảo trên mọi phương diện. Da vàng ?  Đại hàn trở thành một cường quốc. Da vàng ? Trung Hoa sẽ là một trong hai lãnh tụ thế giới. Và những nước phát triển nhất trên địa cầu, Đài Loan, Singapore là những nước da vàng. Một triết gia nói : « có hai loại người, những người chấp nhận làm nô lệ và những người không chấp nhận ». Vàng, xanh, trắng, đỏ không liên hệ gì đến thân phận của một dân tộc. Tôi chưa hề gặp một ngưới Nhật nào có mặc cảm da vàng. Họ không muốn thua ai, không muốn bằng ai, họ muốn trên mọi người, đứng đầu thiên hạ, họ không biết hai chữ thân phận, vàng hay xanh.</p>
  <p>
  Những câu hát phản chiến của TCS là những tiếng nói của tình cảm, không phải là một phân tách chính trị, không phải những hô hào chính trị. Đó chỉ là những giọt nước mắt, <i>giọt nước mắt thương đất, đất cằn cỗi bao năm, giọt nước mắt thương dân, dân mình phận long đong</i>, thoát ra từ trái tim, mặc dù những giọt nước mắt đó, vì khả năng truyền cảm của nó, chắc chắn đã có ảnh hưởng đến chính trị, đến chiến cuộc.</p>
  <br />  
  <h2>CHỮ NGHĨA ÍCH GÌ</h2>
  <br />
  <p>
  Từ những năm 64, 65 chiến tranh càng ngày càng dữ dội. Xã hội càng ngày càng xáo trộn, tình hình chính trị càng ngày càng nát bét. Ngay cả trong bối cảnh đó, trường Văn khoa vẫn sinh hoạt mạnh. Số sinh viên càng ngày càng đông. Ban giảng huấn đã rất tận tuỵ góp phần vàp việc phát triển Văn khoa Sai Gòn. Cố nhiên,  đó chưa phải là một trường đại học tân tiến, kiểu mẫu. Phương pháp, quan niệm giáo huấn còn cổ hủ, từ chương khoa cử, chưa thực sự có đối thoại, trao đổi giữa thầy và trò. Nhưng ngay cả ở Sorbonne, người ta cũng vẫn thấy cái cảnh ông thầy ngồi trên giảng đường, thao thao bất tuyệt, đám sinh viên ngồi dưới hí hoáy biên chép.</p>
  <p>
  Nền giáo dục Việt nam thời đó hoàn toàn miễn phí, từ mẫu giáo đến đại học. Trong  một nươc chiến tranh, thực hiện một nền giáo dục hoàn toàn miễn phí là một cố gắng đáng kể. Người ta có thể chê trách chế độ rất nhiều điểm, nhưng đó là một điểm son phải ghi nhận. Điểm son đó là nhờ ý thức của những người có trách nhiệm, hay nhờ truyền thống tôn trọng học vấn của một xã hội Khổng giáo ? Khổng giáo, trên phương diện đó, có khía cạnh tích cực với xã hội VN.</p>
  <p>
  Điều chắc chắn : nếu không có nền giáo dục hoàn toàn miễn phí, hầu hết chúng tôi đã bỏ học từ lâu.</p>
  <p>
  Một câu hỏi luẩn quẩn trong đầu tôi từ nhiều năm : một trường Văn khoa đóng vai trò gì trong một nước chiến tranh ? <i>Chữ nghĩa ích gì cho buổi ấy</i> ? (Nguyễn Khuyến). Bên cạnh bom nổ, thịt rơi, cái sống cái chết gần kề, có phi lý không khi ngồi đó mổ xẻ Tứ thư ngũ kinh, phân tích tư tưởng Socrate, tìm hiểu nguồn gốc chữ nôm. Bên cạnh cái nghèo đói của một xã hội lạc hậu, có vô nghĩa, hay bất nhẫn không khi ngồi đó tụng niệm kinh điển bách gia, rung động với Lord Byron hay Beaudelaire ? Sartre nói <i>bên cạnh một đứa trẻ chết đói, cuốn La Nausée không có một giá trị gì</i>.</p>
  <p>
  Câu hỏi ấy lởn vởn trong đầu, rất nhiều năm, và tôi đã thực sự nhiều lúc hoài nghi, không tìm được câu trả lời.</p>
  <p>
  Câu trả lời, mãi sau này tôi mới tìm ra. Nhờ một cô bạn người Pháp. Câu trả lời cho cái thắc mắc của tôi tên là Céline. Một buổi chiều thứ bảy, tôi lên phi trường đón Céline từ Sarajevo về. Céline là một thiếu nữ thông minh, có bằng cấp, có chỗ làm tốt trong một đại công ty, sống nhàn hạ trong cái xã hội hưởng thụ là cái xã hội Pháp. Weekend bay qua Madrid hay Marakech. Mùa đông trượt tuyết ở Courchevel, mùa hè nghỉ mát ở Bali hay Bora Bora. Tóm lại, cô nàng có đủ thứ để hạnh phúc. Nhưng thay vì hạnh phúc, Céline lúc nào cũng tất tả ngược xuôi, mệt mỏi cả thể xác lẫn tinh thần; nhất là tinh thần. Rồi thuốc ngủ, thuốc an thần, hết Lexomil đến Prozac.</p>
  <p>
  Một buổi, Céline dẹp hết, bỏ việc, bán nhà, bán xe. Và biệt tăm. Adieu Céline. Cho đến cái hôm ở phi trường, tôi gặp lại Céline, nhưng một Céline khác, má rất hồng và miệng rất tươi. Céline nói sau khi vứt bỏ mọi chuyện, cô nàng gia nhập một ban hợp tấu, lưu diễn khắp nơi. Céline là một tay violon thiện nghệ, từ nhỏ vẫn mơ thành nhạc sĩ. Céline lãnh một số lương tượng trưng, đủ cà-phê, thuốc lá, vì ban nhạc thường đi trình diễn ở những nước nghèo. Họ vừa ở Sarajevo về. Trình diễn hoà tấu ở Sarajevo, nơi người ta giết nhau như ngoé, nơi người ta thí mạng để cướp một ổ bánh mì, một cái mền ? Ở đó, người ta chờ bột mì, thịt cá, đường muối, bột giặt, aspirine, ai chờ Beethoven với Mozart ? Ban đầu, Céline cũng nghĩ như vậy. Nhưng đêm trình diễn nào cũng đông nghẹt.</p>
  <p>
  Trong một ngôi nhà thờ đổ nát, một trường học còn đang cháy dở, mưa dột vì mái nhà bị pháo kích loang lổ, người ta chen lấn nhau tới nghe nhạc. Ban ngày, người ta chạy bom, giành dựt nhau miếng ăn, một mớ củi để sưởi. Đêm xuống, người ta kéo nhau đi nghe nhạc. Đàn bà lục hành lý, lôi ra những nữ trang, những bộ quần áo đẹp. Có ông thắt cà vạt chỉnh tề. Có bà vừa nghe nhạc vừa lặng lẽ khóc. Céline vừa chơi nhạc vừa cầm nước mắt. Cô nàng vừa tìm thấy hạnh phúc. Chưa bao giờ cô nàng thấy yêu đời như vậy, yêu mình như vậy. Lần đầu tiên, Céline thấy mình có ích. Cô ta tìm thấy hạnh phúc của mình trong cái hạnh phúc của người khác. Y chang cái tâm trạng lớp người trẻ đi làm công tác xã hội của chúng tôi ngày nào ở Sài gòn.</p>
  <p>
  Céline nói có thấy tận mắt cái cảnh người ta lấy tờ báo che mưa nghe nhạc trong một ngôi nhà đổ nát, mới thấm thía cái câu quen thuộc của người Pháp : <i>On ne vit pas que du pain. Người ta không phải chỉ sống bằng bánh mì</i>. Ngay cả trong những lúc khốn cùng, cái đẹp, cái thẩm mỹ không phải là một xa xỉ, vô ích. Cái đẹp sẽ cứu nhân loại, không phải Marx hay Lénine, không phải Ben Laden hay Bush. </p>
  <p>     
  Cái đẹp sẽ cứu vãn nhân loại. Người ta đã từng giết nhau, hành hạ nhau, bỏ tù nhau nhân danh thượng đế, nhân danh chính nghĩa, nhân danh giáo điều, nhân danh đất nước, nhân danh đồng bào, nhân danh chân lý. Chưa bao người ta giết nhau nhân danh cái đẹp. Người ta giết nhau vì thánh kinh, vì Coran, vì Hitler, vì Mao, vì Mác, chưa bao giờ người ta giết nhau nhau vì Picasso, Beaudelaire, Nguyễn Du. Sau này, <i>khi giận hờn sẽ quên</i>, những gì người ta nhớ lại về TCS là những bài hát, những câu thơ đẹp. </p>
  <p>
  Cái đẹp sẽ cứu vãn nhân loại. Cái đẹp không phải chỉ là những tác phẩm văn hoá. Cái đẹp cũng là tình người, là một xã hội của những những người tử tế, của cái nhân hậu. Chừng nào người ta đánh tan cái đẹp ấy, thay bằng cái dối trá, tàn bạo, lừa lọc, người ta đã hoàn toàn thành công trong công cuộc huỷ diệt đất nước.</p>
  <p>     
  Ismail Kadaré nói ngay cả trong những lúc cực kỳ khó khăn vẫn phải có thái độ nghiêm trọng đối với văn hoá. Kadaré sinh ra, lớn lên và viết văn trong một hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, ở một nước Cộng sản độc tài bực nhất thế giới : Albanie. Kadaré viết văn trong một xứ kiểm duyệt khắt khe, một nước vỏn vẹn ba triệu dân, nghèo đói, người mù chữ đông hơn người  biết đọc, biết viết.Và viết bằng tiếng Albanie. Măc dầu vậy, ông viết văn với một thái độ cẩn trọng. Ngày nay, Kadaré được coi là một trong những nhà văn quan trọng nhất thế giới.</p>
  <p>
  Nghệ thuật, cái đẹp có công dụng gì ? Chẳng có công dụng gì. Nhưng đời sống không có cái đẹp sẽ buồn tẻ biết bao nhiêu, nhạt nhẽo biết bao nhiêu. Bức tượng của Michel Ange, bức tranh của Van Gogh không có công dụng gì, nhưng hãy tưởng tượng một thế giới không có Michel Ange, Van Gogh. Hãy tưởng tượng Paris không có tháp Eiffel, New York không có Nữ thần Tự do.</p>
  <p>
  Nghe cô nàng Céline kể chuyện về những buổi trình tấu ở Sarajevo, tôi hiểu rằng trong một xứ chiến tranh, nghèo đói, một trường Văn khoa chẳng có ích lợi thiết thực gì, nhưng nó là cái cốt yếu  cho một dân tôc còn muốn vươn lên.</p>
  <br />
  <h2>ĐỜI SAO IM VẮNG</h2>
  <br />
  <p>
  Tôi gặp lại TCS những ngày cuối cùng của năm 1999, khi về thăm Việt nam. Sơn ngồi trước một cái bàn nhỏ, trong sân Hội Văn Nghệ Sĩ gì đó ở Sai gòn. Vẫn nụ cười hiền lành, nhưng buồn bã, vẫn thái độ từ tốn, phong nhã, vẫn đôi kính đồi mồi nhưng trước mắt tôi là một TCS lục tuần bịnh hoạn, mệt mỏi, mặc dầu đôi mắt vẫn sáng lên khi nghe đến tin bè bạn. Sơn hỏi thăm tin tức về người này ở bên Tây, người kia ở bên Mỹ. Sơn nói về những người ở lại, kẻ mất, người còn.</p>
  <p>
  Bơi trong cái áo sơ mi rộng thùng thình, Sơn nói : mình chỉ còn 39 kí. Sơn nói rượu đã tàn phá lá gan đến độ không có thuốc gì chữa nổi. Có người sẵn sàng đưa anh đi ngoại quốc giải phẫu gan nhưng anh từ chối. Sơn nói anh rất mệt, nhiều khi xây xẩm mặt mày vì bịnh áp huyết thấp (hypotension).</p>
  <p>
  Vừa nói chuyện, Sơn vừa chào hỏi những người qua lại. Vị nhạc sĩ lão thành, tác giả bài Dư Âm nổi tiéng hồi nào ở Hà nội (<i>đêm qua mơ dáng em đang ôm đàn mơ bao tiếng tơ…</i>) kể chuyện đi thăm bác sĩ, chuyện thuốc men. Nhạc sĩ Trần Tiến nói về đêm ca nhạc thành công tuần trước. Ông Vũ Hạnh chạy qua chạy lại hối bài cho một đặc san kỷ niệm cuộc ‘chiến chống Mỹ cứu nước’.</p>
  <p>
  Sơn ngồi đó, mỉm cười buồn bã. Tôi hỏi Sơn có tính đi ngoại quốc chơi một chuyến, nhân tiện chữa bệnh, dù tôi biết Sơn đang sống những ngày tháng cuối cùng. Nếu người nghiện rượu tiếp tục uống, dù có thuốc thánh, dù có giải phẫu gan cũng không thay đổi gì. Sơn không muốn nghỉ rượu, hay không nghỉ được. Sơn nói mình uống ít hơn trước nhiều. Sơn mỉm cười : mình sang đó, sợ các ông ấy đập mình. Rồi tiếp : sự thực thì ở bên Pháp không có vấn đề gì, bên Pháp ít có người quá khĩch ; kỳ trước mình qua Pháp, anh em đãi ngộ rất tử tế.</p>
  <p>
  Sơn tiếp : nói cho đúng, mình mệt lắm, có muốn cũng không đi được. Sơn nói, từ tốn, không lộ một chút xúc động. Anh đang ở một cõi khác, những cái lăng nhăng ở cuộc đời này không liên hệ gì đến anh nữa. Nghe tôi sắp đi Nhật, Sơn nói đến một cô sinh viên Nhật Bản làm một luận án về nhạc của Sơn, về ngôn ngữ và chiến tranh trong nhạc TCS.</p>
  <p>
  Khi tôi ra về, Sơn đưa cho tôi số điện thoại ở nhà riêng : « ráng đến chơi, mình có chuyên muốn nói. Thằng em mình, biết cậu về, chắc nó mừng lắm ». Em Sơn ngày xưa cũng la cà ở quán Văn.</p>
  <p>
  Tôi nghĩ Sơn muốn nói những gì không thể  nói được ở một nơi có nhiều người qua lại. Tôi ân hận vì không có thì giờ tới nhà Sơn như đã hứa, vì phải rời Việt nam ngày hôm sau. Tôi rời Sai gòn ngày mùng 1 tháng giêng năm 2000. Thế giới đang bước sang một thế kỷ mới. Tôi gọi điện thoại chào Sơn. Anh hỏi : cậu đi ngày đầu năm 2000, không sợ ‘’ sự cố ‘’ à ? Tôi nói sự cố nó sợ tôi chứ tôi sợ gì nó. Hồi ấy, ở Sai gòn, người ta kỵ đi máy bay ngày đầu năm 2000. Sơn nói, giọng buồn : nếu gặp lại X,Y  cho mình gởi lời hỏi thăm ; chắc mình không có dịp gặp lại anh em nữa. <i>Ôi chinh chiến đã mang đi bạn bè. Ngựa hồng đã mỏi gối chết trên đồi quê hương</i>.</p>
  <p>
  Mỗi lần nghe nhạc TCS, tôi nghĩ đến cái cô đơn cùng tận của người nhạc sĩ ngồi trước cái bàn nhỏ ngoài sân, mỉm cười với người này người kia, nhưng đầu óc ở một nơi khác. Sơn ngồi đó, cô độc. <i>Một mình tôi về với tôi</i>. Đem cái cô đơn của kiếp người nhân lên gấp 10, bạn có cái cô đơn của người nghệ sĩ, nhân lên trăm lần có cái cô đơn của người nghệ sĩ Việt nam, nhân lên ngàn lần có cái cô đơn của TCS. Cái cô đơn của một người suốt đời ca ngợi tình yêu, tình đồng bào - <i>ngày mai sỏi đá cũng cần có nhau</i> - mà cuối cùng bị chỉ trích từ mọi phía. Sơn ngồi đó, <i>nâng niu cô đơn từng ngày. Cuộc đời còn nhiều đắng cay</i>. Sơn ngồi đó, một mình, giữa nhiều người :</p>
  <p>
  <i>Đời sao im vắng<br />
  Như đồng lúa gặt xong<br />
  Như rừng núi bỏ hoang<br />
  Người về soi bóng mình<br />
  Giữa tường trắng lạnh câm</i>
  </dd>
  <p>
  Cái sân chỗ Sơn ngồi đông người qua lại, và ngoài đường xe hơi, xe gắn máy chạy loạn xà ngầu, nhưng Sơn ngồi đó, <i>giữa tường trắng lạnh câm</i>.</p>
  <p>
  Sơn ra đi ngày 1 tháng tư 2001, hưởng thọ 62 tuổi. Ở bên Pháp, ngày 1 tháng tư là ngày "<i>cá tháng Tư</i>" (poissons d’Avril), ngày người ta đùa nhau bằng những chuyện hoàn toàn bịa đặt. Báo cho một ông nhà văn hạng bét là ông ta vừa chiếm giải Goncourt. Thú với cô <i>fiancée</i> là đã có vợ với ba con, rồi sau đó cho hay đó chỉ là những cá tháng Tư, những chuyện đùa chơi. </p>
  <p>
  TCS ra đi thật hay chỉ thả một một con cá tháng Tư? Sơn đã đến, <i>đã vui chơi trong cuộc đời này</i>. Bây giờ có lẽ anh <i>đang bay cao trong bầu trời này</i>. Nhưng, nhiều lúc, tôi tự hỏi có quả thật anh đã vui chơi trong cuộc đời này. Có bao nhiêu người Việt nam đã thực sự vui chơi trong cuộc đời này ?  </p>
  <br />
  <br />
  <p><b>Từ Thức</b></p>
  <br /> 
  <i>(Bản của tác giả gửi ngày 04/03/2011)</i><br />
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  (1) Tư tưởng Phương Đông.Cao Xuân Huy. Nhà xuất bản Văn Học. Hanoi, 1995.<br />
  (2) Trịnh Cung, Phan Thanh Tâm. Thế kỷ 21. May 2001<br />
  (3) Đất Mới. Saigon 1966
  </p>


title: Trịnh Công Sơn và tiếng ru máu lệ
created: 2008-04-19 15:16:56+00:00
edited: 2008-04-29 09:13:26+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Tạ Tỵ. Lá Bối, VN, 1971.
url_id: trinh-cong-son-va-tieng-ru-mau-le
body:
  <ul><ul><ul>
  <blockquote><p><i>Tôi là một nghệ sĩ thuần tuý. Tôi chỉ diễn tả những điều gì tôi mơ ước, nhưng tôi không biết làm cách nào để hoàn thành những mơ ước của tôi!...</i>  <br />
  (Trịnh Công Sơn, trích <i>The New York Times</i>, 10-6-1970) </p></blockquote>
  </ul></ul></ul>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="http://www.tcs-home.org/ban-be/tranh/by-ta-ty">
       <img src="http://www.tcs-home.org/ban-be/tranh/by-ta-ty" /></a>
    <p class="discreet">Trịnh Công Sơn</p>
  </div>

  <p>
  <br />
  Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, không nhạc sĩ nào có 
  thể tạo cho mình, cho thế hệ mình, những cơn lốc nghệ 
  thuật làm lay động đến chiều sâu tâm thức con người 
  ở trong và ngoài kích thước quốc gia như Trịnh Công Sơn. 
  Trong vòng 4, 5 năm trở lại dây, tiếng nhạc Trịnh Công 
  Sơn qua giọng hát Khánh Ly đã đi hẳn vào đời sống tâm 
  linh của những trẻ tuổi bằng niềm đau xót và phẫn nộ 
  xen kẽ trong một hoàn cảnhh không mấy thuận lợi vì tình 
  hình quân sự và chính trị.  <br />
   <br />
  Tiếng nhạc Trịnh Công Sơn đã gieo rắc nỗi ai oán giận 
  hờn bàng bạc trong vòm cong âm thanh để trở thành niềm 
  ám ảnh khôn nguôi ở mỗi lương tri hiện hữu. Cái vòm 
  cong đó như một khung trời trong suốt, ở đấy, mọi cảm 
  xúc được thể hiện rõ ràng qua từng nét nhạc chập chờn, 
  khắc khoải, với vóc dáng xanh xao, với đêm dài không ngủ, 
  với nguồi vui chợt tắt trên môi, với dòng lệ hoà theo 
  tiếng gào thét âm vọng tự cuối trời máu lửa. Trịnh 
  Công Sơn đã rót vào cuộc sống những giọt cường toan 
  hay mật ngọt? Thân phận con người Việt Nam với 25 năm 
  chinh chiến đè nặng trên quê hương này có phải chăng, 
  để chứng minh cho tinh thần bất khuất của một dân tộc 
  đã trải qua nhiều cay đắng và tủi nhục? Nhưng cuộc 
  chiến hôm nay, với những tan nát có đấy, đâu phải cuộc 
  chiến thuần tuý quân sự giữa hai quốc gia, nó đương 
  nhiên là cuộc đấu tranh để chọn lựa chế độ trong 
  một quốc gia với sự cổ võ, trợ lực ở cả hai phe cộng 
  sản và tư bản.  <br />
   <br />
  Sự xác nhận một vị trí, một tư thế giữa hoàn cảnh 
  này, phải chăng là nhận thức đứng đắn của con người 
  chân chính? Dưới bóng mặt trời hằng ngày soi tỏ từng 
  khuôn mặt anh em, bạn bè đang bị hút cuốn vào guồng máy 
  nhập cuộc, Trịnh Công Sơn thoát ra, không phải để yên 
  thân, hay đóng vai nhân chứng cho lịch sử mà đích thực, 
  Sơn tìm riêng cho mình lối sống cá biệt với những gì 
  mà xã hội đã quen thuộc. Do đó, chiều hướng sáng tạo 
  âm thanh của Trịnh Công Sơn trong hơn 100 ca khúc, tuy không 
  cùng chảy chung nguồn cảm hứng, nhưng tất cả đã khởi 
  hành từ một ý thức, ý thức thê thảm của thân phận 
  làm người trong một môi trường khốn khó: chiến tranh. 
  Chiến tranh, chẳng những gây đổ vỡ, tang tóc cho quê hương, 
  cũng vì nó, bao nhiêu ước mơ phải tàn lụi và tương lai 
  mịt mù vóc dáng. Ai cũng biết vậy, ai cũng nghĩ vậy, chẳng 
  cứ gì Trịnh Công Sơn, nhưng cuộc chiến này, mang một 
  hình thái đặc biệt, ở đấy, con người được quyền 
  chọn lựa chế độ và thái độ trước cuộc sống, do 
  đó, mới cần đến sự góp sức của cá nhân vào tập 
  thể để bảo vệ cuộc sống mình thừa nhận. Sự khước 
  từ nhập cuộc của Trịnh Công Sơn trong âm nhạc, thực 
  ra, cũng chẳng mang lại ảnh hưởng nào tai hại cho cuộc 
  chiến đang diễn ra từng giờ, từng phút trên mảnh đất 
  khốn cùng từ bao năm. Bằng chứng hiển nhiên, không chiến 
  sĩ nào vì các ca khúc Trịnh Công Sơn mà buông súng, từ 
  bỏ vai trò lịch sử của mình. Phải thành thực nhận rằng, 
  các chiến sĩ trẻ rất mến thích Trịnh Công Sơn, vì nhạc 
  của Sơn đã nói lên hộ họ những băn khoăn, tiếc nuối, 
  những đam mê cũng như chán chường của mỗi số phận 
  trong cuộc đời, trước chiến tranh. Nhưng sự ưa thích 
  ở đây, nằm trong vị trí thuần tuý nghệ thuật chẳng 
  những không nguy hiểm mà còn giúp ích cho mỗi số phận 
  tự an ủi, vỗ về bằng những âm thanh chất ngất, bằng 
  ngôn ngữ giao hoà nức nở!... Có một số người cho rằng, 
  nhạc Trịnh Công Sơn là sự phản bội xương máu của các 
  chiến sĩ đã hy sinh ngoài mặt trận từ bao lâu, để giữ 
  vững mảnh đất tự do này, trong đó có Trịnh Công Sơn, 
  gia đình, cùng bè bạn đang góp mặt. Nhưng cũng có người 
  nghĩ, Việt Nam hiện nay là quốc gia dân chủ, mọi công 
  dân đều có quyền bày tỏ ý kiến của riêng mình trong 
  phạm vi này đấy, vì nếu không, còn đâu dân chủ? Bởi 
  vậy, sự hiện diện của Trịnh Công Sơn như một thách 
  đố.  <br />
   <br />
  Thực ra, vị trí của các ca khúc Trịnh Công Sơn chỉ là 
  cái nút an toàn của chiếc động cơ đang quay với tốc 
  độ khủng khiếp, để tránh một nổ vỡ bất ngờ nào 
  đó, có thể xảy ra ngoài dự định.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn vào đời với vóc dáng độc đáo, với 
  những đắm đuối đến tận cùng của đam mê, hoà trộn 
  cùng niềm đau thương rã cánh của một tâm hồn ngu ngơ, 
  nhìn cuộc đời với lo sợ và chán chường. Chính vì những 
  mâu thuẫn nội tâm phát triển một cách quá mạnh mẽ trong 
  mỗi suy nghĩ, nên tiếng nhạc của Sơn lúc nào cũng choáng 
  váng, ngây ngất trong từng vũng âm thanh run rẩy, nghẹn 
  ngào để chạy trốn vào tiềm thức của người thưởng 
  ngoạn. Rồi nó nằm chết trong đó với buồn thương lãng 
  đãng. Nó đưa con người đi dần vào cơn mê hoặc. Nó làm 
  cho tâm tư bị vò xé bởi niềm đau không thành tiếng. Nó 
  ray rứt, đứt nuối trong mỗi ưu tư về thân phận vật 
  vã trước định mệnh. Nó kéo dài từng cơn mệ loạn làm 
  ngất ngư thân xác.  <br />

   <br />
  Ca khúc Trịnh Công Sơn, dù ở bản nào cũng vậy, không 
  mang một ý tình cứu rỗi, một ân huệ thiêng liêng, nó 
  có đấy như biểu tượng của oán hờn! Dòng nhạc Trịnh 
  Công Sơn chia làm ba loại: ca khúc viết cho chiến tranh, ca 
  khúc viết cho tình yêu và ca khúc viết về thân phận.  <br />
   <br />
  Trong loại thứ nhất, Trịnh Công Sơn bị ám ảnh bởi chiến 
  tranh, ở đấy, tuổi trẻ không còn là một dự tính nữa. 
  Nó hiện diện như loài rong biển, phó mặc cho chiều nước 
  đẩy đưa đến bến bờ nào đó, hay ngàn đời phải chìm 
  đắm giữa lòng đại dương mù mịt. Chiến tranh, dù là 
  cuộc chiến chính nghĩa, thuộc bên này hay bên kia, Sơn không 
  cần tìm hiểu. Sơn chỉ nghĩ đến sự chết chóc và những 
  cảnh tượng thê thảm đang vì chiến tranh, tiếp diễn mỗi 
  giờ phút trên mảnh đất nghèo này, nên Sơn chẳng ngần 
  ngại gì mà tuyên bố với Jean-Claude Pomonti: <i>Je ne veux 
  pas faire de différence entre les guerres justes et les autres. </i>
  (Câu này trích trong bài “Trịnh Công Sơn, ca nhân phản 
  chiến tại miền Nam Việt Nam” – “Trịnh Công Sơn, chantre 
  de l’antiguerre au Viêtnam du Sud, phụ trang báo <i>Le Monde</i> 
  số 7570 ngày 17-5-1969). Cũng trong bài, Pomonti cho biết Trịnh 
  Công Sơn đã làm nhạc vì một rủi ro trong lúc tập <i>Nhu 
  đạo</i> (1959), phải nằm bệnh trong bốn năm liền. Trịnh 
  Công Sơn sống ẩn dật ở Huế, và cũng từ đó tiếng 
  dân ca lần đầu xâm nhập vào hồn. Sơn cũng chẳng cần 
  giấu diếm rằng, mình chịu ảnh hưởng của dân ca cải 
  cách ngoại quốc qua các ca khúc của Bob Dylan và Joan Baez. 
  Trịnh Công Sơn bắt đầu sáng tác các ru khúc và ca khúc 
  tình cảm với biểu thức mới, rồi lần lần tìm kiếm.  <br />

   <br />
  Sự tìm kiếm đưa Trịnh Công Sơn đi dần vào nỗi đau 
  của con người trong cuộc chiến hiện hữu, mà vì lý do 
  thầm kín nào đó, Trịnh Công Sơn đã chối bỏ không gian 
  mình góp mặt, để thay vì làm cho nó, tại nó, lại đứng 
  riêng biệt mà khóc than, oán hờn gây nên ngộ nhận. Chiến 
  tranh không do sự phản đối của một người, một số 
  người, hay nghệ thuật mà có thể chấm dứt một cách 
  ổn thoả, bình thường. Nhưng mọi người phải thẳng thắn 
  nhìn vào nó như nhìn vào một sự thật hiển hiên, rõ ràng 
  như đời sống có đấy, còn đấy, nghĩa là phải chấp 
  nhận, dù cho sự chấp nhận đi qua một hình thức nào đó, 
  thuận tiện hay bất lợi đối với mỗi cá nhân đi nữa.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn đã chấp nhận cuộc chiến này có thật, 
  nhưng chấp nhận bằng những âm thanh run rẩy, bằng môi 
  cười gượgn gạo, bằng mắt nhìn e ngại, bằng tiếng 
  khóc nghẹn ngào vương vất vây quanh,  <br />
   <br />
  <i>Một ngày, ngày đã qua, ôi một ngày chóng qua, một chiều, 
  một ngày âm thành đã... đã trôi đi không còn gì. Ôi chinh 
  chiến đã mang đi bạn bè, ngựa hồng đã mỏi vó chết 
  trên đồi quê hương, còn có ai không, còn người, ôi nhân 
  loại, mặt trời và em thôi!...</i> (“Xin mặt trời ngủ 
  yên”)  <br />
   <br />
  Mỗi ngày qua đi là mất, dù nó qua trong sôi nổi hay âm 
  thầm ở tâm sự mỗi người. Cái tuổi trẻ, chúng ta đang 
  ôm trong vòng tay quấn quít, đang nhìn đời bằng đôi mắt 
  hồn nhiên, đang phác hoạ trong tâm trí muôn vàn mơ ước 
  và những cánh bướm vàng đang đuổi nhau bay lượn giữa 
  vườn đời mới lớn. Nhưng một ngày đã trôi đi, chinh 
  chiến đã lấy mất của mình bao nhiêu bạn bè? Có buồn 
  không? Có tiếc nhớ không? Một tương lai mịt mờ với 
  khuôn mặt chiến tranh làm tàn úa mộng mơ, làm con-ngựa-hồng-biểu-tượng-của-tuổi-trẻ 
  đã mỏi vó chết trên đồi quê hương, hay chết giữa hồn 
  mình? Mặt trời, xin mặt trời hãy ngủ yên, ngủ vĩnh viễn 
  trong không gian này, để đừng bao giờ tôi phải nhìn thấy 
  nỗi đau đớn đang trải rộng trên quê hương. Và nhân 
  loại, và em, có còn gì không? Có còn gì không? Trong nỗi 
  xót xa sau mùa chinh chiến, có chăng, mảnh đất mến yêu 
  này trở lại thuở hồng hoang, với hình ảnh Liêu trai chập 
  chùng hằng đêm mở hội!...  <br />

   <br />
  Niềm than van của ca khúc như lời tuyệt vọng và tiếng 
  hát, ôi! Tiếng hát đã dìu người nghe vào đến tận cùng 
  ngây ngất. Trong đó, thực và giả như xáo trộn rồi để 
  lại những dư âm nghẹn ngào, lãng đãng. Những ngày qua 
  đi, những ngày còn lại với vết thương in đậm trong hồn 
  người. Hằng ngày, hằng đêm từng cảnh tượng đi qua, 
  đi qua trên khuôn mặt người già, trong tâm trí rối loại 
  người điên, trong xác chết, trong tiếng bom, tiếng súng 
  vây quanh, với 25 năm hoả châu thay mặt trời thắp sáng 
  nhân gian. Mẹ Việt Nam , quê hương ruộng vườn ta đó, 
  nay còn gì? Chỉ còn màu đất loang đỏ, chỉ còn đàn bò 
  không luống cỏ và ngày dài của quê hương chỉ còn lại 
  đau buồn trong màu da vàng bệnh hoạn. Ca khúc “Ngày dài 
  trên quê hương”, nếu xét trên phương diện đấu tranh, 
  đúng là ca khúc phản chiến. Nó đã thê thảm hoá cuộc 
  chiến mà miền Nam chỉ đóng vai trò thuần tuý tự vệ. 
  Thành phố kia, đồng ruộng này nếu có xơ xác và điêu 
  tàn như vậy không phải do chúng ta khơi nguồn máu lệ! 
  Sự có mặt hàng hàng lớp lớp thanh niên hiện diện dưới 
  bóng cờ chẳng phải vì ham thích sự chém giết nhưng đích 
  thức, có mặt để gìn giữ những gì mà họ có nhiệm 
  vụ phải gìn giữ, dù vì bổn phận chứ không do ý thức. 
  Nhưng đứng trên bình diện nghệ thuật để phê phán và 
  xác định, thì ca khúc “Ngày dài trên quê hương”, chỉ 
  là sự tỏ bày nỗi ai oán của cá nhân trước súng đạn 
  với lo âu, căm thù và đau đớn thay, cuối cùng lại nhận 
  thức ra mình xa lạ ngay cả với quê hương, đồng bào ruột 
  thịt.  <br />
   <br />
  Nhưng dù ở trạng thái nào, Trịnh Công Sơn vẫn vì hai 
  chữ Việt Nam để phải nói lên những điều cay đắng. 
  Tiếng ru của người mẹ đã tự đáy linh hồn dân tộc 
  cất lên như tiếng khóc rã rời, mệt mỏi vì cảm thấy 
  sự không-thuộc-về-mình, những gì mình muốn, mình nghĩ.  <br />
   <br />
  <i>Con ngủ đi, đứa con của mẹ 
  da vàng. Ru con đạn nhuộm hồng vết thương... </i>
  (“Ngủ đi con”)  <br />
   <br />
  Tiếc thay, tiếng ru chỉ là tiếng than thở. Đàn con khi 
  lớn lên vẫn ra chiến trường, để mẹ ê chề, tủi cực. 
  Tiếng ru đã hai lần cất lên, cả hai lần đều bất lực. 
  Chúng đã khôn lớn, tự hành động, tự chọn lựa đường 
  đi dù có làm buồn mẹ!  <br />

   <br />
  Hoàn cảnh Việt Nam trong quá khứ và hiện tại, vẫn là 
  sự tiếp nối không ngừng của lịch sử, cũng vì lịch 
  sử mà mẹ Việt Nam, hay một biểu tượng nào đó, được 
  nhạc sĩ dùng để nói về đất nước này cũng chỉ là 
  ý niệm, ý niệm một cách thê thảm rằng, cái chết hay 
  cái sống của mỗi số phận nó ở ngoài quyết định của 
  mỗi người. Đứa con gái da vàng yêu quê hương như yêu 
  thân mình chợt ôm tim, chợt lìa cuộc sống mà đất nước 
  vẫn u mê trong căm thù, oán hận!  <br />
   <br />
  Những ca khúc viết về cuộc chiến của Trịnh Công Sơn, 
  đều mang bên trong nó, đời sống riêng. Cái đời sống 
  thứ hai đó, không phải ai cũng thấy, ai cũng biết, khi 
  nghe nhạc Trịnh Công Sơn, nó chính là lương tri trước 
  cuộc chiến, ẩn nấp sau ngôn ngữ, qua giọng buồn đứt 
  nối của âm thanh. Cái lương tri đó không được nói thẳng 
  với mọi người, nó chỉ như chiếc bóng chập chờn thoáng 
  hiện, thoáng mất, mà mỗi người sẽ tìm thấy ở lòng 
  mình khi chợt bàng hoàng, thảng thốt, vì có anh em, chồng 
  con vừa gục ngã đó đây...  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn đã nói thật những gì ẩn nấp trong đầu, 
  qua ngôn ngữ và âm nhạc, nhưng chính điều nói thật này, 
  hàm chứa thiên vị và phiến diện, nên thay vì vô tư, nó 
  trở thành bất lợi cho một phía mà ở đó, sự có mặt 
  của mỗi người là để bảo vệ, nếu không, cũng đừng 
  làm hại nó vì ngộ nhận hay ích kỷ. Chính vì không nhìn 
  thấy và không đoán biết những gì thuộc phía bên kia, 
  nên phần nào Trịnh Công Sơn chủ quan, khi phổ biến ý 
  nghĩa của riêng mình trong vấn đề chung của quốc gia. 
  Tiếng bom có rơi ở xóm làng nào đó, đại bác đêm đêm 
  có vọng về thành phố nữa đi, thì thái độ của con người 
  có ý thức không thể như <i>người phu 
  quét đường dừng chổi đứng nghe</i> được. Cái thái 
  độ dửng dưng chắc chắn không phải điều cần thiết 
  đối với người miền Nam. Khi dùng hình ảnh này, Trịnh 
  Công Sơn muốn nói lên sự bất lực của con người trước 
  những thảm hoạ tuy không muốn, vẫn phải chứng kiến 
  và mỗi số phận đều phải gánh chịu cái sự thực hiển 
  nhiên đó mỗi ngày, mỗi đêm...  <br />
   <br />

  Nhưng chẳng phải chỉ bấy nhiêu, với những dữ kiện 
  được trình bày trong các ca khúc viết về chiến tranh, 
  đích thực nó còn mang nặng niềm đau đớn của từng số 
  phận bị chiến tranh vùi lấp trong một cảnh ngộ nào đó. 
  Các địa danh nổi tiếng về những trận giao tranh ác liệt 
  như Pleime, Chiến khu Đ, Đồng Xoài, Chu Prong, Ashau, A Lưới 
  v.v... được ghi nhận như những chứng tích tuyệt đỉnh 
  của bi thương. Người yêu, người yêu hỡi! Tại sao lại 
  có thể như vậy? Cái chết không thoải mái nằm cong queo 
  ở một lòng đèo, hay cái chết nghẹn ngào không manh áo, 
  hoặc cái chết lạnh lùng giữa rừng núi mịt mùng chẳng 
  hẹn hò, có phải chăng để nuôi sống Việt Nam? Lẽ dĩ 
  nhiên như vậy. Chiến tranh là một trò chơi tàn bạo, không 
  ai muốn, nhưng khi đã chấp nhận nó với một ý nghĩa, 
  thì mọi sự hy sinh phải được coi như thần thánh. Nếu 
  không có những cái chết đèo, hoàn cảnh sinh hoạt miền 
  Nam đã đổi thay và chắc chắn tiếng hát Khánh Ly sẽ thôi 
  ngân dài ứ nghẹn đau trong kích thước phòng trà, hay một 
  thính đường nào đấy, với tiếng vỗ tay của người 
  mộ điệu đang có mặt bình yên, thoải mái để thưởng 
  thức nhạc Trịnh Công Sơn. Tâm hồn nghệ sĩ, đúng ra chỉ 
  là tấm phim lớn ghi nhận những hình ảnh do cuộc đời 
  để lại. Những hình ảnh tốt cũng như xấu, chồng chất 
  lên nhau, trong hồn người nghệ sĩ. Bởi vậy, nếu cơn 
  đau nào có đến, ý nghĩ giận hờn, phẫn nộ nào có làm 
  điên cuồng trí não, hay nguồn yêu thương êm dịu nào có 
  xoa mát thịt da, cũng đều là phản ánh do cuộc đời đẩy 
  tới. Kẻ nghệ sĩ không phải thần thánh, mà cũng chẳng 
  có uy quyền cho lệnh hoặc cải tạo xã hội theo ý muốn 
  của mình, bởi vậy, mỗi khi gặp ngang trái, gặp cảnh 
  ngộ không vừa lòng, tự nhiên bật ra than thở để trút 
  nhẹ oán hờn! Có lúc nào Trịnh Công Sơn vô tư nhất, thanh 
  thoát nhất, dù nói về Việt Nam máu lửa, nhất là một 
  Trịnh Công Sơn đi tìm quê hương, đi khâu vá tình thương 
  đất nước, trong căn nhà nhỏ, đèn mờ sáng, ngủ quên 
  non nước, để cho thịt xương phưoi trắng đôi miền. Ở 
  ca khúc này, người nghệ sĩ đã nhận diện được cuộc 
  chiến hiện tại không do một phía, nhưng vì tương lai, 
  vì ruộng đồng, xin mở tan xích xiềng vô hình trói buộc 
  tự do. Cái tự do trong ca khúc “Đi tìm quê hương” là 
  cái tự do của một dân tộc, người nhìn người không 
  e ngại và mọi ý thức hệ dẫn đường không nằm trong 
  chủ nghĩa này, chủ nghĩa nọ làm con người ly tán.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn, đã chứng kiến cuộc tổng công kích của 
  Việt cộng hồi Tết Mậu Thân vào kinh đô Huế. Sơn đã 
  nhìn thấy tận mắt cảnh chém giết hung tàn do cộng quân 
  gây ra. Đã nhìn thấy bao nhiêu đổ vỡ, bao nhiêu nát tan, 
  đau xót. Đã sống những giờ phút hãi hùng giữa lòng chiến 
  trận với những xác người chết không kịp trối trăn, 
  không kịp nhắm mắt và còn nhiều nữa!... Cảnh tượng 
  này đã gây xúc động thực sự trong hồn Sơn với ca khúc: 
  “Hát trên những xác người”: </p>
  <blockquote><p>
  <i>Chiều đi lên đồi cao</i>  <br />
  <i>Hát trên những xác người</i>  <br />
  <i>Tôi đã thấy</i>  <br />
  <i>Tôi đã thấy</i>  <br />
  <i>Trên con đường người bồng bế 
  nhau chạy trốn</i>  <br />
  <i>Tôi đã thấy</i>  <br />
  <i>Bên khu vường một người mẹ ôm xác đứa con...</i>  <br />
  <i>...</i>  <br />

  <i>Tôi đã thấy</i>  <br />
  <i>Người cha già ôm con lạnh giá</i>  <br />
   <br />
  <i>Chiều đi qua bãi dâu</i>  <br />
  <i>Hát trên những xác người</i>  <br />

  <i>Tôi đã thấy những hầm những hố</i>  <br />
  <i>Đã chôn vùi thân xác anh em...</i> </p></blockquote>
  <p> <br />
  Thảm cảnh tàn sát ở Huế còn được Trịnh Công Sơn khóc 
  vật vã trong: “Bài ca dành cho những xác người”: </p>
  <blockquote><p>
  <i>Xác người nằm trôi sông</i>  <br />

  <i>Phơi trên ruộng đồng</i>  <br />
  <i>Trên nóc nhà thành phố...</i>  <br />
  <i>...</i>  <br />
  <i>Xác người nằm bơ vơ</i>  <br />
  <i>Dưới mái hiên chùa</i>  <br />

  <i>Trong giáo đường thành phố...</i> </p></blockquote>
  <p> <br />
  Những xác người đó, có già, có trẻ, có em bé thơ ngây 
  nằm trong mưa lạnh, cái lạnh căm căm của mùa xuân xứ 
  Huế với hoa đào chưa phai màu phấn bướm.  <br />
   <br />
  Đi từ phẫn nộ, tiếng nhạc Trịnh Công Sơn lả vào cầu 
  khẩn với ước mong lời nói của mình được chấp nhận. 
  Hoà bình, ai mà chẳng muốn. Hai tiếng đó như lời kêu 
  gọi thầm kín trong tâm tư mỗi con người thương nước. 
  Nhưng 25 năm đã trôi qua rồi đấy và cảnh xương trắng 
  chất thành non, đâu phải lỗi ở người miền Nam, lỗi 
  ở một chế độ khát máu, mà thực ra, do sự giằng co 
  giữa hai thế lực vĩ đại quốc tế. Trịnh Công Sơn biết 
  chắc điều đó, nên cất lên lời cay đắng: </p>
  <blockquote><p>
  <i>... Kinh Việt Nam là những tiếng kêu thương thống thiết.</i>  <br />

   <br />
  <i>Khởi từ một thực trạng máu xương</i>  <br />
   <br />
  <i>Kinh Việt Nam cũng là lòng mơ ước về 
  một rạng đông cho đêm tối dài lâu này. Những bài ca 
  được viết từ những hân hoan lắng nghe được trong lòng 
  người. Đó là nỗi hân hoan của đám đông chờ 
  mong ngày hồi sinh... </i>(“Kinh Việt Nam”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Nội dung các ca khúc trong hai tập nhạc <i>Kinh Việt Nam</i> 
  và <i>Ta phải thấy mặt trời</i> đều tỏ bày sự mong 
  mỏi thanh bình qua những nét nhạc trầm hùng, nhưng vẫn 
  không xoá hết được ray rứt, đắng cay. </p>

  <blockquote><p>
  <i>Nơi đây tôi chờ</i>  <br />
  <i>Nơi kia anh chờ</i>  <br />
  <i>Trong căn nhà nhỏ</i>  <br />
  <i>Mẹ cũng ngồi chờ</i>  <br />

  <i>Anh ngồi chờ trên đồi hoang vu</i>  <br />
  <i>Người tù ngồi chờ bóng tối mịt mù</i>  <br />
  <i>Chờ đã bao năm</i>  <br />
  <i>Chờ đã bao năm</i>  <br />
  <i>Chờ đã bao năm?...</i>  <br />

   <br />
  (“Chờ nhìn quê hương sáng chói”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Chờ đợi là điều nhục nhằn với trăm vạn lo buồn. 
  Niềm tin tưởng cũng như hy vọng đến gần hay xa đi, đâu 
  phải tự mình quyết định mà do vận nước. Cứ nghĩ như 
  vậy may ra tránh được thất vọng trong công trình nuôi 
  dưỡng hy vọng.  <br />
   <br />
  Chẳng cứ gì ở những ca khúc viết về chiến tranh và 
  quê hương. Trịnh Công Sơn mới có những dằn vặt, xót 
  xa đâu. Nhạc tình của Sơn là sự giao thoa của âm thanh 
  và ngôn ngữ thi ca cũng nói lên đầy đủ ý nghĩa trên. 
  Tiếng nói của tình yêu và tuổi trẻ đối với Trịnh 
  Công Sơn, hình như muôn thuở vẫn chỉ là lời dặn dò 
  của ly cách. Những câu ân tình biến thành giọng than van 
  thê thiết, với từng âm giai lả lả trôi về nẻo quạnh 
  hiu nào đó. Sự cuồng nhiệt, đam mê bỏng cháy ở đầu 
  môi không thuộc về nét nhạc của Trịnh Công Sơn.  <br />
   <br />
  Có lẽ định mệnh đã đưa đường tài năng, nên dù ở 
  chiều suy tư nào, Sơn cũng cố tìm về cho mình những góc 
  cạnh đau thương với những hoài nghi, chán chường. Ngôn 
  ngữ đi qua nhạc như nhức mỏi, buốt giá, làm tê cóng 
  tâm hồn, </p>
  <blockquote><p>

  <i>... Trời còn làm mưa, mươi rơi, mưa rơi!... Từng phiến 
  băng dài trên hai tay em xuôi, tuổi buồn em mang đi trong hư 
  vô ngày qua hững hờ!...</i>  <br />
   <br />
  <i>Trời còn làm mưa, mưa rơi, mưa rơi</i>  <br />
   <br />
  <i>Từng phiến mây hồng em mang trên vai tuổi buồn như lá, 
  gió mãi cuốn đi quay tận cuối trời!...</i> </p></blockquote>
  <p> <br />

  Âm thanh lướt đi nghe tha thiết, nghẹn ngào rồi kéo dài 
  trong không gian như cơn gió đêm thu thổi lùa giữa rừng 
  sâu. Nhạc tình của Trịnh Công Sơn, hay, hay lắm. Nó đắm 
  đuối trong khung cảnh hoang sơ mà con người có mặt như 
  những chứng tích lạc loài. Từng chùm hoa dã thảo thả 
  xuống tự trời cao bay bạt ngàn trong không gian bát ngát. 
  Tiếng hát, ôi tiếng hát đã cất lên thăm thẳm mịt mùng 
  như bủa vây nỗi buồn không vượt thoát. Tiếng hát dìu 
  âm thanh đi đến cuối trời tiếc nuối, ở đó, đã chờ 
  sẵn biệt ly. Thời gian mong manh, tuổi đời mong manh, hy 
  vọng mong manh, tình yêu mong manh, tất cả những mong manh 
  đó như muốn ta ra, muốn xoá nhoà vào hư vô, để cát bụi 
  lại trở về cát bụi. Tâm hồn Trịnh Công Sơn hình như 
  bị quấn chặt bởi lớp lớp bi thương, nên dù cho tình 
  yêu có đến, hoa đời có ngát hương, chăn chiếu đời 
  có nồng men ân ái thì với Sơn, nó vẫn là ảo tưởng, 
  vẫn cho đau buồn hơn nguồn vui, vì nguồn vui không nằm 
  trong khuôn khổ cuộc sống hôm nay: </p>
  <blockquote><p> 
  <i>Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ</i>  <br />
  <i>Dài tay em mấy thuở tóc xanh 
  xao</i>  <br />
  <i>Nghe lá thu rơi reo mòn gót nhỏ</i>  <br />
  <i>Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu</i>  <br />

  <i>Mưa vẫn hay mưa trên hàng lá nhỏ</i>  <br />
  <i>Buổi chiều ngồi ngóng những chuyến mưa qua</i>  <br />
  <i>Trên bước chân em âm thầm lá đổ</i>  <br />
  <i>Chợt hồn xanh buốt chi mình xót xa...</i>  <br />
   <br />

  (“Diễm xưa”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Ca khúc “Diễm xưa”, một ca khúc rất nổi tiếng chẳng 
  những trong nước, mà còn ở quốc tế. Đại hội Dân ca 
  Quốc tế lần đầu tại Nhật Bản vào tháng 11-1970, tiếng 
  hát Khánh Ly đã làm cho hàng vạn con người say mê âm nhạc 
  lắng nghe, ngưỡng mộ. Khánh Ly cũng đã trình bày ca khúc 
  này bằng tiếng Nhật tại Expo 70 – Osaka, được hoan nghênh 
  nhiệt liệt. Có lẽ, trời bắt giọng ca Thái Thanh thuộc 
  về Phạm Duy, thì tiếng hát Khánh Ly phải dành cho Trịnh 
  Công Sơn. Sự thành công của Trịnh Công Sơn hôm nay, một 
  phần nhờ vào tài trình diễn của Khánh Ly vậy.  <br />
   <br />
  Tiếng hát Khánh Ly có âm hưởng đặc biệt. Nó không cao 
  vút, hoặc thanh thoát ở giọng hát bình thường. Nó ẩm 
  đục, vướng nghẹn như niềm vui chợt mất. Nó bâng khuâng 
  như cơn mưa vội đến. Nó tuyệt vọng như cánh chim non 
  bay lạc trong cơn giông tố mịt mù. Nó đam mê giữa hơi 
  thở chán chường. Nó khóc ngất rồi lịm chết trong nguồn 
  đau vô hạn! Tiếng hát hình như có pha rượu và khói thuốc 
  của từng khuya quên ngủ. Nó rót vào hồn người những 
  thanh âm não nùng ngất ngất!...  <br />
   <br />
  Tình yêu, tình yêu nào đó, phải chăng để đánh lừa mỗi 
  số phận hay để ghi dấu trong hồn từng hình ảnh qua đi, 
  với nỗi ưu phiền giữa vùng u tối! </p>
  <blockquote><p> 
  <i>... Tình yêu xứ này</i>  <br />

  <i>một lần hiện tượng</i>  <br />
  <i>một lần bão nổi</i>  <br />
  <i>giã từ giã từ</i>  <br />
  <i>chiều mưa giông tới</i>  <br />
  <i>em ơi em ơi</i>  <br />

  <i>sầu thôi xuống đầy</i>  <br />
  <i>làm sao em nhớ</i>  <br />
  <i>mưa ngoài sông bay</i>  <br />
  <i>lời ca anh nhỏ</i>  <br />
  <i>nỗi lòng anh đây</i>  <br />

  <i>sầu thôi xuống đầy...</i>  <br />
   <br />
  (“Cuối cùng cho một tình yêu”, thơ Trịnh Cung) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Đối với Trịnh Công Sơn chẳng những cuộc đời là không 
  trọn vẹn, ngay cả tình yêu cũng chỉ là sầu nhớ, mộng 
  mơ! Vì thế, nét nhạc tình của Sơn luôn luôn bải hoải 
  cung bậc, nhưng cái bải hoải ở đây không chứa đựng 
  thất bại mà nó chứng minh cái nhìn của Sơn về tình yêu 
  không nằm trong ước lệ bình thường. Nó là vóc dáng tuyệt 
  đối của cái Đẹp xuyên qua ý nghĩ. Nó là tuổi trẻ đi 
  tìm bóng mình qua kẻ khác. Từng dòng lệ trôi đi, từng 
  cánh lá trôi đi, từng ngày tháng trôi đi và tuổi trẻ 
  này với cơn đau ấy cũng trôi đi, tôi đi mãi mãi: </p>
  <blockquote><p>
  <i>Tuổi nào nhìn lá úa vàng chiều nay</i>  <br />

  <i>Tuổi nào ngồi hát mây bay ngang trời</i>  <br />
  <i>Tay măng trôi trên vùng tóc dài</i>  <br />
  <i>Bao nhiêu cơn mưa vừa tuổi này</i>  <br />
  <i>Tuổi nào ngơ ngác tìm tiếng gió heo may</i>  <br />
  <i>Tuổi nào vừa thoáng buồn áo gầy vai</i>  <br />

  <i>Tuổi nào ghi dấu chân chim qua trời</i>  <br />
  <i>Xin cho em tay còn muốt dài</i>  <br />
  <i>Xin cho cô đơn vào tuổi này</i>  <br />
  <i>Tuổi nào lang thang thành phố 
  tóc mây cài...</i>  <br />
   <br />

  (“Còn tuổi nào cho em”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Nhưng cái tuổi thơ ngây đó đã hết rồi. Mây đã vây 
  quanh giọt sầu và bàn tay che giấu lệ nhoà vì khóc ngàn 
  thu, tháng năm van nài cho nguôi mong chờ cũng không một lần 
  trả lại. Nhạc tình Trịnh Công Sơn đều đi chung khuôn 
  thức. Ở đấy buồn, thương pha trộn, cuối cùng là bâng 
  khuâng, tưởng tiếc trong âm thanh ngất ngây. Tiếng ru của 
  người mẹ, hay tiếng ru dành cho cuộc tình với ngôn ngữ 
  mặn nồng qua dòng tóc, phiến môi mềm, trên bàn tay gầy, 
  trên mùa lá xanh rồi tiếng mưa sẽ ru em ngủ với mộgn 
  mơ còn đó, nhưng dáng em vẫn trôi dài và tiếng ru này 
  ngàn năm vẫn không phai giận hờn định mệnh!  <br />
   <br />
  Có lẽ Trịnh Công Sơn bị ám ảnh quá nhiều về cuộc 
  chiến, nên ngay trong tình yêu, vẫn thấy thấp thoáng nỗi 
  lo sợ nào ẩn nấp giữa chiều sâu tiềm thức, và tình 
  yêu chẳng phải những lời hò hẹn ngay tình, nó được 
  hình dung qua nỗi buồn và nước mắt.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn không tin vào cuộc đời có mặt và sự 
  đoán biết nào đó, chỉ là những bóng mây bay lang thang 
  trên trời cao chờ điều kiện vật lý vừa đủ, biết 
  chất thành mưa. Bởi vậy, cái tuổi trẻ mỗi thanh niên 
  mang trên vai hôm nay, nó cũng như những đám mây kia, chờ 
  giờ phút nào đó sẽ hoà tan vào cơn mưa máu lửa, </p>
  <blockquote><p>
  <i>Tôi ru em ngủ một sớm mùa xuân</i>  <br />

  <i>em hôn một nụ hồng</i>  <br />
  <i>Hỏi thăm về giọt nắng</i>  <br />
  <i>Tôi ru em ngủ hạ cũng vừa xong</i>  <br />
  <i>em hôn lên tay mình</i>  <br />
  <i>Để chua xót tình trần...</i>  <br />

   <br />
  (&quot;Tôi ru em ngủ&quot;) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Mình hôn lên tay mình, một hình ảnh vừa đẹp vừa mỉa 
  mai, có nghĩa là cô đơn vẫn còn đó, tình yêu chỉ là 
  đắng cay. Bởi vậy, dù cuộc tình có lên cao vút cũng mỏi 
  cánh xa lìa bầy, rời bỏ đường bay. Cơn buồn phiền của 
  tình yêu trong nhạc Trịnh Công Sơn nó kéo dài theo năm tháng. 
  Nó là trái chin trên cây rụng rời, nó như dòng sông nước 
  cuốn, nó như chiếc lá lìa cành và mong manh như nắng, như 
  hồn mình vá khâu... </p>
  <blockquote><p>
  <i>Tình yêu như vết cháy trên da thịt người</i>  <br />
  <i>Tình xa như trời, tình gần như khói mây</i>  <br />

  <i>Tình trầm như bóng cây, tình reo vui như nắng</i>  <br />
  <i>Tình buồn làm cơn say</i>  <br />
  <i>...</i>  <br />
  <i>Tình yêu như cơn bão đi qua 
  địa cầu</i>  <br />
  <i>Tình thắp cơn sầu, tình dìu qua hố 
  sâu</i>  <br />

  <i>Tình vời lên núi cao, rồi trong cơn yêu dấu</i>  <br />
  <i>Tình đầy tình xa nhau...</i>  <br />
   <br />
  (“Tình sầu”) </p></blockquote>
  <p>
  Như đã nói, nguồn cảm hứng của Trịnh Công Sơn không 
  chỉ ở trong môi trường phẫn nộ, hoặc bàng bạc trong 
  tình yêu với tuổi trẻ hư không, nó còn quay nhìn thân 
  phận. Những ca khúc viết về thân phận cũng chỉ là đi 
  tìm cái hữu hạn của kiếp sống. Sự hiện diện của 
  mỗi số phận bắt buộc phải đi qua một khoảng thời 
  gian nào đó, do định mệnh an bài và cái không gian vô tình 
  phải nhận diện. Theo Phật lý, đó là nhân quả, là luân 
  hồi, là sự sinh trưởng không ngơi nghỉ và biến hoá vô 
  cùng để phát triển, tạo nên cái “nghiệp” cho số phận. 
  Con người đã ai thoát khỏi vòng: sinh, bệnh, lão, tử và 
  ba chữ: tham, sân, si dễ gì tránh được? Nên cái thân phận 
  khốn khó mà mỗi kiếp người phải mang nặng, không nằm 
  trong phạm trù riêng, nó trải rộng ra cả thế gian này 
  với những sai biệt xuyên qua cung số.  <br />
   <br />

  Cát bụi lại trở về cát bụi, câu nói nhuốm đầy bi 
  quan nhưng rất thực tế. Vì: </p>
  <blockquote><p>
  <i>... Ta ở, ta đi đời vẫn vô tình</i>  <br />
  <i>Như ta chửa bao giờ có mặt!...</i>  <br />
   <br />
  (Thơ Hoàng Trinh) </p></blockquote>
  <p> <br />

  Chính vì sự vô tình của cuộc sống cũng như thiên nhiên, 
  đối với mỗi cá nhân nên mới có người chán đời quyết 
  giã từ cõi sống. Trịnh Công Sơn chưa đi vào con đường 
  tuyệt vọng đó, nhưng những ca khúc viết về thân phận 
  ít nhiều gì cũng mang nặng trong nó, nỗi thống khổ của 
  riêng mình trước bao canh trần gian. </p>
  <blockquote><p>
  <i>Hạt bụi nào hoá kiếp thân tôi</i>  <br />
  <i>Để một mai vươn hình hài lớn dậy</i>  <br />
  <i>Ôi cát bụi tuyệt vời</i>  <br />
  <i>Mặt trời soi một kiếp rong chơi</i>  <br />

   <br />
  <i>Hạt bụi nào hoá kiếp trong tôi</i>  <br />
  <i>Để một mai tôi về làm cát bụi</i>  <br />
  <i>Ôi cát bụi mệt nhoài</i>  <br />
  <i>Tiếng động nào gõ nhịp không nguôi...</i>  <br />

   <br />
  (“Cát bụi”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Rồi những năm, những tháng, kiếp người phải kéo lê 
  trong vòng cương toả của xã hội với bao cố gắng, bao 
  đam mê, bao thất vọng. Nhìn cuộc đời có đấy với lá 
  úa, với mái tóc như vôi, với mặt trời soi sáng con ttim, 
  hun nóng từ ngày này qua ngày khác để biến tình yêu thành 
  đá cuội, và cái vũng hư không lúc nào cũng mở ra chào 
  đón con người trở về cát bụi. Nhưng con người, sự 
  thực, vẫn không chấp nhận dễ dàng quan điểm đó. Nó 
  vượt lên bằng ánh sáng tâm linh, nó phản đối lại cái 
  hữu hạn bằng cách tìm miên viễn qua ý thức, nó trộn 
  lẫn hai miền sống chết để thấy rõ ý nghĩa Vô thường. 
  Do đó, nó tồn tại trong dòng sống như một vòng quay không 
  đứt đoạn, nối tiếp và nối tiếp...  <br />
   <br />
  Tiếng khóc than vây quanh đây đó. Từng ngày rồi từng 
  ngày trôi đi. Quạnh hiu quá chăn chiếu trần gian, dù trần 
  gian có mắt ai đẹp, có môi ai xinh, cũng chỉ là quạnh 
  hiu! Đang ở giữa tuổi thanh xuân, Trịnh Công Sơn đã nhìn 
  thấy trăm năm, với vóc dáng nghĩa trang trước mặt, mỗi 
  khi nghĩ về kiếp sống. Lời trăn trối đó gửi đi từ 
  đáy thẳm tâm linh cũng chỉ là tiếc thương im vắng!  <br />
   <br />
  Con người ở đâu, từ đâu tới và trở về đâu, câu 
  hỏi đó hình như chưa ai trả lời minh triết được, nên 
  băn khoăn vẫn còn nguyên vẹn. Cuộc hành trình đi tìm Vô 
  cùng vẫn giữ kín trong vóc dáng hai chàng Lưu Nguyễn thuở 
  nào. Từ hoang xưa tới hiện tại, vẫn nhịp đời đó thôi, 
  và con người, được Sơn hình dung như một vật vô tri 
  lăn mình giữa cuộc thế, với phiến đá ưu phiền có in 
  dấu chân muông thú. </p>
  <blockquote><p>

  <i>... Người đi phiêu du từ đó chưa thấy quê nhà, rộng 
  đôi cánh ta chờ mong</i>  <br />
  <i>Người đi chợ nhớ mình như đá</i>  <br />
  <i>Đá lăn, vết lăn buồn...</i>  <br />
  <i>... Từ cơn đau ấy lưu thân mỏi mòn</i>  <br />
  <i>Ôi mắt than van xin lời thánh đêm...</i>  <br />

   <br />
  (“Vết lăn trầm”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Nghĩ về thân phận tức là truy nguyên nguồn gốc sự sống, 
  muốn tìm về an ủi trong nỗi bơ vơ, sợ hãi. Người đi 
  lên đồi cao, bước xuống lũng thấp, đi hỏi mưa, hỏi 
  gió, hỏi rừng, hỏi mây, hỏi suối, hỏi sông, hỏi thăm 
  về đời mình hoang vu, hỏi dòng nước lũ rời nguồn gặp 
  đại dương, đại dương nói thầm về kiếp người với 
  ăn năn và rêu phong, nên người thắp nến trong đêm thay 
  mặt trời để soi tỏ Hư vô. Người đi trong cay đắng, 
  người cúi xuống cho máu ngược dòng để làm nước tưới 
  cho cây khô cành lá, cho bóng mình làm xót xa mặt trời, 
  nghe tim rạn vỡ, nghe lòng bâng khuâng. </p>
  <blockquote><p>
  <i>... Cúi xuống thật buồn cho nước sông cuồn cuộn</i>  <br />
  <i>Hai mươi năm no tròn tuổi biết đau thương</i>  <br />

  <i>Cúi xuống cho tắt nụ cười cho chút da thịt người</i>  <br />
  <i>Tuy tan hoang vẫn còn bóng mát che ngang...</i>  <br />
   <br />
  (“Cúi xuống thật gần”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Có buổi nào đó, khi thức giấc chẳng nhìn thấy mặt trời, 
  những hình bóng người vây quanh hôm trước nay bỗng nhiên 
  vắng mặt. Ngay cả cuộc tình cũng mất tiếng cười. Con 
  người cảm thấy mình lạc loài, bơ vơ. Bàn tay mẹ hiền 
  cũng không còn nữa va chiếc nôi trống rỗn không ấm lời 
  ru: </p>
  <blockquote><p>

  <i>... Hôm nay thức dậy ôi ngẩn ngơ tôi</i>  <br />
  <i>Hôm nay thức dậy mê mỏi thân tôi...</i>  <br />
   <br />
  (“Xa dấu mặt trời”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Trịnh Công Sơn đang sống, đang đuổi bắt mộng đời qua 
  những vòng hoa ân thưởng. Cuộc sống ồn ào quấn chặt 
  mỗi con mồi vào đấu trường rực lửa. Từng con mắt 
  đỏ đọc, từng cặp môi mím lại, từng hàm răng nghiến 
  chặt, từng thân người như những thân cây dựng lên thành 
  luỹ. Và những tiếng kêu, những cơn gào thét, những lời 
  nguyền rủa, những câu khóc than, những chuỗi cười ô 
  nhục, tất cả như mê mải, như hối thúc đi vào những 
  ô không gian dành riêng cho chúng. Nhưng ngoài chúng, đích 
  thực, còn có những phút im lặng, những ngượng ngùng e 
  thẹn, những tủi nhục không nói nên lời, những khắc 
  khoải buông trôi qua tiếng thở dài não nuột của nhiều 
  khuôn mặt đang cúi xuống!... Vì: </p>
  <blockquote><p>
  <i>Chúa đã bỏ loài người</i>  <br />
  <i>Phật đã bỏ loài người</i>  <br />
  <i>Này em, em cứ phụ người</i>  <br />
  <i>Này em, xin cứ phụ tôi...</i>  <br />
   <br />

  <i>... Này em có nhớ cuộc đời</i>  <br />
  <i>Này em có biết loài người</i>  <br />
  <i>Này em có nhớ gì tôi...</i>  <br />
   <br />
  (“Này em có nhớ”) </p></blockquote>
  <p> <br />

  Niềm tin cuối cùng đã mất, từ đây Trịnh Công Sơn có 
  thể làm một kẻ lãng du vô trách nhiệm đi rong chơi giữa 
  cuộc sống. Cái vòng lẩn quẩn sáng, trưa, chiều, tối 
  kia nó bắt buộc con người phải tuân hành luật thời gian. 
  Biết rằng phi lý, vẫn cứ phải níu lấy phi lý mà hành 
  động. Tiếng chân mình gõ lên nền sỏi đá hôm nay là 
  in dấu chân mình hôm trước để ngày mai đây, bước lại 
  nhịp đầu. Con người muốn tung mình lên, muốn vứt mình 
  qua khỏi sự nhàm chán đó, nhưng cơm áo ngày ngày bắt 
  mình cúi đầu chấp nhận: </p>
  <blockquote><p>
  <i>Một ngày như mọi ngày, em trả 
  lại đời tôi</i>  <br />
  <i>Một ngày như mọi ngày, ta nhận lời tình cuối</i>  <br />
  <i>Một ngày như mọi ngày, đời như mây như khói</i>  <br />
  <i>Một ngày như mọi ngày, mang nặng hồn tả 
  tơi...</i>  <br />

  <i>...</i>  <br />
   <br />
  <i>Một ngày như mọi ngày, từng mạch đời trăn trối</i>  <br />
  <i>Một ngày như mọi ngày, đi về 
  một mình tôi...</i>  <br />
   <br />
  <i>... Một ngày như mọi ngày, từng chiều lên hấp hối</i>  <br />

  <i>Một ngày như mọi ngày, bóng đổ 
  một mình tôi...</i>  <br />
   <br />
  (“Một ngày như mọi ngày”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  Tiếng nhạc Trịnh Công Sơn hôm trước, như lả vào khung 
  trời bi thảm của cô đơn. Những ca khúc với cung bậc 
  chan hoà máu lệ, với cơn giận dữ khôn nguôi, với muôn 
  vàn hệ luỵ, rốt cuộc, vẫn chỉ tiếng than van của một 
  tấm lòng tích luỹ quá nhiều đau đớn, quá nhiều cay đắng. 
  Từng âm thanh nấc nghẹn như tiếng khóc thầm với lời 
  ca nấn nuối của kẻ đi vào thất vọng! Nhưng Trịnh Công 
  Sơn hôm nay, qua những ca khúc mới nhất trong tập nhạc <i>
  Như cánh vạc bay</i> và <i>Cỏ 
  xót xa đưa</i> đã dấn thân vào một tìm kiếm. Trịnh Công 
  Sơn muốn kinh qua sự nhàm chán của hoàn cảnh cũng như 
  nghệ thuật. Vì nghệ thuật là tiến hoá, là sự vươn 
  tới không ngừng của ý thức. Những ca khúc gần đây nhất 
  đã cho người thưởng tâm thấy có sự “chuyển mình” 
  trong nét nhạc cũng như ngôn ngữ. Đúng, Trịnh Công Sơn 
  đang cố gắng viết đơn giản từ lời ca đến câu nhạc. 
  Các giai điệu (mélodie) đã bớt dần tính cách mô tả để 
  nghiêng dần về nhạc kể (récilatif) hơn. Sự kiện này 
  rất quan trọng, vì ở thể mô tả, nét nhạc được tỏ 
  bày bằng những âm giai lê thê, để nói hết những gì, 
  nội dung muốn đạt tới hay cần phải chuyển tới người 
  nghe. Ở thể nhạc kể, nét nhạc cô đọng, hàm chứa trong 
  nó hiệu năng truyền cảm không bị gò bó bởi phách, do 
  đó, ý thức nghệ thuật cao và giản dị hơn. Tính chất 
  mới trong nhạc Trịnh Công Sơn hôm nay, ở một vài ca khúc 
  có các đoạn ngắn, một, hai phách (mesure) và âm tiết (accent) 
  nghiêng về biểu hiện, để diễn đạt một vài nội dung 
  của lời ca. Trịnh Công Sơn muốn tránh bớt cái tính chất 
  gọi là “hát hò” quanh một nội dung buồn bã.  <br />

   <br />
  Đối với Trịnh Công Sơn, hơn 10 năm làm nhạc, với những 
  ca khúc đã nổi tiếng trong và ngoài nước, Sơn chỉ coi 
  như giai đoạn tập dượt, học hỏi và thử thách. Sơn 
  đang suy nghĩ và tìm kiếm chiều hướng mới cho nét nhạc 
  của mình. Sự tìm kiếm đòi hỏi nhiều điều kiện trong 
  đó có phần tự vượt. Trịnh Công Sơn hiểu rõ điều 
  ấy, nên rất thận trọng và âm thầm nghiên cứu, tìm tòi 
  để tiến bộ. Ý thức được tiến hoá, nên Trịnh Công 
  Sơn không bao giờ chủ quan trong vấn đề sáng tác. Vì cuộc 
  sống không làm gì có chân lý tuyệt đối, ngay cả nghệ 
  thuật. Montaigne, nhà đạo đức học của Pháp ở thế kỷ 
  XVI, đã khám phá ra sự bất lực của con người trong vấn 
  đề đi tìm chân lý và công bằng rồi đó! Tìm chân lý 
  không thấy, con người đi tìm tiến hoá. Điều kiện tiến 
  hoá làm cuộc sống đổi thay, suy nghĩ đổi thay, nghệ thuật 
  đổi thay v.v... Âm nhạc cũng đổi thay không ngừng từ 
  thể nhạc, cách cấu tạo, hình thức phô diễn tư tưởng 
  cũng như nhạc ngữ. Cái bí ẩn của đời sống vốn là 
  một bất toàn (imparfait) và ngược lại, vì thế, người 
  nghệ sĩ phải tìm Tuyệt đối trong Tương đối, tìm Vô 
  hạn trong Hữu hạn, tìm Vô thể trong Hữu thể. Vấn đề 
  này được biểu hiện rõ trong địa hạt <i>nghệ 
  thuật mới</i> hôm nay, nói chung.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn ý thức được tiến hoá, tức là đã đi 
  vào chiều hướng mới. Người yêu nhạc Trịnh Công Sơn 
  có thể đoán biết qua ngôn ngữ bình dị, thứ ngôn ngữ 
  bắt nguồn từ đời sống, vì ngôn ngữ không có đời 
  sống không làm ai rung động. Đúng như vậy, các ca khúc 
  của Sơn hôm nay nó thanh thoát, giản dị hơn nhiều, dù 
  rằng những âm tiết vẫn uất nghenj, thê thiết vì thế 
  cuộc, nhưng nó chỉ là một khởi đầu, một thành hình 
  chưa toại.  <br />
   <br />
  Trịnh Công Sơn còn trẻ lắm. Tương lai còn đầy ắp phía 
  trước nên những mơ ước, dự tính đều được thời 
  gian ủng hộ. Những bất ngờ đang chờ đón trong ca khúc 
  Trịnh Công Sơn ngày mai, với ân tình thắm thiết trong lòng 
  những yêu nhạc như yêu đời sống của mình.  <br />
   <br />

  Tất cả mọi người đều biết, các ca khúc viết về chiến 
  tranh của Trịnh Công Sơn bị chính phủ cấm hát ở Đài 
  Phát thanh và vô tuyến truyền hình từ mấy năm nay, vì 
  nó phản chiến, làm phương hại đến thời gian đấu tranh 
  của dân tộc. Sự cấm đoán đã gây xúc động mạnh mẽ 
  trong dư luận. Được ký giả J. C. Pomonti hỏi về vấn 
  đề này, Trịnh Công Sơn đã thẳng thắn trả lời: <i>Trong 
  chế độ dân chủ, tôi có quyền viết, và cấm là quyền 
  của chính phủ (En démocratie j’ai le droit d’écrire et le 
  gouvernement celui d’interdire. Le Monde</i> No. 7570, 17-5-1969). 
  Cũng trong bài báo đó, ký giả Pomonti cho biết Đài Phát 
  thanh Hà Nội phổ biến nhạc của Sơn chỉ nhằm vào mục 
  đích tuyên truyền và hàng ngàn đĩa hát, băng nhạc được 
  đưa ra ngoại quốc lén lút do các con buôn. Nhưng Pomonti 
  cũng phải nhận rằng, chính quyền không quá khắc nghiệt 
  đối với Trịnh Công Sơn. Nhạc của Sơn vẫn bày bán ở 
  các tiệm sách tại Đà Nẵng và Huế sau 1 tháng bị cấm.  <br />
   <br />
  Báo <i>Chính Luận</i> số ra ngày 13-2-1969 cũng bày tỏ ý 
  kiến:  <br />
   <br />
  ... <i>Xét nhạc Trịnh Công Sơn, dưới cái nhìn Trịnh Công 
  Sơn trước hết phải là một công dân với tất cả 
  nghĩa vụ và quyền hạn của một công dân đối với tập 
  thể. Có thể trách Trịnh Công Sơn đã không đặt đúng 
  tầm quan trọng của “quan điểm chính trị” mà mỗi công 
  dân phải có, tức là phải có tư tưởng dứt khoát và 
  minh bạch đối với cuộc kháng chiến chống cộng sản 
  xâm lược.</i>  <br />

   <br />
  <i>Thế nhưng trong một chế độ được coi là tự 
  do thì vấn đề “quan điểm chính trị” không nên khe 
  khắt như trong các chế độ độc tài và cộng sản. Chẳng 
  hạn trong chế độ cộng sản khi mà cộng sản còn khai 
  thác chiêu bài yêu nước thì bài:</i>  <br />
   <br />
  <i>Người về nay đã cụt tay (“Nhớ 
  người thương binh cua Phạm Duy”) được coi là liều thuốc 
  kích thích hữu hiệu, nhưng khi dân 
  chúng giác ngộ về sự lợi dụng của cộng sản mà hết 
  say mê thần tượng “cụt tay” vì đẫy là cụt “cho 
  Đảng” không phải “cho nước”, thì bài đó bị 
  liệt vào loại “phản động” làm nản lòng chiến sĩ.</i>  <br />
   <br />
  <i>Trịnh Công Sơn khi khóc than trước cái cảnh chết hai 
  lần (một lần chết vì đại bác quốc gia, một lần chiết 
  vì mìn của cộng sản) nếu về 
  phương diện chính trị có thể 
  bị coi là đã “không phân biệt bạn, thù” thì về 
  phương diện triết lý của sự 
  sống đã nói lên được phần nào thân phận bi đát của 
  miền Nam bị kẹp giữa các thế 
  lực quốc tế và để sống còn, vì không có đủ 
  sức lực “trực tiếp trả 
  miếng” nên đã phải tiến, lui, tránh né, để 
  gián tiếp phản công mà tự 
  vệ. Nhạc Trịnh Công Sơn nên được hiểu theo tinh thần 
  phản chiến đó.</i>  <br />

   <br />
  <i>... Chính trị của Việt Nam Cộng hoà, nghĩa là của chính 
  trị của một chế độ dân chủ đã làm trọn nhiệm vụ 
  có nó hay chưa. Đó mới là vấn đề 
  trong vụ: nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn.</i>  <br />
   <br />
  (<i>Chính Luận</i>)  <br />
   <br />
  Việc cấm nhạc Trịnh Công Sơn còn gây nên phản ứng ở 
  các báo chí ngoại quốc. Những bản tin đánh đi, ít nhiều 
  gì cũng bênh vực Trịnh Công Sơn nhất là đối với dư 
  luận nước Mỹ, vì nhạc của Sơn đã lôi kéo sự chú 
  ý của dân chúng Hoa Kỳ từ khi tờ <i>New York Times</i> đăng 
  tải một bài của thông tín viên Bernard Weinraub tại Sài 
  Gòn với nhan đề: “Một người Việt Nam trẻ đã ca về 
  nỗi buồn của chiến tranh”.  <br />

   <br />
  Trần Văn Dĩnh đã nói điều trên ở bản tin, nhan đề 
  “Bob Dylan của Việt Nam” (The Bob Dylan of Vietnam) trong <i>
  Peace News</i> ngày 8-11-1968. Vậy Bob Dylan là ai? Bob Dylan là 
  nhạc sĩ Mỹ trẻ, thuộc thành phần phản chiến. Bob Dylan 
  không phải là tên thật, chỉ là biệt hiệu. Nguyên do chàng 
  nhạc sĩ này mê thơ của một thi sĩ tiền phong Mỹ: Thomas 
  Dylan, nên lấy tên của thi sĩ này đặt cho mình. Cách đây 
  mấy năm, các ca khúc của Bob Dylan đã gây ảnh hưởng rất 
  lớn trong giới thanh niên Hoa Kỳ với nếp sống hippy thác 
  loạn. Bob Dylan mê hút cần sa, chất ma tuý này đã làm thần 
  kinh Bob Dylan mau suy sụp, đến bây giờ hình ảnh Bob Dylan 
  phẫn nộ, cuồng mê, phản chiến đã chìm dần vào dĩ vãng, 
  vì nước Mỹ “nghiến” nhân tài rất nhanh và tàn nhẫn!  <br />
   <br />
  Trong các thông tin quốc tế có mặt tại miền Nam ở thời 
  gian nhạc Trịnh Công Sơn bị cấm, có lẽ chỉ Crystal Erhart 
  là có cái nhìn khách quan khi nói về đời sống và nhạc 
  Trịnh Công Sơn,  <br />
   <br />
  <i>... Sau cuộc chiến ở Huế, Trịnh Công Sơn, một nhạc 
  sĩ cũng là ca sĩ 28 tuổi, đã viết lên những ca khúc cảm 
  động: </i>“Bài ca dành cho những xác người”: </p>

  <blockquote><p>
  ... Xác người nằm trôi sông  <br />
  Phơi trên ruộng đồng  <br />
  Trên nóc nhà thành phố  <br />
  Trên thềm nhà hoang vu... </p></blockquote>
  <p> <br />
  <i>Trong những ngày của cuộc chiến 
  ở Huế, Sơn đã ngồi trong nhà, nhìn những người lính 
  Bắc Việt di chuyển qua khu vườn nhà Sơn, và sau đó, sống 
  với những người dân tị nạn trong những căn nhà 
  ẩm mốc cả tháng trời, nhìn những nấm mộ 
  tập thể được tìm thấy, những thành luỹ 
  bị bom đạn và sự chết, Sơn đã viết bài hát này với 
  xúc động sâu kín, chỉ có thể 
  so sánh với những bài hát của những người dân nô lệ 
  miền Nam Mỹ:</i> </p>
  <blockquote><p>

  ... Xác người nằm quanh đây  <br />
  Trong mưa lạnh này  <br />
  Bên xác người già yếu  <br />
  Có xác còn ngây thơ  <br />
  Bên những vồng ngô khoai... </p></blockquote>
  <p> <br />
  <i>Ca khúc này nói lên tâm hồn người Việt Nam sau biến 
  cố Tết Mậu Thân 31 tháng Giêng. Trịnh Công Sơn, một ca 
  sĩ và nhà soạn nhạc hiện đang nổi tiếng. Người được 
  dân chúng Việt Nam kính trọng, nhất là giới học sinh, 
  sinh viên, bởi vì nhạc của ông là kết hợp những lời 
  rền rĩ, oán than của người Việt Nam ngày xưa với nét 
  nhạc mới Tây phương. Ngôn ngữ 
  trong ca khúc của ông giống như ca dao, những ca dao Việt 
  Nam có từ hàng ngàn ăm trước đây 
  ảnh hưởng đạo Lão, chữ dùng nhiều khi cụ 
  thể, giản dị, đôi lúc có tính cách tưởng tượng.</i>  <br />
   <br />

  <i>Trịnh Công Sơn đã xuất bản 3 tập nhạc về 
  dân ca và sẽ xuất bản thêm một tập mới nữa, mang nhan 
  đề </i>Sau ngày hưu chiến<i>. Trước Tết, Sơn đã có nhiều 
  cuộc hoà nhạc tại đại học đường, khi mà một số 
  tự do tối thiểu nào đó của sinh viên, học sinh vẫn còn. 
  Nhiều bài hát hiện đang bị 
  chính phủ cấm, vì có tình cách phản chiến,</i>  <br />
   <br />
  ... Một ngày dài trên quê hương đang đến với Việt Nam...  <br />
   <br />
  <i>Những ca khúc của Trịnh Công Sơn cũng đã được xuất 
  bản và thâu băng tại Hoa Kỳ 
  (trong một phim ngắn thuật về đời ông 
  ở Huế, nơi ông cư ngụ với gia đình đang được Dispatch 
  thực hiện và sẽ chiếu cho công chúng xem trong tương lai 
  gần đây).</i>  <br />
   <br />

  <i>Thiết bị những đến Sài Gòn, ông ta đã 
  ở tại một căn nhà cũ kỹ 
  sau Hội Hoạ sĩ trẻ Việt Nam, đường Lê Thánh Tôn. Ba 
  phía tường bằng xi măng, còn một phía bằng gỗ. Một 
  cái dù trên trần nhà để che mưa, quần áo mắc đầy tường, 
  một cái bàn gỗ mộc, hai ghế 
  bố, một cái đi-văng gỗ rộng, và cái trạn đựng thức 
  ăn v.v... Ánh sáng đi vào từ 
  cửa sổ mở, một bóng đèn tròn được bao quanh bằng cái 
  chụp giấy.</i>  <br />
   <br />
  <i>“Tôi được sinh ra ở cao nguyên miền Trung Việt Nam”, 
  Trịnh Công Sơn nhấn mạnh: “tôi chưa bao giờ 
  học nhạc ở một lớp nhạc nào. Tôi đã 
  tự học, tại Huế, Sài Gòn và Đà Lạt. Tôi sống để 
  sáng tác nhạc.”</i>  <br />
   <br />
  <i>Sơn đã đậu tú tài ban Triết, tại trường Chasseloup 
  Laubat, Sài Gòn. Cha Sơn đã chết, và gia đình gồm một 
  mẹ già, 2 anh trai, 5 em gái hiện 
  ở tại Huế.</i>  <br />
   <br />

  <i>Sơn đã trở lại Huế sáng tác tập nhạc:</i> Những 
  ca khúc mới. – <i>Tôi thích sáng tác 
  ở Huế, Sơn cười buồn, bởi vì dù thành phố 
  này bị tàn phá, nhưng nó rất yên lặng, không 
  ồn ào, bụi bậm như Sài Gòn.</i>  <br />
   <br />
  <i>Bây giờ, tất cả cảm hứng của tôi đều đến từ 
  khuôn mặt thật của chiến tranh, những lời ca và ý nhạc 
  đều được hình thành vì nỗi buồn mà tôi được chứng 
  kiến. Sơn đã viết về nỗi buồn này trong bài hát </i>
  “Ngủ đi con”,<i> bài này làm cho một bà mẹ 
  hát để ru ngủ đứa con đã chết:</i> </p>
  <blockquote><p>

  Con ngủ, ngủ đi con  <br />
  Đứa con của mẹ da vàng  <br />
  Ru con ru đạn nhuộm hồng vết thương  <br />
  Hai mươi năm đàn con đi lính  <br />
  Đi rồi không về  <br />
  Đứa con da vàng của mẹ  <br />
  Ngủ đi con  <br />
  Ru con ru đã hai lần  <br />
  Ôi tấm thân này ngày xưa bé bỏng  <br />

  Mẹ mang đầy bụng, mẹ bồng trên tay  <br />
  Hò... ho... ho...  <br />
  Sao ngủ tuổi hai mươi  <br />
   <br />
  (“Ngủ đi con”) </p></blockquote>
  <p> <br />
  <i>Khi Sơn hát và chơi đàn, căn phòng trở 
  nên u tối, cơn mưa sớm buổi chiều bắt đầu. Một vài 
  người bạn đã đến, nghe Sơn hát.</i>  <br />
   <br />

  <i>“Cái gì tôi lo sợ nhất cho quê hương tôi”, Sơn nói, 
  “đó là nếu quê hương trở 
  thành nô lệ, thì những người dân Việt Nam sẽ 
  bị chia cắt tận gốc từ màu da thật sự 
  của họ, hơn nữa, tôi sợ phần lớn những tầng lớp 
  xã hội này sẽ bị phân hoá dần dần bởi sự 
  oán giận và hờn ghen.”</i>  <br />
   <br />
  <i>“Sau chiến tranh”, Sơn tiếp tục, “cái tôi sợ 
  nhất là sự bắt đầu của một cuộc chiến khác, vì thế, 
  thật là khó khăn để mộng mơ đến hoà bình, thống nhất 
  sẽ được thực hiện trên quê hương chúng ta.”</i>  <br />
   <br />
  <i>Những bài hát của ông luôn luôn diễn tả 
  sự hy vọng sẽ có hoà bình và thống nhất. Những bài 
  hát này, như </i>“Tôi sẽ đi thăm”<i> 
  đã không làm cho ông ta có cảm tình với chính phủ 
  miền Nam Việt Nam,</i> </p>

  <blockquote><p>
  ... Khi đất nước tôi hoà bình  <br />
  Tôi sẽ đi không vội vã  <br />
  Từ Sài Gòn ra Nghệ An  <br />
  Từ Hà Nội xuống Phan Rang... </p></blockquote>
  <p> <br />
  <i>“Tôi nghĩ rằng, những ca khúc của tôi không được 
  chính quyền yêu thích”, ông ngượng ngập nói lời trên. 
  Lý do, những ca khúc đó than van về 
  những đau khổ của chiến tranh, như vậy, đã trái với 
  đường lối của chính phủ.</i>  <br />
   <br />

  <i>Những bài hát tình cảm, dầu sao, như 
  bài “</i>Gia tài của mẹ”<i> 
  đã được trình diễn trên Đài Phát thanh Việt Nam và 
  ở những quán cà phê ta thường được nghe,</i> </p>
  <blockquote><p>
  ... Một ngàn năm đô hộ giặc Tàu  <br />
  Một trăm năm nô lệ giặc Tây  <br />
  Hai mươi năm nội chiến từng ngày... </p></blockquote>
  <p> <br />
  <i>Mưa bắt đầu nặng hạt và nước bắt đầu tràn vào 
  nhà. – “Căn nhà này thấp hơn mặt đường”, Sơn giải 
  thích, nên phòng này luôn luôn bị 
  lụt khi trời mưa. Mọi người đều cười, để 
  chân lên ghế hay giường, đốt thuốc lá và yêu cầu Sơn 
  hát nữa. Sơn đã hát lại một cách hồn nhiên.</i>  <br />

   <br />
  <i>“Tôi chưa có dịp để nghe những 
  ca sĩ dân ca Hoa Kỳ trình diễn nên chưa biết thích ai cả 
  tuy nhiên, tôi có một tape nhạc Joan Baez. Tôi thích Joan Baez 
  bởi vì giọng hát của cô chuyển đạt được hết những 
  dư âm buồn Đông phương.”</i>  <br />
   <br />
  <i>Sau những ca khúc khác, Sơn nói: “Khi tôi viết những 
  ca khúc để nói lên một tình trạng nào đó, thí dụ 
  như thân phận buồn rầu của dân Việt Nam, tôi mơ rằng, 
  những bài hát của tôi sẽ làm những người có cùng thân 
  phận gần lại nhau hơn và khám phá ra những phương pháp 
  để chữa trị vết thương chung mà 20 năm nay chúng ta phải 
  chịu đựng.”</i>  <br />
   <br />
  <i>Mọi người đều yên lặng, nghe mưa rơi, Trịnh Công 
  Sơn đang dạo nhạc và lựa hoà âm. Tai của Sơn sát với 
  thùng đàn. Với 28 tuổi đời, Sơn đã có một tước vị 
  cao trọng của một người khi hát lên những đau khổ 
  của cả một dân tộc.</i>  <br />
  Crystal Erhart  <br />
  <br />
  <br />
  <b>Tạ Tỵ</b><br />
  Lá Bối, VN, 1971.<br />
  (đăng lại trong cuốn "Mười khuôn mặt văn nghệ hôm nay" của Tạ Tị, Sài gòn, 1972)<br />
  </p>


title: Trịnh Công Sơn - Vết chân dã tràng: cần đúng luật!
created: 2009-08-18 19:11:50+00:00
edited: 2009-08-18 19:30:09+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Duy thực hiện, vietnamnet.vn, 18/08/2009
url_id: trinh-cong-son-vet-chan-da-trang-can-dung-luat
body:
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="doan-tu-huyen.jpg">
     <img src="doan-tu-huyen.jpg" width="200" /></a>
  <p class="discreet">Dịch giả  Đoàn Tử Huyến. <br />Nguồn: VnExpress</p>
  </div>
  <dd>
  <i>"Tôi thấy đây là một hiện tượng không bình thường trong xã hội nhà nước pháp quyền chúng ta. Một khi ấn bản đã được nộp lưu chiểu và qua khâu “hậu kiểm” ở Cục Xuất bản thì nó được chính thức lưu hành toàn quốc và được pháp luật bảo trợ&quot;</i> - <b>Ông Đoàn Tử Huyến.</b>
  </dd>
  <p>Mới đây, UBND tỉnh Bình Định đã ban hành Quyết định đình chỉ việc phát hành công trình <i>Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng </i>của tác giả Ban Mai, được NXB Lao động và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây phối hợp ấn hành. </p>

  <p>Lý do mà UBND tỉnh Bình Định đưa ra là tác phẩm này vi phạm Luật Xuất bản, một phần nội dung cuốn sách xuyên tạc sự thật lịch sử chiến tranh VN, xúc phạm những trí thức, nhạc sĩ khác… </p>

  <p>Dịch giả Đoàn Tử Huyến, người trực tiếp biên tập cuốn sách này, đồng thời là Chủ tịch Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, đơn vị liên kết xuất bản, cho biết: <br />
   <br />
  - Cuốn sách <i>Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng</i> xuất bản từ tháng 8/2008, được phép phát hành đến nay đã tròn một năm. Trong thời gian qua, trong chừng mực tôi được biết, chỉ có ông Nguyễn Hoàn lên tiếng phê phán công trình này. </p>

  <p>Rồi cách đây ít lâu, có người ở NXB Lao động nói với tôi rằng, nghe nói Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Bình Định có gửi công văn yêu cầu thu hồi cuốn sách này. Tôi gọi điện trực tiếp hỏi ông Chủ tịch Hội, ông ta trả lời là không có việc đó. Giờ đây, lại thấy báo chí đăng tin quyết định của UBND tỉnh Bình Định về việc cấm lưu hành cuốn sách này “trên địa bàn tỉnh vì có nội dung vi phạm Luật Xuất bản” (Báo Bình Định). <br />
   <br />
  Tôi thấy đây là một hiện tượng không bình thường trong xã hội nhà nước pháp quyền chúng ta. Một khi ấn bản đã được nộp lưu chiểu và qua khâu “hậu kiểm” ở Cục Xuất bản thì nó được chính thức lưu hành toàn quốc và được pháp luật bảo trợ. </p>

  <p class="pullquote">
  <br />
  Ông Lê Huy Hòa - Giám đốc NXB Lao động cho biết: &quot;Về cuốn sách này, sau khi phát hành, Cục Xuất bản đã gửi thông báo cho phát hành bình thường sau hậu kiểm, do vậy tỉnh Bình Định không có quyền thu hồi. Chỉ có điều, Cục Xuất bản có nhắc nhở là cách viết của tác giả trong cuốn sách đôi chỗ hơi khó hiểu, tái bản lần sau cần biên tập kỹ hơn!&quot;<br />
  <br /></p>

  <p>
  Trong trường hợp phát hiện “có nội dung vi phạm Luật Xuất bản”, thì chỉ duy nhất Cục Xuất bản là cơ quan cấp phép cho các hoạt động xuất bản mới có quyền ra quyết định (tạm đình chỉ, đình chỉ phát hành, thu hồi, tịch thu, 
  cấm lưu hành, tiêu huỷ xuất bản phẩm vi phạm - mà cũng phải theo đúng trình tự thủ tục hành chính do luật pháp 
  qui định).  <br />
   <br />

  Ngoài ra, các cơ quan cấp trên trực tiếp của Cục Xuất bản hoặc Toà án mới có quyền ra lệnh cho Cục Xuất bản xử lí việc đó. Các địa phương không có quyền đình chỉ việc phát hành những ấn phẩm không thuộc quyền mình quản lí, đã được phép lưu hành trong cả nước, mà chỉ có trách nhiệm phát hiện các vi phạm, đề nghị các cơ quan có thẩm quyền xử lí. </p>
  <p><i>- Nhưng như báo chí đưa tin, Hội đồng thẩm định tỉnh Bình Định cho rằng, tác phẩm </i>Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng<i> có nội dung thiếu khách quan; xuyên tạc sự thật lịch sử; xúc phạm nhiều trí thức, nhạc sĩ khác...</i> <br />
   <br />
  </p>

  <div class="newsImageContainer">
       <a href="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang/image">
          <img src="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang" alt="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" title="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" height="200" width="159" class="newsImage" />
        </a>
        <p class="discreet"></p>
  </div>

  <p>
  Là người biên tập cuốn <i>Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng</i>, tôi không tin chuyện này. Đây là một luận văn thạc sĩ của tác giả Ban Mai (tên thật là Nguyễn Thị Thanh Thuý, hiện làm việc tại ĐH Quy Nhơn). Luận văn của chị đã được bảo vệ trước cả một hội đồng chuyên ngành, gồm nhiều giáo sư, tiến sĩ có uy tín chuyên môn, vững vàng chính trị. </p>
  <p>Trong quá trình xuất bản, cuốn sách này cũng được cân nhắc, biên tập, đọc duyệt kĩ lưỡng, nên khó có thể mang những “tội tày trời” như qui kết ở trên. Theo tôi, ở đây chỉ là quan điểm, cách nhìn khác nhau đối với một vấn đề - cụ thể là đối với nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn (chương IV của cuốn sách viết về Trịnh Công Sơn và chiến tranh VN - chỉ hơn 10 trang - nghiên cứu về ca từ nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn). Đây là một vấn đề học thuật, 
  mà khi trao đổi về học thuật thì phải dùng học thuật để nói chuyện chứ không nên qui chụp chính trị.  <br />
   <br />
  Tôi biết, trong bài báo của mình, ông Nguyễn Hoàn có ý buộc tội tác giả Ban Mai coi cuộc chiến tranh (mà Trịnh Công Sơn nói lời phản chiến) không phải cuộc chiến tranh chính nghĩa, chống xâm lược. Đây là ý kiến của cá nhân ông Hoàn, và tác giả Ban Mai đã viết bài trả lời về vấn đề này. Nhưng như tôi đã nói, đó là ý kiến riêng một mình ông, còn nếu đây quả là một hiện tượng đáng phê phán, thì chắc chắn phải có rất nhiều người hưởng ứng, dân ta đông lắm, hơn 80 triệu người cơ mà, cũng đầy tinh thần cảnh giác cả chứ.  <br />
   <br />
  <i>- Trước quyết định cấm lưu hành cuốn sách của UBND tỉnh Bình Định, là người chịu trách nhiệm biên tập, ông sẽ làm gì?</i> <br />

   <br />
  Là biên tập viên, chịu trách nhiệm về nội dung cuốn sách trước nhà xuất bản và trước pháp luật, nếu các cơ quan có thẩm quyền theo đúng pháp luật kết luận cuốn sách sai đến đâu thì tôi xin chịu xử lí kỉ luật đến đấy. Mặt khác, tôi cũng có trách nhiệm bảo vệ nó khi nó bị xâm phạm. Như tôi đã nói, việc UBND tỉnh Bình Định ra quyết định cấm lưu hành cuốn sách, dù chỉ trên địa bàn tỉnh, là sai trái, xâm phạm đến quyền lợi của ấn phẩm, tác giả, nhà xuất bản Lao động và đơn vị liên kết.  <br />
   <br />
  Các địa phương không thể không thích là cấm, mà phải ứng xử đúng theo pháp luật quốc gia. Tôi nghĩ, dư luận và các cơ quan chức năng cần lên tiếng về hành vi này. Có thể, tôi sẽ đề nghị với nhà xuất bản Lao động xem xét, nếu cần thiết sẽ khiếu nại, khởi kiện đối với cơ quan ra lệnh cấm phát hành cuốn sách. <br />
   <br />
  <b>Lê Duy </b>(thực hiện)<br />
  <a href="http://vietnamnet.vn/vanhoa/2009/08/864098/" tartget="_blank">vietnamnet.vn</a>, 18/08/2009<br />
  </p>


title: Trịnh Công Sơn với “quê hương thần thoại”
created: 2011-04-14 19:55:22+00:00
edited: 2011-04-14 19:55:47+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Hoàn, 04/2011
url_id: trinh-cong-son-voi-que-huong-than-thoai
body:
  <br />
  <p>
  Trong ca khúc <i>“Mùa xuân đầu tiên”</i> viết năm 1976, năm của mùa xuân hòa bình đầu tiên trên đất nước liền một dải, nhạc sĩ Văn Cao tấu lên khúc hoan ca rộn rã: <i>“Ôi giờ phút yêu quê hương làm sao trong xuân vui đầu tiên. Ôi giờ phút trong tay anh đầu tiên một cuộc đời êm ấm. Từ đây người biết quê người”</i>. Hẳn rằng khi viết những lời ca mà giai điệu lắng dịu mỗi lúc một dâng bổng và vút lên thiết tha nhất với câu: <i>“Từ đây người biết quê người”</i>, Văn Cao đã nhớ nghĩ nhiều đến Trịnh Công Sơn từ trong thẳm sâu tiềm thức, từ trong mối đồng cảm sâu sắc. Bởi chính dòng nhạc phản chiến, dòng nhạc Da Vàng của Trịnh Công Sơn ra đời trong thời kỳ đất nước còn chìm trong lửa khói chiến tranh đã cất lên trào sôi khát vọng <i>“Đi tìm quê hương”</i>, nhận diện lại quê hương Tiên Rồng oai linh thuở chưa từng bị đạn bom tàn phá dữ dội, nói theo ngôn ngữ của Văn Cao là <i>“biết quê người”</i>, như tìm lại được bản lai diện mục của chính mình. </p>

  <p>
  Chính Văn Cao từng cho biết là đã “gặp” Trịnh Công Sơn, chính xác là đã nghe nhạc Trịnh đầy ám ảnh và ấn tượng trong những năm chiến tranh: <i>“Mãi hơn một năm sau ngày 30 tháng 4, chúng tôi mới thật sự mặt nhìn mặt tay cầm tay lần đầu, nhưng tôi có cảm giác như chúng tôi đã là bạn của nhau tự bao giờ, mặc dù giữa tôi và Sơn còn cả một thế hệ đệm. Nói cách nào đó, tôi đã gặp Sơn từ những ngày đất nước còn chia hai miền và còn chìm trong khói lửa. Tôi muốn nhắc đến ở đây một kỷ niệm không thể quên ở nhà một người bạn trẻ. Đêm ấy lần đầu tiên tôi nghe (cũng có nghĩa là gặp) Trịnh Công Sơn… Những bạn trẻ hát cho tôi nghe gần suốt đêm hàng loạt ca khúc Trịnh Công Sơn (không biết họ học ở đâu?) hát say sưa đến nỗi đứt cả dây của cây đàn ghi-ta duy nhất có trong nhà… Một lần là đủ, từ cái đêm chiến tranh ấy, tôi biết mình đã gặp một tâm-hồn-chị-em sẻ chia </i>“Một cõi đi về”<i>”</i> (1). </p>

  <p>
  Sức mạnh của nhạc Trịnh khiến cho bàn tay say sưa làm đứt cả dây đàn. Đặc biệt, sức mạnh đó còn làm chùng cả tay súng. Sức mạnh đó bắt nguồn từ cảm thức quê hương luôn đốt nóng từng giai điệu Da Vàng của <i>“kẻ du ca bất khuất của Việt Nam”</i> như cách gọi của Patrick Sabatier, một người Pháp dành cho Trịnh Công Sơn. </p>

  <p>
  Vậy trong nhạc Trịnh, quê hương của người Việt là gì và vì sao phải <i>“đi tìm quê hương”</i>? Quê hương của người Việt trong nhạc Trịnh là <i>“quê hương thần thoại”</i>: <i>“Sau chinh chiến ôi quê hương thần thoại, thuở hồng hoang đã thấy đã xanh ngời liêu trai” </i>(<i>Xin mặt trời ngủ yên</i>). Quê hương của người Việt trong nhạc Trịnh là quê hương linh thiêng: <i>“Thuở đó yên vui, mẹ Việt Nam ngồi, ngày đêm tiếng cười, rộn ràng khắp nơi, một nước linh thiêng, một màu da vàng, người dân no lành, hội hè suốt năm” </i>(<i>Nhưng hôm nay</i>). Nòi giống khai phá, tạo dựng nên <i>“quê hương thần thoại”</i> ấy chính là nòi giống Tiên Rồng: <i>“Nhớ về nghìn trùng, nòi giống của chim... Nhớ rừng mịt mùng, nòi giống của Tiên” </i>(<i>Ngụ ngôn của mùa Đông</i>). Trịnh Công Sơn đã xưng tụng quê hương, cụ thể là xưng tụng truyền thống Việt Nam, tinh hoa Việt Nam, linh khí Việt Nam bằng tất cả niềm tự hào và kiêu hãnh đặc biệt của người Việt, bằng những ngôn từ cũng hết sức đặc biệt mà người ta thường chỉ dùng trong “thế giới thần thoại”. Vậy mà quê hương ấy lại bị chiến tranh kéo dài tàn phá dữ dội. Diễn tả bi thiết nỗi thống khổ mất nước, mất tự do của người Việt, Trịnh Công Sơn đã sử dụng nhiều lần các cụm từ <i>“lưu vong”</i>, <i>“ao tù”</i>, <i>“ngục tù”</i>, <i>“tù đày”</i>: <i>“Nghe đất gọi thầm, trọn nợ lưu vong” </i>(<i>Ca dao mẹ</i>), <i>“Từng ngày chết cho ai, từng ngày chết cho ai, từng ngày hét la to, từng ngày sống âm u, một đời sống ao tù, từng ngày trong bóng tối” </i>(<i>Buồn từng phút giây</i>), <i>“Xin cho tôi quên phận tù đày”</i> (<i>Xin cho tôi</i>), <i>“Một ngục tù nuôi da vàng... Một ngục tù trên quê hương” </i>(<i>Ngày dài trên quê hương</i>). Không còn gì đau đớn, tủi nhục cho bằng, khi <i>“quê hương thần thoại”</i> đã mất, thay vào đó <i>“quê hương là cuộn gai, quê hương là giày xéo, quê hương là tù đày, những phố nhà tả tơi”</i>, những chủ nhân của quê hương này bị biến thành người mất tự do, người <i>“nô lệ”</i>: <i>“Người nô lệ da vàng ngủ quên, ngủ quên trong căn nhà nhỏ, đèn thắp thì mờ, ngủ quên quên đã bao năm, ngủ quên không thấy quê hương”</i> (<i>Đi tìm quê hương</i>).</p>

  <p>
  Vậy phải&nbsp;đánh thức, phải lay động ý&nbsp;thức kiêu hãnh về&nbsp;truyền thống dân tộc Da Vàng. Câu nhạc như câu kinh, từng nốt nhạc nhấn đi nhấn lại quyện với ca từ láy đi láy lại mấy chữ: <i>“ngủ quên, ngủ quên, ngủ quên, quên” </i>gõ vào tâm thức của những người <i>“nô lệ da vàng”</i> như tiếng mõ gõ tan bức màn vô minh, cho tư duy tự do bừng thức dậy. Tư duy đã giác ngộ sẽ chắp cánh cho hành động. Và lô gích xuyên suốt trong những ca khúc Da Vàng của Trịnh Công Sơn, đó là để có tự do phải <i>“đi tìm quê hương”</i>, tức là tìm về với sức mạnh truyền thống cội nguồn, tiếp nhận nguồn lực “thần thoại” này vào cuộc đấu tranh đòi hòa bình: <i>“Đoàn người đi vào quê hương, từng bó đuốc sáng trong tay mình, tìm quê hương xưa giống Tiên Rồng giống da vàng” </i>(<i>Hành ca</i>), <i>“</i> <i>…Đi nói với anh em, đòi cho quê hương thanh bình, dựng xây tương lai Tiên Rồng, đi cho thấy quê hương” </i>(<i>Đi tìm quê hương</i>), <i>“... Mẹ Việt nằm hai mươi năm, xương da mềm, đợi giờ sông núi thiêng, một màu vàng trên da thơm, nên giữ gìn màu lúa chín quê hương” </i>(<i>Ngày dài trên quê hương</i>). </p>

  <p>
  Khi hồn thiêng sông núi trỗi dậy trong mỗi tâm thức Việt, chính là khi dân khí đã chấn hưng, chính là lúc làn sóng đấu tranh đòi hòa bình dâng cao: <i>“Lửa thiêng nơi quê hương không biết mỏi, đấu tranh dựng nước từng ngày” </i>(<i>Ngọn lửa</i>), <i>“Dân ta thề quyết lòng giữ nước” </i>(<i>Đừng mong ai, đừng nghi ngại</i>), <i>“Bao giờ đập tan gông cùm xiềng xích vô hình trói buộc dân ta, bao giờ đập tan gông cùm xiềng xích vô hình trói buộc tự do” </i>(<i>Đi tìm quê hương</i>), <i>“Mỗi người là một ngọn giáo đâm vào mặt chiến tranh, mỗi người là một ngọn đuốc đốt cho tan những nhà tù” </i>(<i>Hoà bình là cơm áo</i>), <i>“Mẹ hát lớn cho tan hoang những lao tù” </i>(<i>Hãy cố như</i>), <i>“Em đã thấy các anh lên đường, những tay trần làm cơn bão lớn, cùng đứng bên nhau, triệu bước nôn nao, biểu ngữ giăng cao” </i>(<i>Chính chúng ta phải nói</i>). Có giành được hòa bình cho <i>“quê hương thần thoại”</i>, những chủ nhân của quê hương này mới có tự do: <i>“Ta cùng lên đường, đi xây lại tự do” </i>(<i>Dựng lại người dựng lại nhà</i>), <i>“Mầm hòa bình nở trên đời dân khốn khó, cùng đứng lên ta đi dựng lại căn nhà tự do” </i>(<i>Dân ta vẫn sống</i>), <i>“Dựng người Việt Nam đứng lên trên đất này tự do” </i>(<i>Ta quyết phải sống</i>). </p>

  <p>
  Có&nbsp; một&nbsp;điểm&nbsp;đặc biệt đáng chú ý, sức mạnh lay động, thúc giục lòng người tranh đấu cho hòa bình của những ca khúc Da Vàng của Trịnh Công Sơn ngoài sự bắt nguồn từ cảm thức quê hương, dân tộc như đã nói, còn bắt nguồn từ cảm thức nhân loại. Trịnh Công Sơn đã nhìn thấu sức mạnh chấn động lương tri nhân loại của cuộc đấu tranh cho một Việt Nam hòa bình, tự do: <i>“Vì quê hương sẽ có ngày gặp lại, máu xương hai miền rung lòng thế giới” </i>(<i>Chưa mất niềm tin</i>), <i>“Dựng lại Việt Nam sáng tươi trong yêu thương nhân loại” </i>(<i>Ta quyết phải sống</i>), <i>“Những giọt máu đến ngày trổ bông, nở hòa bình cho đêm vắng xôn xao tiếng người, nở trên tay chị xuân xanh ngời, nở trong tim mẹ đồng lúa mới vườn cải tươi... Cho ta làm người trong thế giới” </i>(<i>Những giọt máu trổ bông</i>). <i>“Làm người trong thế giới”</i> chứ quyết không làm <i>“nô lệ da vàng”</i>, <i>“người cúi xin”</i>, <i>“mặt tôi đòi”</i>, <i>“vết thương tôi đòi”... </i></p>

  <p>
  Những khát vọng biến lao tù&nbsp;thành trường học, chợ, công viên trong nhạc Trịnh: <i>“Đường đi đến những nơi lao tù, ngày mai sẽ xây trường hay họp chợ”</i> (<i>Huế Sài Gòn Hà Nội</i>), <i>“Xin cho ngục tù thành những công viên”</i> (<i>Mùa phục hồi</i>) cũng chính là những khát vọng xưa nay của nhân loại yêu chuộng hòa bình. Ca khúc nổi tiếng <i>“Hãy hàn gắn thế giới”</i> của vua nhạc pop Michael Jackson đã hát lên khát vọng về một thế giới yên vui thái hòa: <i>“Hãy tạo nên một thế giới không còn nỗi sợ hãi, chúng ta sẽ cùng nhau khóc những giọt nước mắt hạnh phúc, khi nhìn thấy các quốc gia biến gươm đao thành những lưỡi cày”</i>. Nhạc Da Vàng của Trịnh Công Sơn trong chiến tranh đã có lúc đạt tới sức mạnh góp phần <i>“biến gươm đao thành lưỡi cày”</i> như vậy trong lương tri của những người yêu chuộng hòa bình, điều này đã được thể hiện, chẳng hạn qua tác động của ca khúc <i>“Người con gái Việt Nam”</i> đã khiến cho những người lính miền Nam trước đây buông súng, điều này đã được Từ điển Bách khoa Pháp <i>Le Million</i> khẳng định: <i>“Trịnh Công Sơn cất cao tiếng hát thi nhân mà đạn bom không bao giờ dập tắt được”</i> (2) và Bách khoa toàn thư mở Wikipedia ghi nhận: <i>“Nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn được cho là có vai trò không nhỏ trong giai đoạn cuối của chiến tranh Việt Nam”</i>. Sức mạnh thần diệu đó của nghệ thuật chỉ đạt được với những nghệ sĩ lớn, trong đó có Trịnh Công Sơn, với bút lực sáng tạo dồi dào được mặc khải nhờ linh khí của <i>“quê hương thần thoại”</i>. </p>

  <p>
  Một&nbsp; điểm&nbsp;đặc biệt nữa, nhạc Trịnh đã nêu lên nguyên nhân của chiến tranh và cách thức để vượt thoát khỏi chiến tranh, không chỉ cho thời chiến mà cả cho thời bình, nhằm góp tiếng nói gìn giữ và xây dựng muôn đời <i>“quê hương thần thoại”</i>. </p>

  <p>
  Nguyên nhân của chiến tranh dĩ nhiên là do nước lớn tranh giành thị trường, tranh giành ảnh hưởng, thôn tính nước nhỏ, theo thói thường “cá lớn nuốt cá bé”. Dĩ nhiên là thế, nhưng cứ như một hệ lụy, nguyên nhân chiến tranh còn tiềm ẩn trong chính thân phận của nước nhỏ: Anh bị chiến tranh vì anh là nước nhỏ. Trịnh Công Sơn đã viết rõ ra như thế về nguyên nhân chiến tranh Việt Nam: <i>“Ôi gian nan đời nước nhỏ, sao đau thương nhiều lắm thế” </i>(<i>Quê hương nặng đau</i>). </p>

  <p>
  Thấu suốt nguyên nhân này, nhạc Trịnh không chỉ góp phần đấu tranh không mệt mỏi cho hòa bình mà còn có những dự cảm sâu xa hơn về xây dựng một nền hòa bình bền vững, vượt thoát khỏi mọi nguy cơ chiến tranh. Để có một nền hòa bình bền vững, để làm triệt tiêu mọi nguyên nhân chiến tranh, phải xây dựng đất nước phú cường, giàu mạnh, xứng danh là <i>“quê hương thần thoại”</i>: <i>“Nhân danh phú cường ta chống chiến tranh” </i>(<i>Nhân danh Việt Nam</i>), <i>“Ta sẽ tự phú cường cho thoát cùm gông” </i>(<i>Ngày mai đây bình yên</i>), <i>“</i>&nbsp;<i>Hai mươi năm chờ đợi đã lâu, nay sức sống tràn về mạch máu, nuôi tim mẹ nuôi tim cha, nuôi tim nhau nuôi đất nước thật giàu” </i>(<i>Đồng dao hòa bình</i>), <i>“Ngày mai đây Việt Nam, là bàn chân tiến lên không ngừng. Ngày Việt Nam con tim hồng lên ánh sáng, dựng lại nước ta, vinh quang trong trời sáng chói Việt Nam” </i>(<i>Ngày mai đây bình yên</i>). </p>

  <p>
  Một nước Việt Nam phú&nbsp;cường, sáng chói như&nbsp;vậy, không còn là&nbsp;nước nhỏ&nbsp;nữa. Trên trái&nbsp;đất này, có&nbsp;không ít nước “nhỏ mà không nhỏ” vậy.&nbsp; </p>

  <p>
  Trong thời&nbsp;chiến, người Việt tìm trong <i>“quê hương thần thoại”</i> linh khí truyền đời của cha ông để <i>“xin nuôi thêm dòng máu quật cường”</i> (<i>Cho quê hương mỉm cười</i>), để hun đúc dân khí đấu tranh cho hòa bình. Trong thời bình, người Việt càng phải tìm cội nguồn sức mạnh Việt Nam trong <i>“quê hương thần thoại”</i> để hun đúc mạnh mẽ ý chí xây dựng thành công đất nước phú cường. Như vậy, thông điệp dòng nhạc Da Vàng của Trịnh Công Sơn, thông điệp mà Trịnh Công Sơn gửi gắm trong lời tựa tập nhạc <i>“Kinh Việt Nam”</i>, viết năm 1968: <i>“Xin đừng bao giờ làm kẻ phản bội với một quá khứ hiển linh”</i> vẫn còn nguyên giá trị không chỉ trong thời chiến mà cả trong thời bình, khi lửa chiến tranh đã tắt lâu rồi. </p>

  <br />
  <p>
  <b>Nguyễn Hoàn</b><br />
  <i>(bản tác giả gửi)</i></p>
  <br />
  <hr />

  <p>(1) Lời bạt của Văn Cao in trong cuốn <i>“Trịnh Công Sơn Tuyển tập những bài ca không năm tháng”</i>, NXB Âm nhạc, 1998, tr. 278. </p>

  <p>(2) Dẫn theo Bửu&nbsp;Ý,&nbsp;<i>Trịnh Công Sơn một nhạc sĩ thiên tài</i>, NXB Trẻ, 2003, tr. 140. </p></div>

  <p>&nbsp;</p></p>


title: Vài hình ảnh Trịnh Công Sơn
created: 2020-02-11 21:41:58+00:00
edited: 2020-02-11 21:50:14+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: để kỹ niệm ngày sinh Trịnh Công Sơn (28/02/1939)
url_id: vai-hinh-anh-trinh-cong-son
body:
  <br />
  <br />
  <h2 align="center">Photos by Phạm Văn Đỉnh</h2>
  <p align="center">
  <a href="https://www.tcs-home.org/photos/photos_by_pvd">
  <img src="https://www.tcs-home.org/photos/photos/pvd1.jpg/image_preview" />
  </a>
  </p>
  <br />
  <br />
  <h2 align="center">TCS thời ở Trường Sư Phạm, Quy Nhơn</h2>
  <p align="center">
  <a href="https://www.tcs-home.org/photos/thoi-truong-su-pham">
  <img src="https://www.tcs-home.org/photos/thoi-truong-su-pham/IMG_5836.JPG/image_preview" />
  </a>
  </p>


title: VẮNG TIẾNG CHÂN QUEN
created: 2014-03-20 14:27:08+00:00
edited: 2014-03-20 14:36:06+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: mây phố, 04/03/2014
url_id: vang-tieng-chan-quen
body:
  <br />
  <p>
  Đau, điên, tê dại... đó là tổng kết những gì thân xác và tâm hồn em đang trải nghiệm sự vắng mặt của anh. Không biết làm sao để giảm bớt cơn đau khi mà mỗi điều nghĩ về anh là một nhắc nhở về những tuyệt vời đã mất.  Đã mất... không còn nữa, không bao giờ còn có thể nữa... ôi đau... rất đau...</p>
  <p>
  Em điên trong cái túng quẩn cùng đường của một trái tim sắp vỡ.  Trái tim chất đầy về anh, nhạc của anh, hình ảnh anh, tình thương của bạn bè anh và những tiếc nuối cùng khắp.  Biết rằng anh phải ra đi vì thế giới này đã có đủ cơ hội thương yêu gần gũi với anh rồi, nhưng em vẫn ước gì thì giờ anh chưa đến, để những đồng hoang tình người vẫn còn được đón bước chân anh.</p>
  <p>
  Cuộc đời dạy cho em biết những gì quí giá thường không ở với mình lâu.  Anh cũng không ngoại lệ.  Anh đã hiến dâng trọn vẹn cho cuộc sống này, cho nghệ thuật và tình yêu.  Anh đã cho tất cả, cả cuộc đời anh ... không giữ lại  gì.  Anh đã ban phát rộng rãi: chữ, lời, âm thanh, màu sắc và tư duy về nhân loại.  Bây giờ chỉ còn cái buồn bã u tù của trái đất (kể từ ngày vắng anh).</p>
  <p>
  Em cũng điên trong cái lải nhải lộng ngôn của những tầm nhìn bé nhỏ.  Nhưng em biết anh sẽ tha thứ cho họ như anh đã bao dung chấp nhận những thiếu sót của cuộc đời.  Ôi ao tù nước đọng ngày càng cạn cợt, làm sao đủ chỗ cho kình ngư anh bơi lội vẫy vùng.  Thế giới bây giờ chẳng còn nét tươi mới sáng tạo như những ngày anh rong ruổi nơi đây...</p>
  <p>
  Tê dại tiễn anh... tê dại để anh đi ... để anh nằm xuống, để em mãi mãi như thân gỗ không còn cảm giác hay tri giác nữa...Trái tim cũng đã vỡ, đã khô, đã tê cứng... không còn giọt máu nào có thể chảy qua.</p>
  <p>
  Sơn ơi, em cùng thế giới này đành buông xuôi để anh đi...  Đành tê dại chia tay nụ cười như trẻ thơ mà ẩn chứa bao từ bi nhân hậu trong anh.  Nếu không tê dại thì làm sao tất cả có thể đứng yên để cho một thiên tài vuột bay như thế.   Em và thế giới này èo uột quá không đủ sức níu giữ anh.</p>
  <p>
  Đành để anh đi! Anh đi nhé ... hỡi những tiếng chân quen, hãy đi trong bình an...</p>  
  <p>
  Tất cả còn tê dại đứng lại đây chờ anh đi khuất.  Bởi nếu không tê dại thì lảm sao em chịu nổi cơn đau trong nỗi nhớ điên cuồng này.  Đau, điên, tiếc thương và tê dại là tổng kết toàn diện sự hiện hữu của em trong tháng ngày vắng anh...</p>
  <dd>
  Màu nắng xưa về thăm lối cũ
  Chỉ thấy con đường 
  Không tiếng chân quen
  Nắng chợt hỏi người còn hay mất
  Bướm quên đường về hay đã bay xa?
   
  Buổi sáng không còn nghe hương cà phê thơm nức
  Không thấy những giòng text xôn xao chạy qua phone
  Có phải … không còn anh?
  Không còn núi đồi?
  Không đường phố, không cà phê, không tiếng cười, không vàng bướm?
  Và không còn lý do gì để nắng qua đây…?

   Phải làm sao… khi không còn anh trên lối nhỏ?
  - Đổ ly cà phê, nuốt chửng tiếng cười, 
  hay bảo thu vừa về …thôi, hãy sang đông?
   
  Ôi những tiếng chân quen sẽ không còn nghe nữa…
   
  Bởi không mùa thu, không núi đồi, không hơi thở
  Con đường loang nắng nằm chờ tiếng chân...
  </dd>
  <p>
  <b>mây phố</b><br />
  04/03/2014
  </p>
  <p>
  <i>Nguồn : tác giả gửi đến tcs-home.</i></p>


title: Về Miền ca hát
created: 2011-10-09 07:06:36+00:00
edited: 2011-10-15 07:55:59+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Hải, Kornelimünser, 10.09.2011
url_id: ve-mien-ca-hat
body:
  <br />
  <p align="right"><i>Thượng Ðế quý trọng tôi khi tôi làm việc nhưng Người sẽ yêu mến tôi khi tôi ca hát</i><br />
  <i>Rabindranath Tagor</i>
  </p>
  <br />
  <p>
  Ở đó,</p>
  <p>
  tôi được nghe âm nhạc của Trịnh Công Sơn, trình bày qua ba giọng hát của một gia đình „ngoại đạo cầm ca“.
  </p>
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="xua-roi-diem/photo1.png">
  <img src="xua-roi-diem/photo1.png/image_preview" /></a>
  </div>
  <p>
  <i>Thanh Hải</i> - người bạn hát rong một thời của Trịnh Công Sơn, một thời khó khăn, một thời khốn đốn cho cả người sáng tác lẫn người thể hiện. Thanh Hải vẫn thế, chất giọng mộc trầm ấm truyền cảm và tiếng đàn guitar thùng lúc mạnh mẽ, lúc buông lơi của anh, đưa tôi về khung trời sân khấu của hội trí thức yêu nước tại Sàigòn cách đây 30 năm. Có lẽ để khán giả được nghe một Thanh Hải khác nên đêm nay anh đã không hát lại những ca khúc đã đóng dấu tên mình như „<i>Chiều trên quê hương tôi</i>“ và „<i>Em còn nhớ hay em đã quên</i>“, đã làm rơi lệ bao nhiêu khán giả thời ấy. Tôi tiếc nhưng tự nghĩ , sao ta chỉ muốn thời gian đứng lại khi cuộc đời đã qua một chặng đường khá dài. Quả thật, bài hát „<i>Cũng sẽ chìm trôi</i>“ được anh hát acapella với độc tiếng mõ cốc cốc sau mỗi âm đệm „<i>í a, ối a</i>“ và tiếng chuông mỗi cuối câu, thật tuyệt vời. Một sáng tạo độc đáo sau bao năm hát nhạc TCS của Thanh Hải, cách trình bày nầy đã bật được chất ca trù và Thiền tính của bài.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="IMG_1240.JPG">
  <img src="IMG_1240.JPG/image_preview" /></a>
  </div>
  <dd>
  <i>Nhật nguyệt (í a) trên cao, ta ngồi (ối a) dưới thấp<br />
  Một giòng (í a) trong veo, sao lòng (ối a) còn đục<br />
  Bầy vạc (í a) bay qua, kêu mòn (ối a) tịch lặng<br />
  Đường đời (í a) không xa, sao chồn (ối a ) gối chân?</i>
  </dd>
  <p>
  <i>Như An</i> - người bạn đời của Thanh Hải – trong đời thường và trong đời sống văn nghệ – cùng <i>Hướng Dương</i> – con gái Thanh Hải – như một điểm nhấn nhẹ nhàng trong trẻo của buổi diễn. Họ đã đi cùng anh, hát cùng anh trong suốt cuộc đời trình diễn âm nhạc Trịnh Công Sơn. Năm nay, trong những ngày tưởng niệm 10 năm ngày mất nhạc sĩ TCS, được nhìn họ trình diễn trên cùng một sân khấu như thế nầy, tôi hiểu thêm ý nghĩa những chữ „<i>thủy chung gắn bó</i>“ của tình đời và tình nghệ thuật.</p>

  <p>
  Ở đó,</p>

  <p>
  tôi được trở về tắm mát trong dòng sông âm nhạc VN với nhiều ca khúc như „<i>Thuyền viễn xứ</i>“, „<i>Con đường tình ta đi</i>“ của Phạm Duy, „<i>Giấc mơ hồi hương</i>“ của Vũ Thành, „<i>Thu hát cho người</i>“ của Vũ Ðức Sao Biển hay „<i>Ðời đá vàng</i>“ của Vũ Thành An,… vân vân và vân vân</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="IMG_1252.JPG">
  <img src="IMG_1252.JPG/image_preview" /></a>
  </div>
  <p>
  được trình bày qua tiếng hát của Thu Thủy, Kim Cương, Thục Hiền, Loan hay của Dy của Thành…</p>
  <p>
  họ là những người thích hát, hát cho mình, hát cho người, hát cho đời. Không thể dùng từ „ca sĩ“ theo nghĩa nghề nghiệp để gọi họ, nhưng có lẽ ca sĩ chưa chắc đã say mê hát hơn họ.</p>

  <p>
  Ở đây,</p>

  <p>
  trong khán phòng cổ kính của „tu viện quốc gia“ khu Kornelimünster thành phố Aachen, được trang trí thật trang nhã, ấm cúng, người hát và người nghe - đồng hành đi, đồng hành trôi, trong thanh âm lắng đọng của âm nhạc VN - một kỷ vật, một báu vật mà hầu như người Việt xa xứ nào cũng gìn giữ trong tim óc mình.</p>

  <p>
  Ở đây,</p>

  <p>
  tôi được thấy, được biết, thế nào là nỗ lực để thực hiện một đêm thính phòng nhạc Việt cho một nơi chốn mà khán giả của nó rất ít hoặc sống rải rác khá xa. Ngoài những bàn tay, khối óc, thời gian của rất nhiều người, tôi cảm được nỗi đam mê trong trái tim của họ.</p>

  <p>
  Ở đây,</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="IMG_1328.JPG">
  <img src="IMG_1328.JPG/image_preview" /></a>
  </div>
  <p>
  tôi được quen những người thầy thuốc kỳ lạ - họ là chồng, là vợ, là con của nhau - họ nghĩ suy, họ thực hiện, họ biên tập chuơng trình, họ viết, họ vẽ, họ khuân, họ vác,…họ làm tất cả những việc không phải chuyên môn của họ, làm hết sức mình để đem „<i>lời hát ca cho trần gian</i>“ (1).</p>

  <p>
  tôi biết, sau khi rời trường thuốc, đức tính cao cả nhất trong lời thề Hippocrates là „<i>tận tụy</i>“ họ đã mang theo mình không chỉ trong đời nghề.</p>

  <p>
  Và họ hát
  <dd>
  <i>Sống trong đời sống<br />
  Cần có một tấm lòng<br />
  Ðể làm gì em biết không? (2)<br />
  ... ... ...
  </i></dd>
  <p>
  Xin ghi lại đây một vài dòng „<i>để gió (không) cuốn đi</i>“ (2)</p>

  <p>
  Kornelimünser, 10.09.2011<br />
  <b>Lê Hải</b>
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  (1) Lời trong bài „<i>Cho đời chút ơn</i>“<br />
  (2) Lời trong bài “<i>Ðể gió cuốn đi</i>”<br />
  Hai bài hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
  </p>


title: Về một số quan niệm lệch lạc trong cuốn sách "Trịnh Công Sơn, Vết chân dã tràng"
created: 2009-08-18 14:54:34+00:00
edited: 2009-08-18 19:29:41+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Hoàn, www.nhandan.org.vn, 08/05/2009
url_id: ve-mot-so-quan-niem-lech-lac-trong-cuon-sach-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang
body:
  <br />

  <div class="newsImageContainer">
       <a href="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang/image">
          <img src="http://www.tcs-home.org/News/Dinh-chi-luu-hanh-tac-pham-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang" alt="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" title="Đình chỉ lưu hành tác phẩm &quot;Trịnh Công Sơn - vết chân dã tràng&quot;" height="200" width="159" class="newsImage" />
        </a>
        <p class="discreet"></p>
  </div>

  <p>
  ND - Năm 2006, tác giả Ban Mai (tức thạc sĩ (Ths) Nguyễn Thị  Thanh Thúy, Trường đại học Quy Nhơn) công bố trên một tạp chí của người Việt ở nước ngoài bài viết có nhan đề Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn. <br />
  <br />
  Về bài viết này, có tác giả từng chỉ rõ Ban Mai "đã sao chép nguyên văn (hoặc gần như nguyên văn, chỉ  sửa đổi một vài từ) nhiều đoạn văn dài" của người khác, Sau đó Ban Mai biện hộ rằng, "đã ghi chú sai sót trong quá trình làm việc".  <br />
  <br />
  Gần đây, NXB Lao động và Trung tâm văn hóa Ngôn ngữ Ðông Tây xuất bản cuốn sách có liên quan tới bài viết trên, với nhan đề Trịnh Công Sơn vết chân dã tràng của Ban Mai và  theo tác giả Nguyễn Hoàn thì cuốn sách có một số nội dung lệch lạc. Báo Nhân Dân trích đăng bài viết của tác giả Nguyễn Hoàn để cung cấp một cách nhìn nghiêm túc về cuốn sách này. <br />
  <br />
  Theo giới thiệu của GS Nguyễn Ðình Chú, tác giả Ban Mai đã làm luận văn thạc sĩ về đề tài Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn, và từ luận văn này, Ban Mai đã tu chỉnh, bổ sung  chuyển lên làm sách để cho ra đời cuốn Trịnh Công Sơn vết chân dã tràng (NXB Lao động, H.2008). Trong cuốn sách này, Ban Mai quả quyết rằng, trên cơ sở tiếp thu kết quả nghiên cứu từ các công trình của những người đi trước, tác giả đã "hệ thống lại, đào sâu thêm, mở rộng hơn nữa, nhằm góp phần khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật ca từ Trịnh Công Sơn trong dòng văn hóa Việt Nam, dưới góc nhìn văn học". Nhưng đọc cuốn sách, tôi thấy thực tế diễn ra không hoàn toàn như vậy, bởi cuốn sách còn nhiều sai lệch, thiếu sót trong đánh giá về Trịnh Công Sơn, về nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam, tập trung ở mục IV, phần I, mục này có tiêu đề: Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam.  <br />
  <br />
  Viết về Trịnh Công Sơn và nhạc phản chiến của ông, không thể  không đề cập đến cuộc chiến tranh ở Việt Nam và thái độ phản chiến của nhạc sĩ. Tuy nhiên, chỉ khi có sự đánh giá đúng đắn, khách quan, tôn trọng sự thật lịch sử về cuộc chiến đã qua, về thái độ phản chiến của Trịnh Công Sơn, thì vấn đề Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam mới được bàn đến một cách đúng đắn, rốt ráo, từ đó mới vinh danh một cách xác đáng về giá trị dòng nhạc phản chiến yêu nước của Trịnh Công Sơn, về những đóng góp của Trịnh Công Sơn đối với phong trào yêu nước của học sinh, sinh viên đô thị ở miền nam trước năm 1975. Nhưng rất tiếc, nghiên cứu của Ban Mai đã không bảo đảm nguyên tắc lịch sử và lô-gích, không dựa vào chân lý lịch sử hiển nhiên, khách quan mà dựa vào một số quan điểm sai lầm về chiến tranh Việt Nam, dẫn đến nhiều luận điểm Ban Mai triển khai đều lệch lạc.  <br />
  <br />
  Ðề cập tới cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước để giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, Ban Mai viết như thể đang "đùa bỡn" với lịch sử: "Cho đến ngày nay, quan điểm về tên gọi cuộc chiến vẫn là điều tranh cãi", "Cái bi thảm nhất là ở chỗ: Cùng là người Việt Nam, nhưng người Việt lại bắn giết người Việt", "Như vậy thì quả dân tộc ta đang gặp một cơn đại nạn. Và triệu người đã chết bất đắc kỳ tử, chỉ là nạn nhân của một cuộc chiến tranh phát xuất từ đâu tới, chớ không phải từ trong lòng anh em Việt Nam, mà ngày nay có những quan điểm cho rằng đó là cuộc chiến tranh "ủy nhiệm" của các nước lớn". <br /> 
  <br />
  Theo tôi, Ban Mai đã vay mượn và tán đồng những quan điểm sai lầm "từ đâu tới" về cuộc chiến tranh Việt Nam nhằm biện giải cho các lập luận lệch lạc, phi lịch sử của mình, từ đó mơ hồ đến mức coi cuộc chiến tranh này "phát xuất từ đâu tới". Ban Mai chỉ cần đọc những dòng sau đây trong bài viết Khi ta ra khỏi chân núi của nhà văn Vũ Hạnh đăng trên website của Hội Nhà văn Việt Nam ngày 17-11-2008 sẽ thấy "điểm phát xuất" và "tên gọi" của cuộc chiến tranh Việt Nam 1954-1975 như thế nào: "Hầu như vẫn còn những người tách biệt hẳn hai cuộc chiến - chống Pháp, chống Mỹ và không thấy rằng sau khi dân tộc Việt Nam vùng lên, từ cuộc Cách mạng Tháng Tám vào năm 1945 để giành lấy nền độc lập từ tay bọn phát-xít Nhật vừa cướp được quyền thống trị của thực dân Pháp thì sự việc Pháp quay lại tìm cách tái chiếm trong một cuộc chiến kéo dài chín năm, là một hành động nằm trong ý đồ của Mỹ, với sự tài trợ, hậu thuẫn của đế quốc này. Trong Bí mật Lầu năm góc, cuộc chiến kéo dài chín năm dẫn đến hội nghị Geneve, tạm thời chia đôi đất nước trong vòng hai năm, kể từ 1954, được gọi là cuộc chiến tranh Pháp, Mỹ xâm lược Việt Nam. Và khi kẻ được trợ giúp vũ khí, bạc tiền là Pháp  đã chịu thất bại thì bị chủ nợ là Mỹ hất cẳng để chiếm đoạt lấy miền Nam Việt Nam với cái tham vọng chiếm luôn toàn cõi Việt Nam. Và tham vọng ấy là động lực chính của cuộc xâm lược - gọi là toàn Mỹ, kéo dài suốt 21 năm, kết thúc vào ngày 30-4-1975".  <br />
  <br />
  Hơn nữa, Ban Mai cần  đọc cuốn sách Nhìn lại quá khứ: Tấn thảm kịch và những bài học về Việt Nam (NXB Chính trị  Quốc gia, H.1995) của R.S. Mac Namara, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, trong cuốn sách này chính R.S. Mac Namara đã nói rõ về "điểm xuất phát" và "tên gọi" của cuộc chiến tranh ở Việt Nam như thế nào. Về "điểm xuất phát" đầy sai lầm của người Mỹ khi tiến hành cuộc chiến, Mac Namara thừa nhận: "Chúng tôi ở trong các chính quyền Ken-nơ-đi và Giôn-xơn, tham gia vào các quyết định về Việt Nam... Nhưng chúng tôi đã sai lầm, sai lầm khủng khiếp. Chúng tôi mắc nợ các thế hệ tương lai trong việc giải thích tại sao lại sai lầm như vậy". Còn "tên gọi" cuộc chiến tranh là gì thì Mac Namara đã nhận ra chính là chiến tranh giải phóng dân tộc của người Việt Nam: "Chúng ta đánh giá thấp sức mạnh của chủ nghĩa dân tộc thúc đẩy một dân tộc (trong trường hợp này là Bắc Việt Nam và Việt Cộng) đấu tranh và hy sinh cho lý tưởng và các giá trị của nó, và cho đến nay, chúng ta vẫn tiếp tục đánh giá thấp chủ nghĩa dân tộc ở nhiều nơi trên thế giới".  <br />
  <br />
  Cần nói thêm ở  đây rằng, không phải đợi đến tháng 4-1995, thời  điểm cuốn sách của Mac Namara được xuất bản ở Mỹ, tức là sau 20 năm khi cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc, người Mỹ mới nhận ra "sai lầm khủng khiếp" của mình, mà trước đó, Tổng thống Mỹ Giôn F.Ken-nơ-đi đã nhận ra điều này. Bài Vụ ám sát định mệnh khiến Mỹ sa vào cuộc chiến Việt Nam đăng trên Tuanvietnam.net ngày 24-11-2008 dẫn các thông tin mới từ sách báo Mỹ cho biết: "Ngày 22-11-1963, ngày diễn ra vụ ám sát Tổng thống Mỹ Giôn F.Ken-nơ-đi,  đã trở thành ngày quan trọng nhất trong lịch sử cuộc chiến của Mỹ tại Việt Nam. Bởi, nếu không có vụ ám sát, Tổng thống Ken-nơ-đi đã quyết định ngăn không để Mỹ tham chiến tại Việt Nam, và dự kiến rút toàn bộ binh sĩ khỏi miền Nam Việt Nam vào nhiệm kỳ 2 (năm 1965)", "Sự hoài nghi của Tổng thống Ken-nơ-đi về cuộc chiến tại Việt Nam còn gia tăng, đến mức ông tuyên bố với trợ lý Nhà trắng Mai-cơn Pho-ret-xtơn rằng, tỷ lệ Mỹ không thể chiến thắng Việt Cộng lên đến 100 ăn 1". Và Mac Namara trong cuốn sách đã dẫn ở trên cũng đã đề cập tương tự như vậy về quan điểm của Ken-nơ-đi đối với cuộc chiến ở Việt Nam: "Vì thế tôi đi đến kết luận rằng Giôn F.Ken-nơ-đi rốt cuộc có lẽ sẽ rút quân khỏi Việt Nam chứ không dấn sâu thêm vào cuộc chiến này".  <br />
  <br />
  Xa hơn nữa, chính Tổng thống Pháp Ðờ Gôn cũng đã từng khuyến cáo Mỹ  sẽ vấp phải thất bại tương tự như Pháp nếu tiến hành chiến tranh tại Việt Nam. Rõ ràng, nếu người Mỹ không thế chân Pháp ở Việt Nam, nếu người Mỹ sớm rút quân khỏi Việt Nam như Ken-nơ-đi từng dự liệu, thì họ đâu phải trả giá cho các chiến lược "Mỹ hóa" rồi "Việt Nam hóa chiến tranh" đầy sai lầm. Ban Mai không hiểu hay cố tình bóp méo, xuyên tạc lịch sử khi thay vì phải gọi đúng tên một chiến lược thâm độc là "Việt Nam hóa chiến tranh", Ban Mai cho đó là "người Việt lại bắn giết người Việt"? Thậm chí, Ban Mai càng sai lầm trầm trọng khi hoài nghi giá trị của nền tự do, độc lập mà cả dân tộc phải đổ biết bao xương máu hy sinh để giành lại được: "Cho đến ngày nay, sau hơn 30 năm kết thúc chiến tranh, nhìn lại những chặng đường thăng trầm của đất nước, có lẽ đã đến lúc chúng ta dũng cảm nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua...Và chúng ta hãy tự hỏi: Thân phận da vàng người Việt ngày nay đã thực sự thoát đời nô lệ ngoại bang chưa?". Viết như thế khác nào phỉ báng xương máu của bao thế hệ cha anh đã ngã xuống tô thắm nền hòa bình của đất Việt. Và viết như thế, Ban Mai, đối với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, hóa ra "thương nhau như thế bằng mười phụ nhau".  <br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn - người nhạc sĩ từng mong mỏi cháy lòng cho dân ta sớm thoát cảnh "nô lệ da vàng" cũng chính là  người nhạc sĩ đã hân hoan xưng tụng nền hòa bình mà dân tộc xây đắp nên. Ca khúc Ðồng dao 2000 của Trịnh Công Sơn đã hát lên hào sảng, phấn chấn về tiền đồ xán lạn của đất nước Việt Nam hòa bình: "Ðường bão tố đã qua đi, đường hòa bình đã sáng ngời", cớ sao Ban Mai còn đặt ra câu hỏi lạc lõng hoài nghi thân phận người Việt da vàng thực sự thoát đời nô lệ ngoại bang chưa (xin lưu ý hai chữ "thực sự" đầy ẩn ý)? Cái cách Ban Mai vay mượn, tán đồng những quan điểm lệch lạc, xuyên tạc về chiến tranh Việt Nam đã lộ rõ dấu vết sống sượng, khiên cưỡng khi có đoạn trong cuốn sách, Ban Mai đã "sao chép" luận điệu xằng bậy của một tác giả ở hải ngoại trong cuốn Văn học miền Nam: Tổng quan, mà chỉ cần đối chiếu hai đoạn văn của Ban Mai và tác giả này, sẽ thấy rõ Ban Mai vừa sao chép, vừa cắt xén đi những gì lộ liễu, vừa nặn thêm những "biến tấu" lầm lạc.  <br />
  <br />
  Dựa trên những quan điểm sai lầm về chiến tranh Việt Nam để tìm hiểu, nghiên cứu về Trịnh Công Sơn, tất nhiên, những nhận  định của Ban Mai về Trịnh Công Sơn và nhạc phản chiến của ông không tránh khỏi nhiều thiếu sót, phiến diện. Ban Mai không đi sâu phân tích về khát vọng vượt thoát khỏi thảm cảnh "nô lệ da vàng" của người Việt trong nhạc Trịnh, mà thiên về khía cạnh cho rằng Trịnh Công Sơn lưu tâm đến tình trạng "tranh giành quyền lợi của các nước lớn" trong chiến tranh Việt Nam (ý này cũng chỉ là vay mượn, khiên cưỡng). Có nhận định đúng về chiến tranh Việt Nam, về hoàn cảnh xã hội, về không khí thời đại, về sự giáo dục cá nhân... đã ảnh hưởng, tác động đến Trịnh Công Sơn; có nhận định đúng về chỗ đứng phản chiến của Trịnh Công Sơn mới có thể đánh giá đầy đủ, chính xác về giá trị nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn cũng như những đóng góp của ông đối với phong trào yêu nước ở đô thị miền nam trước năm 1975, để không sa vào đánh giá sai lệch, phiến diện, thậm chí áp đặt khiên cưỡng cả những quan điểm vay mượn, đối lập với thực tiễn và chân lý lịch sử.  <br />
  <br />
  Vì lẽ đó, chúng tôi đề nghị Cục Xuất bản - Bộ Thông tin và Truyền thông làm rõ, xử lý nghiêm túc những sai phạm của NXB Lao động, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ  Ðông Tây trong việc biên tập, xuất bản cuốn sách Trịnh Công Sơn vết chân dã tràng của Ban Mai.  <br />
  <br />
  <b>Nguyễn Hoàn</b><br />
  <a href="http://www.nhandan.org.vn/tinbai/?top=43&sub=134&article=147054" target="_blank">www.nhandan.org.vn</a>, 08/05/2009<br />
  <br />
  </p>


title: Tập biên khảo "Trịnh Công Sơn - Vết Chân Dã Tràng" được phép phát hành trở lại
created: 2009-08-30 15:37:14+00:00
edited: 2009-08-31 05:44:26+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Mặc Lâm, phóng viên đài RFA, 2009-08-29
url_id: vet-chan-da-trang-duoc-phep-phat-hanh-tro-lai
body:
  <br />
  <p>
  UBND tỉnh Bình Định đã ký quyết định ngày 13 tháng 8 đình chỉ việc phát hành cuốn sách mang tên Trịnh Công Sơn - Vết Chân Dã Tràng của tác giả Ban Mai vì có nội dung xuyên tạc lịch sử trong thời gian chiến tranh Việt Nam. Tuy nhiên mới đây quyển sách lại được cho phép phát hành sau khi cục xuất bản xét thấy nhận xét của tỉnh Bình Định là không chính xác.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="trinhcongson200.jpg">
     <img src="trinhcongson200.jpg" width="200" /></a>
  <p class="discreet">Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tại nhà riêng<br /> ở Sài Gòn. AFP Photo</p>
  </div>

  <p>
  Chương trình VHNT kỳ này có sự góp giọng của Khánh An trình bày bài viết của Ban Mai và được Mặc Lâm ghi nhận sau đây.<br />
  <br />
  Tập biên khảo “Trịnh Công Sơn - Vết Chân Dã Tràng” của tác giả Ban Mai, tức Thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Thúy được tác giả biên tập lại, tu chỉnh, bổ sung từ luận văn cao học của mình viết về Trịnh Công Sơn vào năm 2006. Tác giả Ban Mai sinh năm 1963 hiện công tác tại trường Đại Học Quy Nhơn và chị cho biết đây là tác phẩm đầu được in thành sách do nhà xuất bản Lao Động phối hợp với Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây ở Hà Nội. Đến tháng 10/2008 tập biên khảo <i>"Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng"</i> mới hoàn thành và đến tay bạn đọc.<br />
  <br />
  Sách lưu hành chưa bao lâu thì một độc giả tên Nguyễn Hoàn tung bài viết lên mạng phê phán chương IV, phần <i>Trịnh Công Sơn và Chiến tranh Việt Nam</i>. Nguyễn Hoàn đề nghị Cục xuất bản thu hồi sách, và yêu cầu tác giả Ban Mai viết lại theo đúng quan điểm mà ông ta đưa ra. Kết quả là UBND tỉnh Bình Định ra lệnh cấm lưu hành tác phẩm này.<br />
  <br />
  <b>    Lai căng, bội tình</b><br />
  <br />
  Chương 4 của tập biên khảo <i>"Trịnh Công Sơn - Vết Chân Dã Tràng"</i> thật ra nhìn dưới đôi mắt văn học là chương hay nhất trong toàn bộ cuốn sách. Tác giả đã dụng công chứng minh Trịnh Công Sơn sử dụng ca từ nhằm nói lên tâm thức của một trí thức nhìn cuộc chiến không theo cách nhìn của cả hai chế độ Nam Bắc. Ông dùng âm nhạc như một khí giới nhân bản kêu gọi cả hai phía chấm dứt cuộc phiêu lưu trên máu xương đồng bào ông. Tác giả Ban Mai dùng bài hát nổi tiếng “Gia Tài Của Mẹ” để làm nền cho một lập luận vững chắc, thuyết phục người đọc quay lại thời mà bài hát được phổ biến nhằm vẽ lên trong tâm trí của họ những âm thanh thiết tha của dân tộc trước cuộc thanh toán hận thù do ngoại nhân mang vào tàn phá quê hương.<br />
  <br />
  Tác giả Ban Mai viết:<br />
  <br />
  <i>Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu<br />
  Một trăm năm đô hộ giặc Tây<br />
  Hai mươi năm nội chiến từng ngày<br />
  Gia tài của mẹ để lại cho con<br />
  Gia tài của mẹ là nước Việt buồn.<br />
  <br />
  Chính quan điểm này đã làm cho chính quyền Miền Bắc e ngại ông. Bởi vậy, trong giai đoạn đầu của thời hậu chiến, có người quá khích ở chiến khu đã tuyên bố khi về Sài Gòn sẽ “xử tử” Trịnh Công Sơn. Cho đến ngày nay, quan điểm về tên gọi cuộc chiến vẫn là điều tranh cãi.<br />
  </i></p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Lai căng là phụ thuộc ngoại bang từ bên này hay bên kia, bằng cách này hay cách khác. Bọn lai căng đó trở thành một lũ bội tình dân tộc, vì luôn luôn đứng sát với ngoại bang để bóc lột, mưu cầu quyền lợi, hãm hại đồng bào mình.<br />
  <br />
  Tác giả Ban Ma<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Ban Mai không ngần ngại đặt vấn đề: Trịnh Công Sơn muốn đưa thông điệp gì trong bài hát qua các câu:<br />
  <br />
  Một ngàn năm đô hộ giặc Tàu<br />
  Một trăm năm nô lệ giặc Tây<br />
  Hai mươi năm nội chiến từng ngày<br />
  Gia tài của mẹ, một bọn lai căng,<br />
  Gia tài của mẹ, một lũ bội tình…<br />
  <br />
  Chị viết:<br />
  <br />
  <i>Sự xuất hiện của hai chữ lai căng trong ca từ mang nhiều ý nghĩa quan trọng. Lai căng tức là từ bỏ con người văn hóa dân tộc của mình để biến thành một người khác. Lai căng là phụ thuộc ngoại bang từ bên này hay bên kia, bằng cách này hay cách khác. Bọn lai căng đó trở thành một lũ bội tình dân tộc, vì luôn luôn đứng sát với ngoại bang để bóc lột, mưu cầu quyền lợi, hãm hại đồng bào mình. Lời mẹ dặn con chớ quên màu da vàng, dặn con giữ gìn màu da vàng chính là một cách phản kháng tâm thức nô lệ, một hình thức chống lại những khuynh hướng lai căng đang đe dọa.</i><br />
  <br />
  Trong đoạn văn này người đọc nhận thấy hai vấn đề mà tác giả đặt ra khá rõ: thứ nhất là lai căng, thứ hai là bội tình. Hai vấn đề này đụng đến những bài học lịch sử mà cả hai miền đều từng bị lên án. Lai căng được Ban Mai dẫn chứng như một thuộc tính dẫn đến bội tình và từ bội tình dẫn đến việc bóc lột chính đồng bào mình. Nhận xét của Ban Mai không mới nhưng nó có hiệu ứng vào chính thời điểm mà trong nước đang có những vấn đề được gọi là nhạy cảm với người láng giềng phương Bắc. Nơi từng đóng vai trò khiến miền Bắc trở thành lai căng, và hôm nay lại từng bước lò dò tới bờ vực bội tình.<br />
  <br />
  <b>    Một cuộc nội chiến<br /></b>
  <br />
  Ban Mai vô tình hay cố ý không phải là điều mà quan chức văn hóa tỉnh Bình Định bận tâm. Bằng cách nào đó, những nhận xét này trở thành nhức nhối cho một bộ phận rất lớn từng từ chối một cách dứt khoát rằng việc đánh nhau với người đồng Việt ở miền Nam là một cuộc nội chiến. Ban Mai bới tìm trong dòng nhạc Trinh Công Sơn mang soi rọi dưới ánh sáng hơn ba mươi năm sau khi cuộc chiến chấm dứt để thấy rằng hai từ “nội chiến” mà ông dùng trong nhạc phẩm Gia Tài Của Mẹ là hoàn toàn chính xác. Ban Mai dùng hình ảnh tan nát của những gia đình Việt Nam của cả hai miền để làm bàn cân, cân những nhận xét của mình. <br />
  <br />
  Chị viết:
  </p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Trong lúc người lính Cộng hòa đã nhận ra cuộc chiến này “cũng chỉ một trò chơi” thì... phần đông “Kẻ thù ta ơi” đều “điên say chiến đấu”, đều tin chắc vào chính nghĩa của cuộc chiến, đều hô hào cổ võ một cách trịnh trọng.<br />
  <br />
  Tác giả Ban Mai<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  <i>Là một trí thức, ông ý thức được thân phận nhược tiểu của đất nước mình trong bối cảnh tranh giành ảnh hưởng của các thế lực quốc tế. Cảm nhận được nỗi đau mất mát ấy, cho nên dù đang ở trong cái thế chống đối nhau, tự trong thâm tâm của người dân Việt, họ vẫn thấy yêu nhau, gần nhau:<br />
  <br />
  Tôi muốn yêu anh, yêu Việt Nam<br />
  Ngày gió lớn, tôi đi môi gọi thầm,<br />
  Gọi tên anh, tên Việt Nam,<br />
  Gần nhau trong tiếng nói da vàng.<br />
  <br />
  Cái bi thảm nhất là ở chỗ: cùng là người Việt Nam, nhưng người Việt lại bắn giết người Việt. Trong thực tế cuộc đời, có khi họ là anh em, cha con, là người yêu của nhau, nhưng vì khác chiến tuyến, nên nhìn nhau xa lạ. Khi người Việt đó: Bỏ xác trôi sông, chết ngoài ruộng đồng / Chết rừng mịt mùng, chết lạnh lùng / Mình cháy như than, chết cong queo / Chết vào lòng đèo, chết cạnh gầm cầu / Chết nghẹn ngào, mình không manh áo.</i><br />
  <br />
  Cùng cầm súng như nhau nhưng người lính hai miền khác nhau. Bản chất con người không hề khác nhưng chủ trương và cách tận dụng ngôn ngữ sắt lạnh để chiến thắng thì khác hoàn toàn. Ban Mai tìm được nơi những trang sách nhàu nát trước chiến tranh của các tác giả mà chị hoàn toàn không thể ngờ lại diễn tả cuộc chiến một cách khá hài hước như vậy. Nguyễn Bắc Sơn và Hà Thúc Sinh là hai trong số đó. Nguyễn Bắc Sơn từng nổi tiếng với cách dụng chữ bất ngờ và ý tưởng luôn vượt thoát những rào cản cũ kỹ của nền văn chương phải đạo. Ban Mai gọi Nguyễn Bắc Sơn là đang ngất ngưỡng với bộ đội miền Bắc. Việc dùng thơ Nguyễn Bắc Sơn và Hà Thúc Sinh phủ nhận vai trò được xem là cao cả của người lính trong cuộc chiến cũng là một chiếc gai nhọn đâm vào tính cao ngạo của nhiều người.<br />
  <br />
  <i>Không chỉ riêng Trịnh Công Sơn, hầu như người dân miền Nam nào cũng sống trong bi kịch ấy. Để minh chứng cho một thời đại đầy biến động này, chúng ta hãy đọc bài thơ của Nguyễn Bắc Sơn khi viết về bộ đội miền Bắc với một giọng thơ ngất ngưỡng:<br />
  <br />
  Kẻ thù ta ơi, những đứa xăm mình<br />
  Ăn muối đá và điên say chiến đấu<br />
  Ta vốn hiền khô, ta là lính cậu<br />
  Đi hành quân, rượu đế vẫn mang theo<br />
  Mang trong đầu những ý nghĩ trong veo<br />
  Xem chiến cuộc như tai trời ách nước<br />
  Ta bắn trúng ngươi, vì ngươi bạc phước<br />
  Chiến tranh này cũng chỉ một trò chơi<br />
  Vì căn phần ngươi xui khiến đó thôi<br />
  Suy nghĩ làm gì lao tâm khổ trí<br />
  Lũ chúng ta sống một đời vô vị<br />
  Nên chọn rừng sâu núi cả đánh nhau”...<br />
  <br />
  “Những đứa xăm mình”, những con người ấy cũng một dòng máu như ta thôi. Trong lúc người lính Cộng hòa đã nhận ra cuộc chiến này “cũng chỉ một trò chơi” thì... phần đông “Kẻ thù ta ơi” đều “điên say chiến đấu”, đều tin chắc vào chính nghĩa của cuộc chiến, đều hô hào cổ võ một cách trịnh trọng. “Kẻ thù ta ơi” là một thế hệ tươi sáng, họ là những học sinh, sinh viên đầy nhiệt huyết, được đào tạo từ nhỏ về lòng yêu nước, yêu nước ở đây đồng nghĩa với ý thức về nhiệm vụ và sứ mệnh. Yêu nước ở đây đã gắn liền với một thể chế. “Nhiệm vụ của ta là phải đấu tranh cho lẽ phải. Mà đã đấu tranh thì phải bỏ sức lực, phải suy nghĩ và phải hy sinh những quyền lợi cá nhân, có khi là cả cuộc đời mình, cho lẽ phải chiến thắng”</i>
  </p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Với Trịnh Công Sơn, trên xác chết anh em sự vinh quang phải giấu mặt. Không ai ca khúc khải hoàn trên thịt xương của cùng người Việt Nam.<br />
  <br />
  Tác giả Ban Mai<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Hai thái độ trong cùng một cuộc chiến dưới ngòi bút phân tích của Ban Mai đã phần nào nghiêng hẳn con thuyền tranh luận về một phía. Nếu miền Bắc sắt máu như thế để dành được thắng lợi thì việc thua cuộc của miền Nam có ý nghĩa gì khi các nhà thơ chỉ nhìn kẻ thù bằng những đôi mắt ngất ngưỡng như của Nguyễn Bắc Sơn? Ban Mai trả lời câu hỏi này bằng cách chứng minh rằng <i>“Với Trịnh Công Sơn, trên xác chết anh em sự vinh quang phải giấu mặt. Không ai ca khúc khải hoàn trên thịt xương của cùng người Việt Nam.”</i><br />
  <br />
  Vấn đề không chỉ nằm ở nhận thức cuộc chiến của hai phía mà Ban Mai còn đẩy xa hơn khi cuộc chiến kết thúc vào ngày 30 tháng 4 qua nhạc phẩm “Nối Vòng Tay Lớn”. Ban Mai viết rất từ tốn ở đoạn này nhưng lời lẽ của chị chắc chắn sẽ khiến nhiều người đau buốt, chị viết:<br />
  <br />
  <i>Rồi trưa ngày 30 tháng Tư năm 1975, chiến tranh chấm dứt, người ta nghe tiếng ông hát Nối Vòng Tay Lớn trên Đài Phát thanh Sài Gòn. Nhiều người miền Nam sửng sốt và thấy bị tổn thương như bị phản bội khi mà trái tim họ vốn đã tan nát khi Sài Gòn vừa thất thủ.<br />
  <br />
  Và một nghịch lý đã xảy ra: Người dân bên nào cũng đều thích hát nhạc của ông, nhưng trớ trêu thay, chính quyền bên nào cũng đều cấm đoán. Tại sao chính quyền phải run sợ trước những lời ca phản chiến?</i><br />
  <br />
  Câu hỏi của Ban Mai đã được trả lời. Người ta run sợ lời ca phản chiến của Trịnh Công Sơn vì chúng sẽ vô hiệu hóa những huyền thoại, những chiến tích anh hùng. Còn đối với những ai từng cho rằng các bài hát phản chiến này đưa đến sự đầu hàng của miền Nam thì e rằng quá đề cao Trịnh Công Sơn bởi ông chỉ là người hát rong, than thở số phận da vàng bằng những lời ca tuyệt vọng...<br />
  <br />
  <b>Mặc Lâm</b>, <br />phóng viên <a href="http://www.rfa.org/vietnamese/programs/LiteratureAndArts/Book-review-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang-a-controversial-topic-mlam-08292009134656.html">đài RFA</a>, 2009-08-29<br />
  <br />
  </p>
  <p class="comment">
  <b>tcs-home</b> (30/08/2009) :<br />
  Chúng tôi chưa kiểm chứng được tin cuốn sách của Ban Mai được phát hành trở  lại. Tuy nhiên, theo quyết định của UBND Bình Định ký ngày 12/08/2009 thì việc cấm đoán chỉ  có hiệu lực (nếu có) trên địa bàn tỉnh Bình Định mà thôi. Trước đó khoảng 5 tháng, sau khi xem xét đơn thư của ông Nguyễn Hoàn, Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông Quảng Trị, cục xuất bản của Bộ Thông Tin và Truyền Thông đã có công văn gửi tới nxb Lao Động chỉ "yêu cầu <b>nếu tái bản cuốn sách</b> (chúng tôi tô đậm) thì phải sửa chữa", cho nên không hề có quyết định nào cấm lưu hành cuốn sách trên cả nước. 
  </p>
  <br />


title: Vì sao nhạc Trịnh Công Sơn trở thành bất hủ
created: 2016-04-03 16:55:07+00:00
edited: 2016-04-03 17:17:49+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: giaitri.vnexpress.net, 1/4/2016
url_id: vi-sao-nhac-trinh-cong-son-tro-thanh-bat-hu
body:
  <br />
  <p>
  Mỗi năm, đến ngày giỗ Trịnh, gia đình, bạn bè, người hâm mộ đều tổ chức các chương trình tưởng nhớ ông. Năm nay, 15 năm nhạc sĩ đi xa, các hoạt động có phần rầm rộ hơn. Mỗi người yêu nhạc Trịnh đều có những lý do riêng để duy trì tình yêu của họ.</p>
  <p>
  Nhà thơ Anh Ngọc là một trong những người "yêu điên cuồng" nhạc Trịnh hơn 40 năm qua. Tình yêu đó bắt đầu từ ngày 30/4/1975, khi ông là phóng viên của báo Quân Đội, nằm trong đoàn quân tiến vào Sài Gòn. "Tôi ra chợ Bến Thành mua cái cassette nhỏ bằng bàn tay, người bán hàng lắp cho tôi cuốn băng phát thử, đó là cuốn Hát cho quê hương Việt Nam số 5 của Khánh Ly hát nhạc Trịnh", nhà thơ kể. Với băng nhạc đó, ông một mình vào doanh trại bỏ không của Sư đoàn thủy quân lục chiến trong thành phố, kê hai cái bàn lại với nhau và cứ thế nằm ngửa bật quạt trần nghe.</p>
  <p>
  "Trong trái tim của tôi có hai nửa, một nửa là con người chung, con người công dân, hướng tới mọi người, nửa còn lại do điều kiện chiến tranh tôi phải đóng kín - đó là con người cá nhân, riêng tư. 30/4, trong cuộc đoàn tụ của cả dân tộc, nhạc Trịnh đấm một cú mở toang cánh cửa đó. Với sự đánh thức của nhạc Trịnh, tôi sống bằng trái tim đầy đủ".</p>
  <p>
  Nhà thơ khẳng định cái riêng tư trong nhạc Trịnh lại chính là cái phổ cập ở mọi con người bình thường chứ không riêng ai. "Nhạc Trịnh viết về thế giới con người, đi qua 'cái' một người đến với mọi người, một thời đến với mọi thời, một nơi nói đến mọi nơi", nhà thơ nói.</p>
  <p>
  Với nhà nghiên cứu, phê bình văn học Chu Văn Sơn, nhạc Trịnh hấp dẫn ông từ tuổi học trò cấp ba, rồi trở thành niềm say mê khi ông là sinh viên Văn khoa và ngày càng sâu đằm theo thời gian. Theo ông, say mê hồi trẻ chỉ là của một người yêu nghệ thuật, mê ca hát, thấy nhạc Trịnh hợp với sở thích của mình. Còn giờ, là kiểu say mê của một người nghiên cứu nghệ thuật. Ông nhận định: "Càng ngày càng nhận thấy rõ các giá trị lớn của di sản Trịnh Công Sơn, một di sản không chỉ là âm nhạc". vi-sao-nhac-trinh-cong-son-tro-thanh-bat-hu Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thời trẻ.</p>

  <p align="center">
  <img src="http://www.tcs-home.org/photos/album-2/tcs-1980.jpg/image_preview" /><br />
  <i>Ảnh PvĐ: tcs-home.org</i>
  </p> 

  <p><b>Có nhiều giá trị làm nên sự bất hủ của nhạc Trịnh.</b></p>
  <p>
  Nhà thơ Anh Ngọc cắt nghĩa, về khía cạnh lý trí, Trịnh Công Sơn có một cái đầu tràn ngập tư tưởng và có lõi triết học gồm cả minh triết phương Đông, đặc biệt là đạo Phật và minh triết phương Tây. Nhờ trụ trên xương sống triết học nên tác phẩm có tính vĩnh cửu. Về trái tim, Trịnh Công Sơn là người chỉ lắng nghe trái tim mình. "Một trái tim quá yêu thương, đồng cảm với người khác nên trái tim đó cháy sáng lên, như Maxim Gorky từng nói: 'đốt cháy trái tim lên thành trí tuệ'. Trái tim ấy luôn nhìn thấy hai mặt của cuộc đời này. Đẹp và buồn, yêu và đau. Nhạc Trịnh Công Sơn vĩ đại chỗ đó, phản ứng trung thực nhiều bình diện của cuộc sống, có thể gọi đó là tập đại thành về cõi đời này".<p>
  <p>
  Theo Anh Ngọc, với 600 ca khúc trong đó hàng trăm bài được mọi người thuộc và hát, hàng chục bài bất hủ, hoàn toàn có thể làm từ điển ca từ nhạc Trịnh với các trạng huống của con người, từ lúc chưa đẻ đến khi nằm xuống. Với ông, đó là cuốn bách khoa toàn thư về thế giới tinh thần, là tri âm tri kỷ, là thuốc giảm đau lúc buồn nhất. Nhà thơ cho rằng nhạc Trịnh nghe trên sân khấu hay đã đành, nhưng hay không kém là chúng ta tự hát một mình. "Nó chẳng khác gì một người bạn, là bạn của tất cả trái tim, đặc biệt những trái tim đau đớn, mất mát, tuyệt vọng".</p>
  <p>
  Bên cạnh những ca khúc về tình yêu và thân phận, Anh Ngọc nói mảng ca khúc Da vàng lay động những người lính như ông, bởi nó là tiếng khóc dài trước những thân phận trong chiến tranh, của một con người vì quá yêu thương con người, dân tộc mà đau.</p>
  <p>
  Nhà phê bình Chu Văn Sơn cho rằng Trịnh Công Sơn thuộc mẫu nghệ sĩ đa tài, mẫu ba trong một: nhạc sĩ - thi sĩ - họa sĩ. Chu Văn Sơn cắt nghĩa: "Nhạc Trịnh giản dị dễ hát, ca khúc nào của anh Sơn cũng là những giai điệu đầy chân cảm, ca từ nào của anh ấy cũng là một bài thơ, tâm trạng chuyển tải trong ca khúc không chỉ là tâm trạng tình nhân mà còn là trạng thái nhân thế của thời đại. Vì thế nó rất dễ đi vào lòng người. Nhưng, chỉ âm nhạc không thôi, không thể tạo sức sống lớn đến thế. Tôi tán thành ý kiến của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, một tri kỷ đặc biệt của anh Sơn, rằng: có một văn hóa Trịnh Công Sơn. Đúng thế, Trịnh Công Sơn ảnh hưởng đến tâm hồn người Việt như một văn hóa. Người ta thấy trong đó một cách yêu, cách sống, cách ứng xử với quê hương, với đất nước, với chiến tranh, với hòa bình, với thiên nhiên, với lịch sử, với sự sống, với cái chết, với thực tại, với hư vô... Nó làm giàu thêm, đẹp thêm cho lối sống Việt, văn hóa Việt".</p>
  <p>
  Nhà phê bình chia sẻ ông khó có thể kể ra ca khúc nhạc Trịnh yêu thích nhất. "Nhạc Trịnh hay khá đồng đều trên cả hai mảng chính trước đây là tình ca và phản chiến, trên cả ba chủ đề xuyên suốt là thân phận, quê hương và tình yêu. Ca khúc nào cũng được viết giản dị nhưng đều là những giai điệu vút lên từ tâm can máu huyết, nên ca khúc nào cũng là một mảnh hồn Trịnh, một ký thác Trịnh. Nó khiến cho ai đã yêu ông dường như đều phải yêu đủ, yêu trọn. Và thật khó khăn khi phải nói 'không' với ca khúc nào đó".</p>
  <p>
  Có nhiều thế hệ từ Khánh Ly vẫn nối nhau hát nhạc Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Trong chương trình diễn ra tối 2/4, nhiều thế hệ hát nhạc Trịnh gồm Khánh Ly, Hồng Nhung, Cẩm Vân - Khắc Triệu, Quang Dũng, ca sĩ nhí Huyền Trân đứng chung sân khấu để tưởng nhớ nhạc sĩ. Sự tiếp nối cho thấy nhạc Trịnh vẫn tiếp tục chảy trong đời sống.</p>
  <p>
  Khánh Ly chia sẻ bà hát nhạc Trịnh Công Sơn chỉ đơn giản vì yêu. "Tôi cũng như cỏ cây ấy, cơn mưa xuống thì nó mọc. Với tôi, nhạc Trịnh như lời an ủi, chia sẻ trong đời sống của mình. Tôi mong mỏi mọi người cũng như tôi, tìm thấy mình trong những ca khúc đó. Ông ấy không viết riêng cho ai đâu, ông ấy viết cho chúng ta. 'Em cứ hồn nhiên rồi em sẽ bình minh', đó là lời ông ấy nhắn nhủ tất cả chúng ta đấy".</p> 
  <p>
  Nữ danh ca khẳng định từ lúc bắt đầu cho đến hiện tại, không có điều gì làm cho bà chán mà nghĩ đến việc thôi hát Trịnh Công Sơn. "Tôi sẽ hát cho tới khi không hát được nữa".</p>
   
  <p align="center">
  <img src="http://img.f9.giaitri.vnecdn.net/2016/04/01/khanh-ly-5071-1459470023.jpg" /><br />
  <i>Khánh Ly và Hồng Nhung sẽ đứng chung sân khấu hát nhạc Trịnh</i>
  </p>
  <p>
  Hồng Nhung chia sẻ cô yêu thích nhạc Trịnh từ khi mới là thiếu nhi. Cô biết ơn khi được trưởng thành cùng âm nhạc và con người nhạc sĩ nên mong muốn dành tình cảm, sự thăng hoa để thể hiện âm nhạc đó đến mọi người. Với Hồng Nhung, Trịnh Công Sơn là người thầy, người bạn mà cô may mắn được gắn bó trong 10 năm cuối cuộc đời nhạc sĩ. Hồng Nhung nói: "Trịnh Công Sơn dặn khi ra đường thấy ai vẫy tay với mình thì hãy vẫy tay lại, hãy dành lòng tốt cho cuộc đời bởi không biết ngày sau có còn gặp nhau không. Đời sống nỗi buồn nhiều hơn và âm nhạc của anh cũng có điều đó nhưng nó lại luôn hướng tới niềm vui, những điều đẹp đẽ. Lúc nào anh cũng cổ vũ mọi người hãy yêu nhau đi".</p>
  <p>
  Theo nữ ca sĩ, nhạc Trịnh Công Sơn gắn liền với đời sống người yêu nhạc ông nên mới có chuyện ngày xưa sinh viên đại học có trò xem bói bằng nhạc Trịnh. Với cô, mỗi thời đoạn cuộc sống khác nhau lại thấy phù hợp những bài hát khác nhau. "Hiện nay tôi cảm thấy yêu đời, biết ơn đời sống dành cho mình rất nhiều trong cả sự nghiệp âm nhạc và cuộc sống gia đình nên thích những bài hát viết về người mẹ hay hướng tới điều tốt trong mỗi ngày sống như Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui, Mưa hồng...". Hồng Nhung tiết lộ đó là những ca khúc cô vẫn hát thầm mỗi ngày.</p>
  <p>
  Hồng Nhung tin rằng âm nhạc Trịnh Công Sơn sẽ không thành lịch sử mà tiếp tục đi cùng các thế hệ Việt Nam. Cô nhìn thấy tình yêu không đổi ở khán giả, từ thời Trịnh Công Sơn còn trẻ vác guitar gỗ đi các trường đại học cùng Khánh Ly hay giờ đây ở trường đại học thời đại internet, nhạc Trịnh vẫn vang lên như vậy.</p>
  <p>
  Người nghe thì có nhiều lựa chọn. Với nhiều người, chỉ Khánh Ly mới làm nên nhạc Trịnh. Nhà thơ Anh Ngọc gọi mối quan hệ giữa nhạc sĩ họ Trịnh và nữ danh ca là "mối lương duyên có một không ai của âm nhạc Việt Nam". Ngoài Hồng Nhung, Quang Dũng được đánh giá thể hiện tốt một số bài, với nhà thơ Anh Ngọc, người có thể hát nhạc Trịnh hay thứ hai sau Khánh Ly chính là Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>
  Với nhà phê bình Chu Văn Sơn, ông thừa nhận Khánh Ly là "ca sĩ lớn, thậm chí là ca sĩ vô song về hát nhạc Trịnh" nhưng ông cũng khá cởi mở để đón nhận những ca sĩ sau này như Mỹ Linh, Hồng Nhung, Thanh Lam, Tùng Dương hay Giang Trang... làm mới nhạc Trịnh Công Sơn. Theo ông, đây cũng chính là điều nhạc sĩ họ Trịnh khi còn sống mong muốn. "Mỗi ca sĩ ấy đem lại, hay đúng hơn, là tô đậm cho nhạc Trịnh ở một vẻ đẹp nào đó. Vì thế mà nhạc Trịnh được sống với nhiều bình diện, thậm chí nhiều đời sống. Tôi lấy ví dụ, thể hiện vẻ đẹp của trải nghiệm trong nhạc Trịnh, thì khó ai qua được Khánh Ly, vẻ đẹp sang trọng khó ai bì được Mỹ Linh, vẻ đẹp tươi tắn khó ai bằng Trịnh Vĩnh Trinh, Hồng Nhung, vẻ đẹp mê mị khó ai sánh được Tùng Dương, Thanh Lam, còn vẻ đẹp an nhiên thì các anh tài khác có thể phải nhường Giang Trang...".</p>
  <p>
  Trong cuộc trò chuyện về nhạc Trịnh, nhà thơ Anh Ngọc nhắc tới câu nói của Trịnh Công Sơn, đại ý con người ta hãy sống làm sao để "khi sống thì đầy ắp sự có mặt, còn khi mất đi thì đầy ắp sự vắng mặt". Trịnh Công Sơn đã làm được điều đó. Sự hiện diện của ông không phải bằng thể xác mà trong nỗi nhớ của hàng triệu người yêu nhạc Trịnh, trong ngày hôm nay - 1/4.</p>
  <p><b>Anh Sa</b></p>
  <p>
  <a href="http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/nhac/cam-xuc-am-nhac/vi-sao-nhac-trinh-cong-son-tro-thanh-bat-hu-3377979.html">giaitri.vnexpress.net</a>, 1/4/2016</p>


title: .... "xưa rồi Diễm"
created: 2011-09-17 06:43:04+00:00
edited: 2011-09-17 07:29:49+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Long não, 16/09/2011
url_id: xua-roi-diem
body:
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="photo1.png">
  <img src="photo1.png/image_preview" /></a>
  </div>

  <p>
  Vào một chiều thứ bảy đẹp trời một người bạn rủ tôi đi xem ca nhạc thính phòng với chủ đề <a href="/News/thu-moi-dem-nhac-trinh-cong-son">"Thanh Hải và Trịnh Công Sơn"</a>. Tôi vốn mê nhạc Trịnh Công Sơn từ thuở còn "làm học trò không sách vở cầm tay, có tâm sự đi nói cùng cây cỏ". Nhà nghèo chỉ có cái máy cassette cũ, phải dùng tăm quay "tiếp sức" máy mới chạy nổi, nên đôi lúc nghe nhạc Trịnh Công Sơn mà nó nhão nhão như nghe... nhạc vàng (xin ghi chú rằng nhạc vàng tôi nói ở đây là loại nhạc với lời ca trữ tình bình dân được viết trên những giai điệu nhẹ nhàng của rumba, boléro, ballade mà các ca sĩ tiêu biểu thời đó là Chế linh, Duy Khánh, Thanh Tuyền v.v...).</p>

  <p>
  Buổi văn nghệ "thính phòng" đúng như nghĩa của nó được tổ chức trong một căn phòng nhỏ, trang trí nhã nhặn với một tấm phông vải vẽ hình nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đơn sơ như cuộc đời của người nhạc sĩ tài ba nhưng đã để lại một kho tàng âm nhạc vô cùng phong phú. Quả thật Thanh Hải đã không phụ lòng tôi. Sau khi yêu cầu người hướng dẫn chương trình cũng như khán thính giả đừng gọi anh là ca sĩ vì anh tự cho mình không xứng đáng với danh hiệu này (điều mà tôi không đồng ý với anh lắm sau khi nghe anh hát), Thanh Hải kể chúng tôi nghe những kỷ niệm của anh trong thời gian anh cùng tham gia sinh hoạt văn nghệ với Trịnh Công Sơn. Mỗi bài anh hát chứa đầy một vùng trời kỷ niệm của anh và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Tôi ước gì mình có được diễm phúc đó để biết tại sao trong bài "<i>Tình khúc Ơ-Bai</i>" có đoạn</p>
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="photo2.png">
  <img src="photo2.png/image_preview" /></a>
  </div>
  <dd>
  <i>Ta đi bằng nhịp điệu<br />
  Nhịp điệu không giống nhau<br />
  Ta đi bằng nhịp điệu<br />
  Nhịp điệu sao khác màu</i>
  </dd>
  <p>
  Bà xã anh Thanh Hải kể lại rằng có lần đi hát ở Bảo lộc, Trịnh Công Sơn đi theo các cô gái tây nguyên lên núi hái chè. Vì không phải là dân miền núi nên Trịnh Công Sơn không theo kịp các cô, đến khi bắt kịp Trịnh Công Sơn nắm lấy tay một cô thì cô gái ấy thẹn thùng hất tay Trịnh Công Sơn ra và nói "ơ bai", có nghĩa là "không được đâu". Nhẹ nhàng một lời trách bâng quơ của cô sơn nữ. Nhịp nhàng một bài ca trữ tình của Trịnh Công Sơn. </p>
  <p>
  Trong những câu chuyện bên lề của Thanh Hải có một kỷ niệm riêng của anh là thời đó mỗi lần anh đi hát đều phải dắt cô con gái nhỏ theo như anh nói đùa "đó là chiêu của vợ tôi đấy", để thỉnh thoảng lại gặt được một trận cười của khán thính giả khi con gái anh lững thững bên anh trên sân khấu. Cô bé ngày xưa bây giờ cũng chính mình lên hát nhạc Trịnh Công Sơn, chỉ khác một chút là con cô ấy còn bé quá, chưa biết đi nên Thanh Hải không có dịp nhìn lại hình ảnh của anh hơn 30 năm về trước.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="photo3.png">
  <img src="photo3.png/image_preview" /></a>
  </div>
  <p>
  Nhạc của Trịnh Công Sơn thường được trình bày qua các giọng ca nữ như Khánh Ly, Lệ Thu v.v. Nam ca sĩ thì ít hơn, chỉ vài người hát nhạc Trịnh Công Sơn "đạt" như Tuấn Ngọc chẳng hạn. Còn Thanh Hải ? Giọng anh cao mà ấm, tôi được nghe trọn từng lời nhạc của Trịnh Công Sơn, khác với nhiều "ca sĩ" bây giờ, hát giọng líu nghíu, không phát âm rõ lời nên "em đã có ai rồi" (<i>Nụ cười em thiên thần, Trường Huy</i>) đôi khi lại nghe ra là "em đã có ... thai rồi". Rõ chán mớ đời.</p>
  <p>
  Trong đêm văn nghệ cũng có trình diễn vài ca khúc da vàng (Ca dao mẹ) hay những bài nhạc về thân phận con người (<i>Cát bụi, Một cõi đi về</i>) nhưng có lẽ với tôi quyến rũ hơn hết vẫn là những bài tình ca của Trịnh Công Sơn. Thanh Hải đã đưa tôi về với "chiều tím loang vỉa hè" (<i>Nhìn những mùa thu đi</i>), với "cây bàng lá đỏ" (Nhớ mùa thu Hà nội), với tình yêu được vẽ bằng hình ảnh của "gió hôn tóc thề" (<i>Nhìn những mùa thu đi</i>), hay "em đi về cầu mưa ướt áo, đường phượng bay mù không lối vào" (<i>Mưa hồng</i>). </p>
  <p>
  Cám ơn anh đã cho tôi một thoáng nhớ về những kỷ niệm của thuở .... "<i>xưa rồi Diễm</i>" (1).</p>
  <p>
  <b>Long não</b><br />
  16/09/2011
  </p>
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: center;" align="center">
  <a href="photo4.png">
  <img src="photo4.png/image_preview" /></a>
  </div>
  <br />
  <hr />
  <p>
  (1)  một cách nói bóng gió của người Nam, ám chỉ mọi việc qua lâu lắm rồi qua tiêu đề bài hát Diễm xưa của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn</p>


title: Chansons anti-guerre de Trinh Cong Son
created: 2004-08-03 04:26:12+00:00
edited: 2014-08-31 13:55:33+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Yoshii Michiko
url_id: chansons-anti-guerre-de-trinh-cong-son
body:
  <p><img src="Y.Michiko_p1.JPG" /></p>
  <p><b>Những bài hát phản chiến của Trịnh Công Sơn</b><br /> Yoshii Michiko, 1991, Luận văn thạc sĩ, Đại học Paris 7, 135 trang.<br /> <br /> Sommaire<br /> <br /> Avant-propos<br /> <br /> I - Introduction<br /> <br /> 1. Trịnh Công Sơn : sa place dans la musisue vietnamienne<br /> 2. Trịnh Công Sơn : sa vie, ses oeuvres<br /> <br /> II. Chansons anti-guerre de Trinh Cong Son<br /> <br /> 1. Place occupée dans son oeuvre<br /> 2. La guerre au quotidien<br /> 3. Cri du peuple<br /> 4. Appel à la paix et à la réunification<br /> <br /> III. Dimension internationale de Trinh Cong Son - ses chansons au Japon<br /> <br /> IV: Dimension à travers le temps - chez les Vietnamiens<br /> <br /> Conclusion<br /> <br /> <br /> - Bibliographie<br /> - Discographie<br /> - Cassettographie<br /> - Vidéographie<br /> - Index des noms propres<br /> - Carte<br /> - Liste alphabétique de l'oeuvre de Trịnh Công Sơn<br /> - Adresses utiles<br /> <br /> </p>
  <p><img src="Y.Michiko_p2.JPG" /></p>
  <p><img src="Y.Michiko_p3.JPG" /></p>


title: Mô hình ẩn dụ cấu trúc trên cứ liệu ca từ Trịnh Công Sơn
created: 2009-11-07 15:08:26+00:00
edited: 2009-11-07 21:42:27+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Thị Thanh Huyền, luận văn Ngôn Ngữ học, 2009
url_id: mo-hinh-an-du-cau-truc-tren-cu-lieu-ca-tu-trinh-cong-son
body:
  <table width="70%">
  <tr>
     <td>
  <div align="center">
   <br />
   <br />
  ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH<br />
  TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN<br />
   <br />
   <br />
  </b><br />
   <br />
   <br />
  </div>
  <h3 align="center" class="Subheading">ẨN DỤ TRI NHẬN</h3>
  <h3 align="center" class="Subheading">MÔ HÌNH ẨN DỤ CẤU TRÚC</h3>
  <h3 align="center" class="Subheading">TRÊN CỨ LIỆU CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN</h3>
  <br />
   <br />
  <div align="center">
  LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN<br />
   <br />
  <br />
  Chuyên ngành : NGÔN NGỮ HỌC<br />
  Mã số : 602201<br />
  Người hướng dẫn khoa học : PGS.TSKH. TRẦN VĂN CƠ<br />
   <br />
   <br />
  THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2009<br />
   <br />
  <br />
  </div>
  </tr></td>
  </table>


title: Một cõi Trịnh Công Sơn
created: 2004-08-03 21:42:06+00:00
edited: 2014-08-31 13:50:34+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thụy Kha, Đoàn Tử Huyến
url_id: mot-coi-trinh-cong-son
body:
  <p>(sưu tầm và biên soạn)</p>
  <p><img src="sach8.jpg" /></p>
  <p>nxb Thuận Hoá và Trung Tâm Văn hoá Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002<br /> 660 trang</p>
  <h2>Lời người làm sách</h2>
  <p>Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã giã từ chúng ta, giã từ cõi tạm. Thời gian cứ trôi làm nỗi xúc động trong mỗi trái tim phần nào lắng lại, nhưng nó cũng giúp ta cảm nhận được sâu sắc hơn sự ra đi của nhạc sĩ là một mất mát lớn.<br /> <br /> Kẻ du ca về phận người, Sứ giả của tình yêu, Người hát rong của thế kỷ XX, Phù thủy của ngôn từ… bấy nhiêu danh xưng có lẽ cũng chưa nói hết được tấm lòng và tài năng của người nhạc sĩ độc đáo này. Từ khi ông qua đời đến nay, không kể báo chí trong và ngoài nước, ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn đã có ít nhất năm cuốn sách được xuất bản để tưởng nhớ ông và nói về sự nghiệp của ông. Hiếm có một nhạc sĩ nào nhận được sự yêu mến và ngưỡng mộ đến thế.<br /> <br /> Ngay sau khi Trịnh Công Sơn qua đời, chúng tôi đã thực hiện cuốn sách <i>Trịnh Công Sơn - Một người thơ ca - Một cõi đi về</i> (NXB Âm nhạc &amp; Trung tâm văn hóa Ngôn Ngữ Đông Tây, H. 2001, 518 trang) và nó đã được đông đảo bạn đọc đón nhận, cổ vũ. Tuy nhiên, do đòi hỏi của thời gian nên trong tập sách đó chúng tôi chỉ kịp tập hợp và cung cấp cho độc giả một số bài viết về Trịnh Công Sơn, chủ yếu lấy từ báo chí, các sáng tác văn xuôi và 63 ca từ của ông, nhằm bày tỏ lòng thương tiếc với người nghệ sĩ vừa ra đi. Nay để giúp bạn đọc có được những cách hiểu, cách cảm khái quát hơn, sâu sắc và toàn diện hơn về thế giới âm nhạc của Trịnh Công Sơn và về vị trí của ông trong nền âm nhạc Việt Nam, chúng tôi chủ trương tổ chức công trình <b> Một Cõi Trịnh Công Sơn</b>. Khác với lần trước nặng về cảm xúc, lần này chúng tôi cố gắng tập hợp đưa vào cuốn sách, một cách đầy đủ trong chừng mực khả năng cho phép, những bài viết dài hơn, những công trình nghiên cứu, những nhận định đánh giá khách quan, sâu sắc, từ nhiều góc độ và thậm chí có thể không hoàn toàn thống nhất với nhau, về cuộc đời và sự nghiệp Trịnh Công Sơn. Cuốn sách được chia làm hai phần lớn: Phần 1: những bài viết về Trịnh Công Sơn sắp xếp theo vần tên tác giả; Phần 2: sưu tập các tác phẩm văn xuôi của chính nhạc sĩ cùng một số ca từ tiêu biểu và giàu chất thơ của ông.<br /> <br /> Trong cuốn sách này chúng tôi sử dụng tài liệu từ nhiều nguồn: sách báo, internet, lưu trữ cá nhân, bạn bè… Có một số tác giả, nhất là những người sống và làm việc ở nước ngoài, những người làm sách chưa liên hệ được. Chúng tôi thành thật cáo lỗi và xin phép được sử dụng những bài viết giá trị của quý vị vào tập sách này. Trong khả năng có thể, chúng tôi ghi rõ xuất xứ của từng bài. Có một số trường hợp, do điều kiện xuất bản, chúng tôi xin lược trích và biên tập một số chỗ, mong được lượng thứ và thông cảm.<br /> <br /> Cuốn sách ra đời có niềm vui, công sức và sự hỗ trợ của nhiều người. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn tất cả: các tác giả có bài viết trong cuốn sách,, nhà xuất bản Thuận Hoá, các bạn bè nhiệt tình ủng hộ, và bạn Thiện Lê, biên tập trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây đã có nhiều đóng góp trong việc sưu tầm và biên tập cuốn sách này.<br /> <br /> Mặc dù đã rất cố gắng nhưng chắc chắn cuốn sách không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong các tác giả, bạn bè và độc giả tiếp tục đóng góp thêm nhiều bài vở, ý kiến - để công trình được hoàn thiện hơn ở những lần in sau.<br /> <br /> <br /> ĐOÀN TỬ HUYẾN<br /> NGUYỄN THỤY KHA<br /> NGUYỄN TRỌNG TẠO</p>
  <h2>Mục Lục</h2>
  <p>Lời người làm sách<br /> <br /> <b>NGƯỜI DU CA</b><br /> <br /> “Để Gió Cuốn Đi...” - Hồ Thị Hải Âu<br /> Phố Trịnh - Yên Ba<br /> Trịnh Công Sơn Người Thơ Ca - Văn Cao <br /> Tôi Phát Biểu Về Trịnh Công Sơn và Những Ca Khúc Phản Chiến Của Anh - Bửu Chỉ<br /> Nói Về Trịnh Công Sơn - Trịnh Cung <br /> Trịnh Công Sơn: Đôi Nét Chấm Phá – Trúc Chi<br /> Ngày Sau Sỏi Đá - Nguyễn Duy<br /> Đẹp Như Tranh Trừu Tượng - Phạm Duy<br /> Sự Thật Của Cuộc Ra Đi - Nguyễn Khoa Điềm<br /> Như Cánh Vạc Bay - Quỳnh Dao<br /> Ca Hát Không Mỏi Mệt Về Phận Người - Trần Thanh Hà<br /> Anh Vẫn Là Mùa Xuân – Văn Cầm Hải<br /> Gió Trời Xin Ngủ Bình Yên – Lê Hữu<br /> Một Cõi Âm Thanh - Nguyễn Thụy Kha<br /> Trò Chuyện với Khánh Ly về Trịnh Công Sơn - Trường Kỳ <br /> Trịnh Công Sơn - Nơi Vùng Ưu Tư Thành Tiếng Du Ca – Thái Kim Lan<br /> Cuộc Tiễn Đưa Sơn Về “Chốn Xa Xăm Cuối Trời” – Tương Lai<br /> Trịnh Công Sơn Và Tiềm Thức "Thân Phận Mong Manh" - Nhật Lệ<br /> Bên Đời Hiu Quạnh – Khánh Ly<br /> Xin Đủ Cho Một Đời... - Khánh Ly.<br /> “Huyền Thoại Mẹ” Của Trịnh Công Sơn - Hoàng Long<br /> Trịnh Công Sơn Tỏ Tình Với Cuộc Sống - Trần Hữu Lục<br /> Nhạc Sĩ Trịnh Công Sơn và Tuổi Thơ - Trương Quang Lục<br /> Định Mệnh Bắt Anh Phải Yêu Thương - Anh Ngọc<br /> Người Hát Rong Của Thế Kỷ Hai Mươi - Anh Ngọc<br /> Ru Người Ngồi Mãi Cùng Tôi - Hồng Nhung<br /> Lời Thơ Trong Ca Khúc Trịnh Công Sơn - Phạm Phú Phong<br /> Trịnh Công Sơn - Những Ám Ảnh Nghệ Thuật – Bùi Vĩnh Phúc<br />Nghệ Thuật Ca Từ Của Trịnh Công Sơn Qua Tác Phẩm “Đóa Hoa Vô Thường” – Trương Hồng Quang<br />Trịnh Công Sơn Và Bóng Mát Người Mẹ - Đỗ Trung Quân<br />Hội Ngộ Giữa Hư Không - Lê Minh Quốc<br />Dạ Khúc – Lê Minh Quốc <br />Paris, Tiếng Hát Trịnh Công Sơn - Nguyễn Quang Sáng<br />Trịnh Công Sơn Người Tình Vĩnh Cửu - Nguyễn Trọng Tạo<br />Có Một Nhà Thơ Tên Là Trịnh Công Sơn - Nguyễn Trọng Tạo<br />Diễm Xưa - Nguyễn Trọng Tạo<br />Buồn Bã Với Những môi Hôn – Cao Huy Thuần<br />Một cái Nhìn Về Ca Từ Trịnh Công Sơn - Trần Hữu Thục<br />Chiêm Ngắm Đóa Hoa Vô Thường – Hà Vũ Trọng<br />Trịnh Công Sơn - Tiếng hát Hòa Bình - Đặng Tiến<br />Về Trịnh Công Sơn – Bùi Bảo Phúc<br />Trịnh Công Sơn Và Những Cơn Mưa - Hải Trung<br />Một Thiền Sư Du Ca - Đỗ Minh Tuấn<br />Anh Đã Vắt Kiệt Tình Yêu Cho Đời - Thanh Tùng<br />Hành Tinh Yêu Thương Của Hoàng Tử Bé - Hoàng Phủ Ngọc Tường <br />Hạt Bụi Và Tia Sáng – Hoàng Phủ Ngọc Tường<br />Từ “Diễm Xưa” đến “Một Cõi Đi Về” - Nguyễn Thanh Ty<br />Cuộc Hành Trình Làm Người Việt Nam Qua Trịnh Công Sơn - Thế Uyên<br />Trịnh Công Sơn - Kẻ Du Ca - Bửu Ý<br />Đèn Thắp Thì Mờ - Bửu Ý<br />Cám Ơn và Xin Lỗi - Bửu Ý<br />Nhớ Người Trong Cõi (Trích Các Bài Viết Về Trịnh Công Sơn)<br /> <br /> <br /> <b>PHỤ LỤC 1 : VĂN XUÔI TRỊNH CÔNG SƠN</b><br /> <br /> Chợt Tôi Thấy Thiên Thu Là Một Đường Không Bến Bờ<br />Bài hát đầu tiên, bài hát cuối cùng<br />Vết Thương Tỉnh Thức<br />Nhật ký Huế<br />Phác Thảo Chân Dung Tôi<br />Nhật Ký Ở Tuổi 30<br />Cuộc Sống Không Thể Thiếu Tình Yêu <br />Viết Và Thở<br />Văn Tự<br />Sự Vật, Con Người<br />Phải biết sống hết mình trong mỗi sát na của hiện tại<br />Huyên Náo và Tĩnh Lặng<br />Một Cõi Đi Về<br />Hồi Ức<br />Giấc Mơ Hạ Trắng<br />Cát Bụi<br />Nhớ Về Một Bài Hát<br />Ngày Văn Cao Trở Lại<br />Trong Âm Nhạc, Văn Cao Sang Trọng Như Một Ông Hoàng<br />Thư gởi Ngô Kha<br />Tình Yêu Và Tiếng Hát<br />Tin Vào Niềm Tuyệt Vọng<br />Bản Tình Ca ở Lại Với Ai?<br />Để Bắt Đầu Một Hồi Ức<br />Kiếp Sau Tôi Vẫn Là Người Nghệ Sĩ...<br />Tôi Đã Tận Hưởng Những Tình Cảm Nhân Loại (Trả lời phỏng vấn)<br />Tôi Luôn Sống Với Hiện Tại<br />Âm Nhạc Mùa Xuân Tình Yêu<br />Nói Về Những Bài Hát Ở Sài Gòn Trước 1975<br />Chữ Tài Chữ Mệnh Cũng Là Bể Dâu<br />Chưa kịp thực hiện một ước mơ nhỏ đã thấy hết năm hết tháng<br />Chú Lộ<br />Tôi Đã Mơ Thấy Chuyến Đi Của Mình<br /> <br /> <br /> <b>PHỤ LỤC 2 : CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN</b> <br /> <br /> Bên đời hiu quạnh<br />Ru ta ngậm ngùi<br />Lời thiên thu gọi<br />Như chim ưu phiền<br />Đêm thấy ta là thác đổ<br />Cát bụi<br />Một cõi đi về<br />Chiếc lá thu phai<br />Biết đâu nguồn cội<br />Để gió cuốn đi<br />Cỏ xót xa đưa<br />Như tiếng thở dài<br />Phôi pha<br />Lời buồn thánh<br />Dấu chân địa đàng<br />Một ngày như mọi ngày<br />Gần như niềm tuyệt vọng<br />Xa dấu mặt trời<br />Ở trọ<br />Phúc âm buồn <br />Vẫn nhớ cuộc đời<br />Ngẫu nhiên<br />Cũng sẽ chìm trôi<br />Tôi ơi đừng tuyệt vọng<br />Rồi như đá ngây ngô<br />Như một lời chia tay<br />Yêu dấu tan theo<br />Lặng lẽ nơi này<br />Ru đời đã mất <br />Này em có nhớ<br />Ru đời đi nhé <br />Vẫn có em bên đời<br />Em còn nhớ hay em đã quên<br />Đời gọi em biết bao lần<br />Xin trả nợ người<br />Con mắt còn lại<br />Còn ai với ai<br />Tình nhớ<br />Mưa hồng<br />Tuổi đá buồn <br />Tình xa<br />Gọi tên bốn mùa<br />Tưởng rằng đã quên<br />Tình sầu<br />Nắng thuỷ tinh<br />Biển nhớ<br />Như cánh vạc bay<br />Diễm xưa<br />Nhìn những mùa thu đi<br />Hạ trắng<br />Đại bác ru đêm<br />Ngụ ngôn mùa đông<br />Huyền thoại mẹ<br />Hãy cứ vui như mọi ngày<br />Một lần thoáng có<br />Sóng về đâu<br />Cúi xuống thật gần<br />Hoa vàng mấy độ<br />Du mục<br />Cho một người nằm xuống<br />Huế Sài gòn Hà nội<br />Người con gái Việt nam da vàng<br />Tiến thoái lưỡng nan<br />Chưa mất niềm tin<br />Nối vòng tay lớn<br />Ca dao mẹ<br />Ướt mi<br />Giọt nước mắt cho quê hương<br />Đoá hoa vô thường<br />Từng ngày qua<br />Chìm dưới cơn mưa<br />Có một dòng sông đã qua đời<br />Rừng xưa đã khép</p>


title: Như những dòng sông
created: 2007-04-07 14:00:47+00:00
edited: 2014-08-31 14:02:19+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Hoàng Tá Thích
url_id: nhu-nhung-dong-song
body:
  <p><img src="nhu-nhung-dong-song.jpg" /></p>
  <p><br /> Nxb <b>Văn Nghệ</b> và Công ty văn hóa <b>Phương Nam</b><br /> ấn hành nhân ngày giỗ thứ 6 của Trịnh Công Sơn.</p>
  <h3>Lời giới thiệu</h3>
  <p>Hoàng Tá Thích là em rể của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, hiện gia đình ông định cư ở Canada. Nhân ngày giỗ thứ 6 của nhạc sĩ, ông viết cuốn hồi ức: <b>Như những dòng sông</b>, NXB Văn nghệ và Công ty Văn hóa Phương Nam vừa phát hành. Tác giả viết về người mẹ, những người em, những người tình và những người bạn của nhạc sĩ; đồng thời cho biết hoàn cảnh ra đời của một số ca khúc, những ca từ của nhạc sĩ thường bị hát sai... Quen biết nhạc sĩ từ thời thanh niên và sau này là “người trong nhà”, nên tác giả có điều kiện để hiểu và viết đúng về đời thường của nhạc sĩ. Chúng tôi xin trích một đoạn trong cuốn sách viết về <i>“Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ”</i> của nhạc sĩ.<br /> <br /> <b>Đ.T.B</b><br /> <a href="http://www.nld.com.vn">www.nld.com.vn</a>, 01-04-2007</p>
  <h2>Thay lời tựa</h2>
  <p>TTO - Trong những năm 60 của thế kỷ trước, tên tuổi Trịnh Công Sơn thường xuất hiện trên những tạp chí uy tín ở nước ngoài như New York Times, Time, Le Monde, Figaro..., và báo chí Mỹ từng so sánh anh là một Bob Dylan của Việt Nam.</p>
  <p>Trong nhiều cuộc trả lời phỏng vấn báo chí trong cũng như ngoài nước, Trịnh Công Sơn chỉ nói đến những mơ ước của anh về quê hương, về bạn bè, về tình yêu... Anh không bao giờ đề cập đến chính trị, đơn giản chỉ vì anh không quan tâm đến chính trị.</p>
  <p>Ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nước thống nhất sau bao nhiêu năm bị chia cắt và chìm trong khói lửa. Khi mà hàng trăm ngàn người tìm đủ mọi phương tiện ùn ùn thoát khỏi miền Nam, thì Trịnh Công Sơn quyết định ở lại. Anh không biết điều gì sẽ xảy ra, nhưng ở lại là một quyết định dứt khoát.</p>
  <p>Hơn hai mươi năm chiến tranh, anh đã nhìn thấy cảnh tàn phá trên quê hương và đã viết nhiều ca khúc để nói lên thân phận của đất nước. Và anh hằng mơ ước một ngày non sông thống nhất, tưởng tượng đến cảnh thanh bình để: mẹ già cười xanh như lá mới trong khu vườn, và: ruộng đồng Việt Nam lên những búp non đầu tiên (Ta đã thấy gì trong đêm nay). Vì thế, việc ở lại đất nước đối với anh là một điều đương nhiên. Và anh lại tiếp tục sáng tác.</p>
  <p>Trước đây cũng như sau này, nhạc của anh luôn được viết bằng cả trái tim, để xưng tụng tình yêu, để nói lên thân phận con người và thân phận quê hương. Nhạc của anh không viết để ca tụng một công trình hay một quyền lực cụ thể nào. Trong cuộc đời nổi tiếng khá sớm của mình, Trịnh Công Sơn đã trải qua rất nhiều kinh nghiệm về nhân tình thế thái, đã quen biết với vô số nhân vật tiếng tăm của cả hai chế độ. Trong tất cả các mối quan hệ ấy, anh chỉ nợ người đời ân tình mà không mang nợ vật chất. Anh vẫn e ngại những ngộ nhận, nhưng không bao giờ coi ai là kẻ thù. Suốt một cuộc đời tha thứ và nhường nhịn, đó là những đức tính không phải ai cũng có thể có được.</p>
  <p>Anh vĩnh viễn ra đi ngày 1 tháng 4 năm 2001 và đám tang được gia đình cùng những bạn bè thân thương của anh lo liệu. Một đám tang không phô trương, không kèn trống, chỉ có những tiếng khóc nghẹn ngào của người thân và tiếng hát của những người hâm mộ tiễn đưa anh đến nơi an nghỉ cuối cùng.</p>
  <p>Nhân ngày giỗ thứ 6 của anh Trịnh Công Sơn, là một thành viên trong gia đình, tôi xin mạo muội ghi lại đôi điều về anh, như những trang hồi ức gửi đến bạn bè và những người đã hết lòng yêu mến anh, không chỉ lúc anh còn sống mà cả khi anh đã giã từ cõi tạm.</p>
  <p><b>Hoàng Tá Thích</b></p>


title: Tâm tình với Trịnh Công Sơn
created: 2012-07-28 14:59:49+00:00
edited: 2014-08-31 14:11:43+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bửu Ý, 2011
url_id: tam-tinh-voi-trinh-cong-son
body:
  <p></p>
  <p><img src="tam-tinh-voi-Trinh-Cong-Son.jpg" alt="" title="" /></p>
  <p>NXB Văn học,<br /> Tác Giả: Bửu Ý<br /> Khổ sách: 13x20cm<br /> Số trang: 170 <br /> Năm xuất bản: 03/2011</p>


title: Thân phận Con người và Tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn
created: 2006-03-30 12:38:23+00:00
edited: 2009-11-07 17:59:51+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Thị Thanh Thúy, Luận văn Thạc sĩ, 2006
url_id: than-phan-con-nguoi-va-tinh-yeu-trong-ca-tu-trinh-cong-son
body:
  <table width="70%">
  <tr>
     <td>
  <div align="center">
   <br />
   <br />
  BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO<br />
  TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN <br />
   <br />
   <br />
  <b>NGUYỄN THỊ THANH THÚY </b><br />
   <br />
   <br />
  </div>
  <h3 align="center" class="Subheading">THÂN PHẬN CON NGƯỜI VÀ TÌNH YÊU</h3>
  <h3 align="center" class="Subheading">TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN </h3>
  <br />
   <br />
  <div align="center">
  LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN <br />
   <br />
  <br />
  Chuyên ngành     :  Văn học Việt Nam<br />
  Mã số            :   60.22.34<br />
  Người hướng dẫn khoa học   :  GS. Nguyễn Đình Chú<br />
   <br />
   <br />
  <br />
  QUY NHƠN, NĂM 2006. <br />
   <br />
  <br />
  </div>
  </tr></td>
  </table>

  <h2>MỤC LỤC</h2> 
  <br />
  A. MỞ ĐẦU 	 <br /><br /><ol><li>Lý do chọn đề tài<br /></li><li>Lịch sử vấn đề<br /></li><li> Đối tượng, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài<br /></li><li>Phương pháp nghiên cứu<br /></li><li>Cấu trúc luận văn<br /></li></ol><br />
  B. NỘI DUNG 	 <br />
  <br />
  CHƯƠNG I. CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP TRỊNH CÔNG SƠN<br /><br /><ol><li>Cuộc đời và sự nghiệp</li><li>Tầm ảnh hưởng của Trịnh Công Sơn 	</li></ol>
        <br />
  CHƯƠNG II. THÂN PHẬN CON NGƯỜI VÀ TÌNH YÊU TRONG CA TỪ TRINH CÔNG SƠN<br />
  <br />
  1. Thân phận con người trong ca từ Trịnh Công Sơn<br /><blockquote>
        1.1 Con người bản thể trước sự sống và cái chết, ám ảnh về nỗi tàn phai<br />
        1.2 Thân phận con người trong nỗi buồn và cô đơn<br />
        1.3 Thân phận con người trong chiến tranh <br /></blockquote>
  <br />
  2. Tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn<br /><blockquote>
        2.1 Quan niệm tình yêu và những biểu hiện tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn<br />
        2.2 Người nữ và những khúc ru trong ca từ Trịnh Công Sơn<br />
        2.3 Tình người trong ca từ Trịnh Công Sơn<br /></blockquote>
  <br />
  CHƯƠNG III. NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ VỀ THÂN PHẬN CON NGƯỜI VÀ TÌNH YÊU TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN<br />
  <br />
  1. Một số vấn đề về lý thuyết ca từ <br /><blockquote>
        1.1 Ca từ là gì?<br />
        1.2 Mối quan hệ giữa ca từ với thơ ca và âm nhạc<br />
              1.2.1 Mối quan hệ giữa quy luật âm nhạc và quy luật ngôn ngữ trong lời ca<br />
             1.2.2 Mối quan hệ giữa quy luật âm nhạc và quy luật thơ ca trong lời ca <br /></blockquote>
  <br />
  2. Nghệ thuật ngôn từ về thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn<br /><blockquote>
        2.1 Ngôn ngữ ca từ là ngôn ngữ thơ của nhạc<br />
        2.2 Ngôn ngữ ca từ chịu sự chi phối của âm nhạc: thường sử dụng phương pháp điệp từ (láy) điệp ngữ, điệp câu, điệp vần...<br />
        2.3 Ngôn ngữ được “lạ hóa”, kết hợp một cách độc đáo, mới lạ, mang nhiều ý nghĩa ẩn dụ<br />
        2.4 Ngôn ngữ thường mang tính nhị nguyên, tính triết học<br /></blockquote>
  <br />
  C. KẾT LUẬN<br />
  <br />
  THƯ MỤC THAM KHẢO<br />
  <br />
  PHẦN PHỤ LỤC 	 <br />
  <br />
  <br />
  <p></p>


title: Trinh Cong Son and Bob Dylan
created: 2024-01-20 17:47:26+00:00
edited: 2024-01-20 18:32:07+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: John C.Schafer, 11/2023
url_id: trinh-cong-son-bob-dylan-essays
body:
  <h2>
  <br />
  Trinh Cong Son and Bob Dylan: <br />
  Essays on Songwriting, Love, War and Religion
  <br /><br /></h2>
  <p align="center">
  <img src="frontonly.png" /></p>
  <p><br /> <a href="https://press.humboldt.edu/trinh-cong-son">Humboldt State University Press</a>,<br /> Tác Giả: John C.Schafer<br />  Năm xuất bản: 11/2023<br /> </p>
  <p></p>
  <h2>Description</h2>
  <p></p>
  <p>In this accessible deep-dive into the careers of Trịnh Công Sơn and Bob Dylan, Schafer retells countless colorful stories from the two artists’ lives drawn from a wide range of Vietnamese and English-language sources. <i>Trịnh Công Sơn and Bob Dylan</i> evaluates the relationship between two of the 20th century’s most beloved and essential songwriters, in the process illuminating Vietnamese and American views on spirituality, romance, philosophy, identity, and conflict.</p>
  <p>
  Readers will find English translations of Trịnh Công Sơn’s essays and lyrics by Cao Thị Như Quỳnh, many here in translation for the very first time.</p>
  <p>
  Schafer critically examines the singers’ lifestyles, relationships, and public statements, meticulously collecting primary and secondary sources into a handy reader of 20th century global literary culture. <i>Trịnh Công Sơn and Bob Dylan is an essential read for fans of Bob Dylan and Trịnh Công Sơn, and a substantive addition to the libraries of comparative literature scholars.</p>

  <p>
  <a href="https://digitalcommons.humboldt.edu/monographs/22/">Download full text (32 Mb)</a>
  </p>


title: Trịnh Công Sơn Bob Dylan như trăng và nguyệt?
created: 2012-05-20 17:39:23+00:00
edited: 2014-08-31 14:09:43+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: John C.Schafer
url_id: trinh-cong-son-bob-dylan-nhu-trang-va-nguyet
body:
  <p><img src="Bia-TCS-BD.jpg" /></p>
  <p><br /> <a href="http://www.nxbtre.com.vn">Nhà Xuất Bản Trẻ</a>,<br /> Tác Giả: John C.Schafer <br /> Khổ sách: 13x20cm<br /> Số trang: 260 <br /> Năm xuất bản: 05/2012<br /> Giá bán: 76.000 VNĐ</p>
  <p></p>
  <h2>MỤC LỤC</h2>
  <p></p>
  <p>Đã có nhiều sách viết về Trịnh Công Sơn và cố gắng giải mã những huyền thoại cũng như đưa ra cách hiểu về cuộc đời âm nhạc của người nhạc sĩ này. Tuy nhiên, Trịnh Công Sơn hiện diện như thế nào ở góc độ một người nước ngoài, đặc biệt là một người Mỹ đã từng trải qua thời nhạc sĩ sống, thì cuốn sách này có lẽ là một trong số ít ỏi đã nói đến, và hơn thế, phân tích một cách chi ly mà bao quát. Tác giả quyển sách này, John Schafer, là giáo sư dạy môn văn chương đối chiếu tại Đại Học Humboldt, California, từng viết nhiều bài nghiên cứu về văn chương Việt Nam. Ông đã chọn điểm nhìn so sánh giữa Trịnh Công Sơn và Bob Dylan, một so sánh tưởng chừng có lý để rồi chỉ ra rằng, đây là hai con người hoàn toàn khác nhau, cả về cá tính âm nhạc lẫn tâm thế.</p>
  <p>Bob Dylan là hào quang trong lịch sử âm nhạc Mỹ của những năm chiến tranh Việt Nam, người đã dẫn đầu, bằng âm nhạc, phong trào chống chiến tranh và đòi quyền bình đẳng công dân ở Mỹ, vào năm 2011 đã có một buổi biểu diễn trong dịp kỷ niệm mười năm ngày mất của Trịnh Công Sơn. Nhưng Dylan là người như thế nào và âm nhạc của ông có gì để chia sẻ với những bản tình ca và ca khúc phản chiến của Trịnh?</p>
  <p>Cuốn sách so sánh những bài hát, những trường liên tưởng nghệ thuật, và cặp đôi nhạc sĩ – ca sĩ ở cả hai bên để làm rõ lên rằng, dù đều là nhạc sĩ – thi sĩ nhưng Bob Dylan và Trịnh Công Sơn đã có những con đường khác nhau. Ảnh hưởng của Kitô giáo lên Dylan hay Phật giáo nơi Trịnh là những ánh sáng soi rọi cho các tác phẩm của họ, và sự trải nghiệm của mỗi người trong hoàn cảnh chiến tranh đưa đẩy họ đến vị trí tiêu biểu cho cảm thức của thế hệ.</p>
  <p>Cuốn sách đặc biệt ở chỗ là gồm tiểu luận của một giáo sư người Mỹ đã từng dạy học ở Huế những năm 1960, và được người bạn đời người Việt dịch, và có lời giới thiệu của một người yêu nhạc Trịnh Công Sơn bằng sự thông tuệ sâu sắc là giáo sư Cao Huy Thuần. Có thể nói, cuốn sách còn là cuộc gặp gỡ Trịnh Công Sơn từ ba lục địa, nơi nhạc Trịnh vẫn được hát và yêu thích như thuở nào.</p>
  <p><img src="Bia-TCS-BD-1.jpg/image_preview" /></p>
  <p><img src="Bia-TCS-BD-4.jpg/image_preview" /></p>


title: Trịnh Công Sơn, Có một thời như thế
created: 2004-08-03 21:50:05+00:00
edited: 2014-08-31 13:51:46+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Đắc Xuân
url_id: trinh-cong-son-co-mot-thoi-nhu-the
body:
  <p><img src="TCS-CMTNT.jpg" /></p>
  <p>nxb Văn Học và Trung tâm nghiên cứu quốc học, 2003<br /> 214 trang</p>


title: Trịnh Công Sơn, cuộc đời, âm nhạc, thơ, hội hoạ và suy tưởng
created: 2004-08-03 21:35:11+00:00
edited: 2014-08-31 13:21:34+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Trịnh Cung và Nguyễn Quốc Thái
url_id: trinh-cong-son-cuoc-doi-am-nhac-tho-hoi-hoa-va-suy-tuong
body:
  <p></p>
  <p><img src="trinh-cong-son-cuoc-doi-am-nhac-tho-hoi-hoa-va-suy-tuong.jpg" /> <br /> <br /> nxb Văn Nghệ, TP. HCM, 2001<br /> 286 trang, khổ 18x23cm,<br /> in 1000 c., giá 145000VNĐ</p>


title: Trịnh Công Sơn, Một người thơ ca, một cõi đi về
created: 2004-08-02 13:32:37+00:00
edited: 2014-08-31 13:42:35+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thụy Kha, Đoàn Tử Huyến
url_id: trinh-cong-son-mot-nguoi-tho-ca-mot-coi-di-ve
body:
  <p>(sưu tầm và biên soạn)</p>
  <p><img src="MCDV.gif" /></p>
  <p><br /> NXB Âm Nhạc và Trung Tâm Văn hoá Ngôn Ngữ Đông tây, Hà Nội, 5 -2001<br /> 520 trang, khổ 14,5x20,5cm,<br /> in 1000 cuốn, giá:63000VNĐ.</p>
  <h2>Lời ngỏ</h2>
  <p>Có thể nói Trịnh Công Sơn là một tài danh Việt Nam thế kỷ XX. Ông là hiện tượng đặc biệt trong làng tân nhạc nước nhà với số lượng công chúng hâm mộ hiếm có suốt hơn 40 năm qua kể từ khi ông công bố ca khúc đầu tiên Ướt mi vào năm 1959. Suốt trong cuộc “chiến tranh Việt Nam”, hàng trăm bản nhạc tình và nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn đã được hát lên ở miền Nam, và đặc biệt là từ sau chiến thắng lịch sử xuân 1975 thống nhất nước nhà, âm nhạc của ông đã chinh phục hàng triệu, triệu con tim yêu nhạc trong nước và nước ngoài. Chính vì vậy mà tin Trịnh Công Sơn qua đời đã làm chấn động lòng người từng yêu nhạc, yêu thơ, yêu tranh và yêu cách sống của ông. Hàng nghìn vòng hoa viếng, hang nghìn bài viết tiếc thương và ghi nhận những cống hiến lớn lao của ông đã nói lên điều đó.<br /> <br /> Chúng tôi, những người mến mộ, những người bạn và cũng là đồng nghiệp của ông, trong niềm xúc động chân thành đã cùng nhau sưu tầm lại những bài viết về ông, những trước tác của ông nhằm lưu giữ kỷ niệm về người nghệ sĩ lớn, một thiên tài đã từng có mặt trên chốn trần gian này. Và để tưởng nhớ ông, chúng tôi xin chọn lại một phần nhỏ trong bộ sưu tập Trịnh Công Sơn, làm thành cuốn sách <b>Trịnh Công Sơn Một Người Thơ Ca Một Cõi Đi Về</b>. Cuốn sách được chia làm bốn phần: phần 1 gồm những bài viết về Trị nh Công Sơn trước khi ông mất; phần 2 tập hợp một số bài viết của ông về cuộc đời và nghệ thuật; phần 3 giới thiệu 63 bài thơ (ứng với 63 năm ông ở trọ cõi trần) rút từ các ca khúc Trịnh Công Sơn; và phần 4 - Một Cõi Đi Về - tập hợp một phần nào bài viết về ông sau khi ông qua đời. Ngoài ra, cuốn sách giới thiệu một số hình ảnh tư liệu về ông, tranh vẽ và bản nhạc của ông.<br /> <br /> Thời gian để làm nên cuốn sách này quá vội, tư liệu được tập hợp từ nhiều nguồn, bề bộn, việc sắp xếp, chọn lựa và biên tập chưa thật sự kĩ càng, một số bài chỉ có thể trích đoạn, một số bài chúng tôi biết là có nhưng chưa sưu tầm được, chúng tôi cũng không kịp liên lạc với những người ở xa có góp mặt trong cuốn sách này, vì vậy chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót đáng tiếc. Nhưng vì tình yêu Trịnh Công Sơn, nhóm biên soạn xin cúi đầu cầu mong bạn bè bốn phương đại xá, và hy vọng sẽ nhận được những lời chỉ giáo ân tình. Cũng vì tình yêu Trịnh Công Sơn, chúng tôi xin được xem cuốn sách này là một nén tâm nhang tưởng nhớ linh hồn người nghệ sĩ đã mang đến cho con người “những giấc mơ đời hư ảo”.<br /> <br /> Hà Nội, 22-4-2001<br /> Nhà biên soạn</p>
  <h2>Mục Lục</h2>
  <p>Lời ngỏ<br /> <br /> <b>1.MỘT NGƯỜI THƠ CA</b><br /> <br /> Bên Đời Hiu Quạnh - Khánh Ly<br /> Căn Nhà Của Những Gã Lang Thang - Hoàng Phủ Ngọc Tường<br /> Chút Thiên Thu Còn Mãi - Hoàng Phủ Ngọc Tường<br /> Chuyện Lạ Trong Tình Sử Trịnh Công Sơn - Nguyễn Trọng Tạo<br /> Cõi Đi Về Của Trịnh Công Sơn - Phan Hạng <br /> Cuộc Hành Trình Làm Người Việt Nam Qua Trịnh Công Sơn - Thế Uyên <br /> Để Gió Cuốn Đi... - Hồ Thị Hải Âu<br /> Đẹp Như Tranh Trừu Tượng - Phạm Duy<br /> Diễm Xưa - Nguyễn Trọng Tạo <br /> Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên - Thái Bá Vân<br /> Giấc Ngủ Của Cây Đàn - Lâm Thị Mỹ Dạ<br /> Hành Tinh Yêu Thương Của Hoàng Tử Bé - Hoàng Phủ Ngọc Tường <br /> Hạt Bụi Và Tia Sáng - Hoàng Phủ Ngọc Tường <br /> “Huyền Thoại Mẹ” Của Trịnh Công Sơn - Hoàng Long<br /> Một Cõi Âm Thanh - Nguyễn Thụy Kha<br /> Ngày Sau Sỏi Đá - Nguyễn Duy<br /> Người Hải Ngoại Nói Về Trịnh Công Sơn - M. Nguyễn <br /> Người Hát Rong Của Thế Kỷ Hai Mươi - Anh Ngọc<br /> Paris, Tiếng Hát Trịnh Công Sơn - Nguyễn Quang Sáng <br /> Trịnh Công Sơn - Kẻ Du Ca - Bửu Ý<br /> Trịnh Công Sơn Người Thơ Ca - Văn Cao<br /> Trịnh Công Sơn Tỏ Tình Với Cuộc Sống - Trần Hữu Lục<br /> Trịnh Công Sơn Và Tiềm Thức "Thân Phận Mong Manh" - Nhật Lệ<br /> Trịnh Công Sơn Và Tự Khúc Mới - Nguyễn Thụy Kha<br /> Trịnh Công Sơn-Hồng Nhung: Sớm Và Muộn, Xanh Và Chín - Nguyễn Thị Minh Thái<br /> Xin Cho Một Đời... - Khánh Ly.<br /> <br /> <b>2. PHÁC THẢO CHÂN DUNG TÔI</b><br /> <br /> Âm Nhạc Mùa Xuân Tình Yêu<br /> Bản Tình Ca ở Lại Với Ai?<br /> Cát Bụi<br /> Chú Lộ<br /> Chữ Tài Chữ Mệnh Cũng Là Bể Dâu<br /> Cuộc Sống Không Thể Thiếu Tình Yêu <br /> Để Bắt Đầu Một Hồi Ức<br /> Giấc Mơ Hạ Trắng<br /> Hồi Ức<br /> Huyên Náo và Tĩnh Lặng<br /> Không Thể Thiếu Tình Yêu<br /> Kiếp Sau Tôi Vẫn Là Người Nghệ Sĩ...<br /> Một Cõi Đi Về<br /> Ngày Văn Cao Trở Lại<br /> Nhật Ký Ở Tuổi 30<br /> Nhớ Về Một Bài Hát<br /> Những Tình Cảm Nhân Loại<br /> Phác Thảo Chân Dung Tôi<br /> Sự Vật, Con Người<br /> Tin Vào Niềm Tuyệt Vọng<br /> Tình Yêu Và Tiếng Hát<br /> Tôi Đã Mơ Thấy Chuyến Đi Của Mình<br /> Tôi Đã Tận Hưởng Tôi Luôn Sống Với Hiện Tại<br /> Trong Âm Nhạc, Văn Cao Sang Trọng Như Một Ông Hoàng<br /> Văn Tự<br /> Viết Và Thở<br /> <br /> <b>3. BIẾT ĐÂU NGUỒN CỘI</b><br /> <br /> Bên đời hiu quạnh<br /> Biển nhớ<br /> Biết đâu nguồn cội <br /> Bốn mùa thay lá<br /> Cát bụi<br /> Chiếc lá thu phai<br /> Chìm dưới cơn mưa<br /> Có một dòng sông đã qua đời<br /> Cỏ xót xa đưa<br /> Còn ai với ai<br /> Con mắt còn lại<br /> Còn tuổi nào cho em<br /> Cũng sẽ chìm trôi<br /> Đại bác ru đêm<br /> Đêm thấy ta là thác đổ<br /> Dấu chân địa đàng<br /> Để gió cuốn đi<br /> Diễm xưa<br /> Đời gọi em biết bao lần<br /> Em còn nhớ hay em đã quên<br /> Em đi trong chiều <br /> Gần như niềm tuyệt vọng<br /> Gọi tên bốn mùa <br /> Hạ trắng<br /> Hôm nay tôi nghe<br /> Huyền thoại mẹ<br /> Lặng lẽ nơi này<br /> Lời buồn thánh<br /> Lời thiên thu gọi<br /> Một cõi đi về<br /> Một ngày như mọi ngày<br /> Mưa hồng<br /> Nắng thuỷ tinh<br /> Này em có nhớ<br /> Ngẫu nhiên<br /> Nghe những tàn phai<br /> Ngụ ngôn mùa đông<br /> Nhìn những mùa thu đi<br /> Như cánh vạc bay<br /> Như chim ưu phiền<br /> Như một lời chia tay<br /> Như tiếng thở dài<br /> Những con mắt trần gian<br /> Ở trọ<br /> Phôi pha<br /> Phúc âm buồn<br /> Rồi như đá ngây ngô<br /> Ru đời đã mất<br /> Ru đời đi nhé<br /> Ru ta ngậm ngùi<br /> Tình nhớ<br /> Tình sầu<br /> Tình xa<br /> Tôi ơi đừng tuyệt vọng<br /> Từng ngày qua<br /> Tuổi đá buồn<br /> Tưởng rằng đã quên<br /> Vẫn có em bên đời<br /> Vẫn nhớ cuộc đời<br /> Vườn xưa<br /> Xa dấu mặt trời<br /> Xin trả nợ người<br /> Yêu dấu tan theo<br /> <br /> <b>4. MỘT CÕI ĐI VỀ</b><br /> <br /> Anh Đã Vắt Kiệt Tình Yêu Cho Đời - Thanh Tùng <br /> Âu Cũng Là "Một Cõi Đi Về" - Nguyễn Quang Sáng<br /> Ca Hát Không Mỏi Mệt Về Phận Người - Trần Thanh Hà<br /> Câu Hát Theo Tôi Như Vết Thương - Mạnh Hà - Nguyễn Minh<br /> Chạm Đến Trịnh Công Sơn - Từ Huy<br />Chuyện Đùa Cuối Cùng - Quốc Bảo <br /> "Cõi Nhạc" Trịnh Công Sơn - Thanh Thảo<br /> Dạ Khúc - Minh Quốc Lê<br /> Đằng Kia Góc Phố Bên Kia Đời... - Nguyễn Phước Nguyên<br /> Đêm Cuối Với Trịnh Công Sơn - Diễm Chi - Phan Vũ <br /> Điều Phải Tin Trong Ngày “Cá Tháng Tư” - Nguyễn Thụy Kha <br /> Định Mệnh Bắt Anh PhảI Yêu Thương - Anh Ngọc<br /> Em Gái Của Trịnh Công Sơn Nói Về Anh - Phạm Thục <br /> Hội Ngộ Giữa Hư Không - Lê Minh Quốc <br /> Hồn Xác Vô Thường - Hà Văn<br /> Huế Khóc Trịnh Công Sơn - Ngô Minh<br /> Huế Tiễn Đưa Trịnh Công Sơn - Hoàng Bình Thi<br /> Huyền Thoại Cát Bụi - Nguyễn Duy<br /> Khóc Trịnh Công Sơn - Bửu Ý <br /> Lần Hành Hương Cuối - Trịnh Thanh Thủy <br /> Lời Chia Buồn Từ Hà Nội - Phạm Tuyên<br /> Lời Cuối Cùng Cho Phận Người - Hoàng Phủ Ngọc Tường<br /> Lữ Thứ Với Con Người - Trần Ninh Hồ <br /> Mối Tình Đầu Của Tôi Với "Ông Hoàng Tình Ca" Trịnh Công Sơn - Nguyễn Trọng Tạo<br /> Một Diện Mạo Đặc Biệt Của Nền Âm Nhạc Việt Nam - Phó Đức Phương<br /> Một Lần Gặp Trịnh Công Sơn - Phạm Thiên Mạc <br /> Một Thiền Sư Du Ca - Đỗ Minh Tuấn <br /> Nghe Anh Hát "Ra Đồng Giữa Ngọ" - Bạch Mai<br /> Nhạc Sĩ Trịnh Công Sơn và Tuổi Thơ - Trương Quang Lục<br /> Nhật Ký Người Hâm Mộ - Tâm Thơ<br /> Nhớ Tiếc Trịnh Công Sơn - Phạm Tiến Duật<br /> Nhớ Trịnh Công Sơn - Nguyễn Văn Thọ <br /> Như Cánh Vạc Bay - Nam Dao <br /> Những Hẹn Hò Từ Nay Khép Lại - Hoàng Bình Thi <br /> Những Ngày Cuối Cùng Của Nhạc Sĩ Trịnh Công Sơn Ở Bệnh Viện Chợ Rẫy - Bùi Chiến <br /> Những Người Bạn Nhớ Trịnh Công Sơn - MT-LT <br /> Nói Về Nhạc Trịnh Công Sơn - Phạm Duy <br /> Ông Là Của Tất Cả Mọi Người - Khánh Ly <br /> Phố Trịnh - Yên Ba<br /> Ru Người Ngồi Mãi Cùng Tôi - Hồng Nhung <br /> Sơn Đã "Bỏ Ta Đứng Bên Trời Kia" - Đỗ Quang Hạnh<br /> Sơn Ơi, Vĩnh Biệt! - Hồng Đăng<br /> Sự Thật Của Cuộc Ra Đi - Nguyễn Khoa Điềm<br /> Thương Tiếc Trịnh Công Sơn - Trần Văn Khê<br /> Trầm Cảm - Hoàng Trần Cương<br /> Trăm Năm, Một Cõi Đi Về - Đỗ Trung Quân <br /> Trịnh Công Sơn Người Tình Vĩnh Cửu - Nguyễn Trọng Tạo<br /> Trịnh Công Sơn Sống Với Một Tấm Lòng - Phan Hạng <br /> Trịnh Công Sơn Và Bóng Mát Người Mẹ - Đỗ Trung Quân <br /> Trịnh Cung Nói Về Trịnh Công Sơn - Trịnh Cung<br /> Trọn Đời Ca Hát Về Tình Yêu - Chu Sơn <br /> Vài Kỷ Niệm Nhỏ Về Trịnh Công Sơn - Nguyễn Thụy Kha<br /> Vĩnh Biệt Điệu Blue Buồn - Hoàng Phủ Ngọc Tường<br /> Vĩnh Biệt Đời Về Cõi Thênh Thang - Nguyễn Trọng Tạo<br /> Với Vô Vàn Tiếc Thương - Lý Quý Chung </p>


title: Trịnh Công Sơn, một nhạc sĩ thiên tài
created: 2004-08-03 21:55:48+00:00
edited: 2014-08-31 13:53:16+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bửu Ý
url_id: trinh-cong-son-mot-nhac-si-thien-tai
body:
  <p><img src="tcs-mot-nhac-si.jpg" /></p>
  <p>nxb Trẻ và Công ty văn hoá Phương Nam, 2003<br /> 214 trang</p>


title: Trịnh Công Sơn - Ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật
created: 2006-02-13 21:40:05+00:00
edited: 2014-08-31 14:00:29+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bùi Vĩnh Phúc
url_id: trinh-cong-son-ngon-ngu-va-nhung-am-anh-nghe-thuat
body:
  <p><img src="Sach BVP_Bia1.JPG/image_preview" /></p>
  <p>nxb Văn Mới<br /> California, Hoa Kỳ<br /> phát hành tháng 3/2005 290 tr, 15 $</p>
  <p><b>Mục lục </b></p>
  <ul>
  <li><a href="../../articles/tcs-ngon-ngu-va-nhung-am-anh/loi-tua/">Tựa</a> <i>trang 15</i></li>
  <li><a href="../../articles/tcs-ngon-ngu-va-nhung-am-anh/dan-nhap/">Chương 1: Dẫn nhập</a> <i>tr.23</i></li>
  <li>Chương 2: Dẫn vào những ám ảnh nghệ thuật <i>tr.37</i></li>
  <li>Chương 3: Thời gian nghệ thuật <i>tr.61</i></li>
  <li>Chương 4: Không gian nghệ thuật <i>tr.85</i></li>
  <li>Chương 5: Nghệ thuật ngôn ngữ <i>tr.129</i></li>
  <li>Chương 6: Kết <i>tr.165</i></li>
  <li>Chú thích <i>tr.171</i></li>
  <li>Phụ lục I: Văn xuôi TCS <i>(6 bài) tr.177</i></li>
  <li>Phụ luc II: Ca từ TCS <i>(71 ca khúc) tr.191</i></li>
  <li>Thư mục tham khảo <i>tr. 277</i></li>
  </ul>
  <p></p>
  <hr />
  <p>Nxb Văn Hoá Sài Gòn <br /> Ngày Xuất bản: 03 - 2008<br /> 2330 tr. (52 000 VND)<br /> phát hành tháng 3/2005 so với bản của nxb Văn Mới, 290 tr. cùng khổ sách, hình như có thêm, chứ không có bớt : thêm Phụ lục phỏng vấn tác giả.</p>
  <p><img src="Sach BVP_Bia4_detail.JPG/image_preview" /></p>
  <p>nxb Văn Hoá Sài Gòn</p>
  <p><img src="bvp-tcs.jpg/image_preview" /></p>


title: Trịnh Công Sơn, Người hát rong qua nhiều thế hệ
created: 2004-08-03 21:12:45+00:00
edited: 2014-08-31 13:44:17+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Quang Sáng và Phạm Sỹ Sáu
url_id: trinh-cong-son-nguoi-hat-rong-qua-nhieu-the-he
body:
  <p>(biên tập)</p>
  <p><img src="TCS_NHRQNTH.jpg" /></p>
  <p>nxb Trẻ, 2001<br /> 392 trang, khổ 14x20cm,<br /> in 5000 c., giá 62000VNĐ.</p>


title: Trịnh Công Sơn, Rơi lệ ru người
created: 2004-08-03 21:25:06+00:00
edited: 2014-08-31 13:45:58+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Minh Quốc
url_id: trinh-cong-son-roi-le-ru-nguoi
body:
  <p>(sưu tầm và tuyển chọn)</p>
  <p><img src="TCS-RLRN2.jpg" /></p>
  <p>nxb Phụ nữ, 2001<br /> 208 trang, khổ 13x19cm<br /> in 1500 cuốn, giá 20000VNĐ</p>


title: Trịnh Công Sơn, Vết chân dã tràng
created: 2008-10-25 08:10:07+00:00
edited: 2014-08-31 14:04:50+00:00
topic_id: ban-be
tag: books
author: Ban Mai
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Ban Mai
url_id: trinh-cong-son-vet-chan-da-trang
body:
  <p><img src="BiaSach_BanMai.jpg/image_preview" /></p>
  <p><br /> <a href="http://www.sachdongtay.com">nxb Lao Động – Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây</a>,<br /> Hà Nội, 2008<br /> Kích thước:14,5x20,5 <br /> 480 trang <br /> Giá bìa: 85 000 VNĐ</p>
  <p></p>
  <h2>MỤC LỤC</h2>
  <ul> 
  <li>Trang trọng đôi lời cùng bạn đọc (Gs. Nguyễn Đình Chú)</li>
  <li>Lời mở đầu của tác giả</li>
  </ul>
  <dl> <dt>PHẦN I</dt><dd>I. Quá trình nghiên cứu<br /> II. Trịnh Công Sơn tiếng hát dã tràng<br /> III. Vết chân dã tràng ngàn năm in dấu<br /> IV. Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam<br /> V. Trịnh Công Sơn người tình của cuộc sống<br /> VI. Trịnh Công Sơn người ca thơ<br /> VII. Thay lời kết luận<br /> * Tài liệu tham khảo</dd><dt>PHẦN II</dt><dd>Phụ lục 1: Danh mục tập nhạc Trịnh Công Sơn(29 tập)<br /> Phụ lục 2: Danh mục ca khúc Trịnh Công Sơn(288 bài)<br /> Phụ lục 3: Văn bản ca từ Trịnh Công Sơn (242 bài)<br /> Phụ lục 4: Hình ảnh, thủ bút trịnh Công Sơn </dd></dl>
  <p></p>
  <h2>TRANG TRỌNG ĐÔI LỜI CÙNG BẠN ĐỌC</h2>
  <p>Nguyễn Đình Chú (*)<br /> <br /> Dù chưa có một cuộc bình bầu, một cuộc điều tra xã hội học, tôi vẫn tán thành ý kiến của nhạc sĩ Thanh Tùng cho rằng Trịnh Công Sơn là “Người Việt Nam viết tình ca hay nhất thế kỷ”. Bởi tôi cũng nghĩ như vậy. Từ hạ bán thế kỷ XX đến nay, trong nền âm nhạc Việt Nam hoành tráng, đa thanh, đa điệu, Nhạc Trịnh – cái tên thân quen mà người đời đã đặt cho âm nhạc của Trịnh Công Sơn – là nhạc sĩ được đón nhận nồng thắm nhất, không chỉ với người trong nước, mà còn với Việt kiều sống ngoài nước, kể cả người nước ngoài. Chỉ xem báo chí tường thuật lễ tang nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đông đến hàng vạn người đã đành, mà có điều chưa từng thấy bao giờ trên đất nước ta là những người đi đưa tang, vừa đi vừa hát, dĩ nhiên là hát Nhạc Trịnh; chỉ nhìn vào sách báo viết về Trịnh, Nhạc Trịnh dồn dập ra đời trong vài ba năm sau ngày Trịnh “về làm” cát bụi, cũng đủ tin điều nói trên đây là sự thật. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua đời ngày 1- 4 – 2001, ngay sau đó chưa đầy một tháng đã có sách <i>Trịnh Công Sơn – Một người thơ ca, một cõi đi về</i> do Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thuỵ Kha, Đoàn Tử Huyến sưu tầm biên soạn (Nxb Âm Nhạc - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, 5 –2001), và vài năm sau (2004) bổ sung, tái bản với tên sách mới Một cõi Trịnh Công Sơn (Nxb Thuận Hoá - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây). Và cùng ra đời là các sách: <i>Trịnh Công Sơn - Cát bụi lộng lẫy</i> (Nxb Thuận Hoá - Tạp chí Sông Hương); <i>Trịnh Công Sơn - Người hát rong qua nhiều thế hệ</i> (Nxb Trẻ, 7 – 2001); <i>Trịnh Công Sơn - Rơi lệ ru người</i> (Nxb Phụ nữ, quí II – 2001); <i>Trịnh Công Sơn - Cuộc Đời - Âm Nhạc - Thơ - Hội Họa &amp; Suy Tưởng</i> (Nxb Văn Nghệ TP. HCM, 11 - 2001); <i>Trịnh Công Sơn: một nhạc sĩ thiên tài</i> (Bửu Ý – Nxb Trẻ - Công ty Văn hóa Phương Nam, 4 - 2003);<i> Trịnh Công Sơn - Có một thời như thế</i> (Nguyễn Đắc Xuân – Nxb Văn học, 1 - 2003); <i>Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của Hoàng tử bé</i> (Hoàng Phủ Ngọc Tường – Nxb Trẻ, 2 năm 2005).<br /> <br /> Sách in lại những bài viết khi Trịnh còn tại thế, nhưng phần lớn và cũng là phần tâm huyết nhất, gây xúc động với người đọc nhiều nhất vẫn là sau ngày Trịnh qua đời. Chúng ta bắt gặp ở đây nhiều tên tuổi quen thuộc không chỉ trong nhạc giới mà còn là văn giới, và các ngành khác: Văn Cao, Nguyễn Xuân Khoát, Phạm Duy, Trần Văn Khê, Phạm Tuyên, Phó Đức Phương, Hồng Đăng, Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật, Anh Ngọc, Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Nguyễn Trọng Tạo, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Quang Sáng...<br /> <br /> Kiều bào ta ở nước ngoài cũng rất mực ưu ái Trịnh. Đã có nhiều bài ngợi ca Nhạc Trịnh khi tác giả còn sống. Trước năm 1975, Tạ Tỵ đã có thể viết: <i>“Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, không nhạc sĩ nào có thể tạo cho mình, cho thế hệ mình những cơn lốc nghệ thuật làm lay động đến chiều sâu tâm thức con người ở trong và ngoài kích thước quốc gia như Trịnh Công Sơn”</i>. Sau ngày Trịnh qua đời, trên các tạp chí<i> Diễn đàn, Hợp lưu, Văn học</i>, trên nhiều website lại càng có thêm nhiều bài viết xúc động, sâu sắc về thế giới Nhạc Trịnh. Riêng tạp chí <i>Văn học</i> đã dành một chuyên san về Trịnh. Năm 2008, Bùi Vĩnh Phúc – nhà phê bình văn học ở Hoa Kỳ - đã xuất bản chuyên luận viết về Trịnh Công Sơn in tại Việt Nam: <i>Trịnh Công Sơn – Ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật</i> (Nxb Văn hóa Sài Gòn, 2008).<br /> <br /> Nhạc Trịnh, đúng là trường hợp hiếm hoi trong nền nhạc của nước nhà, có khả năng vượt ra ngoài phạm vi quốc gia. Tại các nước Mỹ, Pháp, Nga, Đức, Nhật, Nhạc Trịnh đã có chỗ đứng không dễ gì có. Riêng ở Nhật, <i>Diễm xưa</i> của Trịnh đã được dịch ra tiếng Nhật để hát và được chọn làm nhạc phẩm chính cho một bộ phim của một hãng phim lớn, và là nhạc phẩm Á Châu đầu tiên được đưa vào giảng dạy tại Viện Đại học Kansai Gakuin. Thêm nữa, năm 1991, cô Yoshii Michiko đã làm luận văn thạc sĩ tại Pháp bằng tiếng Pháp về đề tài <i>Những bài hát phản chiến của Trịnh Công Sơn</i>. Năm 2004, <i>Giải thưởng âm nhạc hoà bình thế giới</i> (WPMA) được trao cho Nhạc Trịnh. Người Việt Nam ta, hẳn rất tự hào về Nhạc Trịnh. Riêng với tôi là kẻ đến muộn, nhưng nhờ có mối quan hệ ruột rà giữa văn chương mà tôi đã gắn bó một đời với ca từ của âm nhạc để từ đó trở thành người thần phục thế giới phong phú, huyền diệu, lừng lững chất nhân văn muôn thuở đặc biệt là đậm đà triết lý cao siêu hiếm thấy ở Nhạc Trịnh. Trước hết là ở ca từ. Với tôi, sự thần phục đã đi đôi với lòng biết ơn. Biết ơn trong Nhạc Trịnh có tiếng gọi đàn, gọi đàn... da diết, điều tôi hằng mong ước thiết tha đến cháy bỏng, thậm chí có kèm theo ít nhiều bức xúc trước sự khắc nghiệt của trần gian. Tiếng gọi đàn trong Nhạc Trịnh là tiếng gọi người Việt Nam ta ơi! Hãy “Nối vòng tay lớn”, “Hãy yêu nhau đi”, yêu nhau nhiều, nhiều, nhiều… nữa đi! Chúng ta đều là con cháu vua Hùng. Tổ tiên ta từng dạy <i>Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn</i>. Đừng để bất cứ một thứ định kiến nhất thời nào, một thứ rào cản nào ngăn trở. Hãy yêu nhau thêm nữa đi. Hãy “nối vòng tay lớn” thêm nữa đi. Và, tôi cũng xin được cảm ơn Nhạc Trịnh đã cho tôi một sản phẩm nghệ thuật tuyệt vời để từ đó tôi có đối tượng mà nghĩ về vấn đề thế nào là giá trị nhất thời, thế nào là giá trị vĩnh hằng trong thế giới nghệ thuật mà với người đời vốn cũng không đơn giản. Với tôi, giá trị của Nhạc Trịnh là trường tồn, là bất biến, dù cho sự khám phá, sự nhận chân giá trị đối với Nhạc Trịnh vẫn còn phải đặt ra mãi mãi theo thời gian như đã từng đặt ra với các thiên tài nghệ thuật khác.<br /> <br /> Bạn đọc kính mến!<br /> Từ những gì được thưa thốt trên đây, tôi lại thiết tha mong muốn quý vị hãy đến với cuốn sách này của nữ soạn giả Ban Mai. Đến với nó, trước hết là đến với một trường hợp đam mê Nhạc Trịnh tự thuở niên thiếu cho đến hôm nay Ban Mai đang làm việc tại một trường Đại học, đã được đào tạo ở bậc thạc sĩ. Làm luận văn thạc sĩ, Ban Mai đã chọn đề tài Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn. Đây là vấn đề cốt lõi trong nội dung ca từ của Nhạc Trịnh. Do đó, nhiều bậc thầy, bậc đàn anh đi trước đã có nói tới và nói đến nhiều điều rất hay, nhưng chưa có điều kiện nói hết. Ban Mai, với yêu cầu của một luận văn thạc sĩ, dĩ nhiên, trên cơ sở tiếp thu thành quả của người đi trước, phải có sự phát triển, nâng cao bằng những phương pháp khoa học khác nữa, mà kết quả đã được ghi nhận. Nay, từ luận văn thạc sĩ, đã có sự tu chỉnh, bổ sung thêm, tác giả chuyển lên làm sách. Sách gồm hai phần chính:</p>
  <p>Phần I. Tiểu luận về<i> Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn</i>.<br /> Phần II. Văn bản ca từ Trịnh Công Sơn.<br /> <br /> Với phần I, bạn đọc đã có điều kiện theo dõi ý kiến của những người đi trước, nay đọc tiểu luận của Ban Mai chắc sẽ có sự đánh giá khách quan, công bằng đối với tác giả. Tôi xin không nói gì thêm. Tôi muốn nói nhiều đến phần II. Quả thật theo tôi đây là việc làm rất cần thiết trong công cuộc khám phá, chiếm lĩnh lâu dài đối với Nhạc Trịnh. Như mọi người đã thừa nhận trong kho báu Nhạc Trịnh, lời ca, ca từ có một vị trí đặc biệt. Riêng về ca từ, Trịnh Công Sơn đã hoàn toàn xứng đáng là thi sĩ lớn, thậm chí có người đã mệnh danh là Nguyễn Du của thời nay. Ấy thế nhưng, hỏi đã có mấy ai được tiếp xúc với khối lượng ca từ của Nhạc Trịnh một cách đầy đủ? Ngay đến con số nó là bao thì cũng mỗi người nói một cách: 300?, 500?, 800? Mà nghe đâu, chính Trịnh Công Sơn cũng không nhớ mình đã có bao nhiêu ca khúc. Phạm Văn Đỉnh, Chủ tịch Hội văn hoá Trịnh Công Sơn tại Pháp, đã công bố trên mạng thư mục bài hát Trịnh Công Sơn từ công phu sưu tầm của mình là 288 bài. Từ thực tế đó, lần này, với cuốn sách của Ban Mai, in lại 242 văn bản ca từ của Nhạc Trịnh, với sự cho phép của người thừa kế bản quyền. Tôi không chỉ hy vọng mà còn tin rằng tất cả những ai đã đam mê Nhạc Trịnh, hiện đang trên con đường đến với Nhạc Trịnh, sẽ hân hoan chào đón. Con số 242 này, dù đã là kết quả của một quá trình xông xáo, vất vả, thậm chí tốn kém của nữ soạn giả Ban Mai, nhưng chắc chắn chưa đủ so với những gì Nhạc Trịnh đã có. Chỉ mong sao, sẽ có sự bổ sung, đóng góp thêm của những ai thiết tha với kho báu Nhạc Trịnh. Và cũng xin đừng quên chỉ bảo cho soạn giả Ban Mai những điều còn bất cập, thiếu sót, trong công trình vốn là sản phẩm của nhiều năm tháng bằng niềm đam mê Nhạc Trịnh.<br /> <br /> Hà Nội, vào Thu, Mậu Tý (2008)</p>
  <hr />
  <p>(*) Giáo sư Văn học Việt Nam hiện đại, Đại học Sư phạm Hà Nội.</p>
  <p><img src="BanMai_bw.jpg/image_preview" /></p>


title: Người Ca Thơ
created: 2009-12-05 14:47:47+00:00
edited: 2009-12-29 15:24:41+00:00
topic_id: ban-be
tag: nhac
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: (tưởng nhớ Trịnh Công Sơn)
url_id: nguoi-ca-tho
body:
  <br />
  <p><b>Nhạc và lời : Phạm Ngọc Lân, 2004</b></p>

      Nghe bài hát
      
      <br />
      <a href="nguoicatho.mp3/view">Người Ca Thơ</a> (3'34 - 3,3 MB)

  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <br />
  <p class="pullquote">
  <br />
  <i>Tựa đề bài hát mượn chữ của Văn Cao : "Tôi gọi Trịnh Công Sơn là Người Ca Thơ...". Bài có ba phiên khúc, nói lên ba nét chính trong nhạc của Trịnh Công Sơn : hát cho tình yêu, hát cho quê hương, và hát cho thân phận.</i><br />
  <br />
  </p>
  <p>
  ĐK: <br />
  Người ca thơ hát cho trần thế<br />
  Đứng cô đơn một cõi đi về<br />
  Người ca thơ hát cho trần thế<br />
  Hát lời ru, ru qua cơn mê...<br />
  <br />
  1. <br />
  Hát cho tình yêu, tình xa tình vẫn nhớ<br />
  Hát ru tình si, lời ru ai ngậm ngùi<br />
  Ru đời, giọt lệ thiên thu<br />
  Ru người, người tình diễm xưa<br />
  <br />
  2. <br />
  Hát cho dòng sông, nghìn năm còn nỗi nhớ<br />
  Hát như đồng dao, đại bác đêm dội về<br />
  Phố phường đàn bò ngây ngô<br />
  Da vàng, người đứng ngẩn ngơ...<br />
  <br />
  3. <br />
  Hát thân phận ai, đời sao đời im vắng<br />
  Hát trong quạnh hiu, gần như niềm tuyệt vọng<br />
  Ngỡ ngàng, mặt trời ngủ yên<br />
  Xin về, một giấc hồn nhiên...<br />
  <br />
  (để hết)<br />
  Người ca thơ hát cho trần thế<br />
  Đứng cô đơn một cõi đi về<br />
  Người ca thơ hát cho trần thế<br />
  Hát lời ru, lời ru đã về...<br />
  <br />
  <br />
  </p>


title: Chiều Huế nhớ Trịnh Công Sơn
created: 2007-04-01 14:59:46+00:00
edited: 2007-04-01 15:04:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: poems
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Ngô Minh. thanhnien.com.vn, 31-03-2007.
url_id: chieu-hue-nho-trinh-cong-son
body:
  <p>
  <br />
  Chiều mong manh quá nắng vàng ơi<br />
  lá hát đời sông tóc trắng trời<br />
  thân gầy bóng đổ dài phương gió<br />
  người thôi thoáng chốc đã mù khơi<br />
  <br />
  hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi...<br />
  hàng cây long não lóng lánh lời<br />
  tình non tơ thế chan chứa thế<br />
  chuông nguyện bên trời Phú Cam rơi...<br />
  <br />
  mắt ướt ai ngồi không quán vắng<br />
  nghe mình thập thững dắt hồn đi<br />
  vào cõi u minh trong suốt tắm<br />
  đời say ấm lạnh khúc tình chia<br />
  <br />
  ngày ơi ngày ngày mong manh quá<br />
  người bỏ ta đi hạ trắng rồi<br />
  xin níu sợi chiều giăng Bến Ngự<br />
  chú dế du ca đã cất lời...<br />
  <br />
  <br />
  <b>Ngô Minh</b><br />
  <a href="http://www2.thanhnien.com.vn/Vanhoa/Vanhoc/2007/3/31/187171.tno">thanhnien.com.vn</a>, 31-03-2007
  <br />
  <br />
  </p>


