# entries

title: Ảo giác Trịnh công Sơn (I)
created: 2014-06-26 14:13:40+00:00
edited: 2014-06-26 14:24:11+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phần I: Ảo giác ngôn ngữ TCS, Lê Hữu
url_id: ao-giac-trinh-cong-son-i
body:
  <p align="right"><i>Trong xuân thì thấy bóng trăm năm...</i><br />
  (Gần Như Niềm Tuyệt Vọng, TCS)
  </p>

  <p>Làm gì có chuyện ảo. Làm sao biết ảo hay không ảo? Làm sao em biết bia đá không đau? Làm sao em biết đời sống buồn tênh? Làm sao... mà trả lời. </p>

  <p>Ảo, nghĩa là không thực. Những gì thuộc về "ảo" đều là... ảo cả, ảo vọng tuổi trẻ, ảo tưởng hòa bình, ảo ảnh cuộc đời... vân vân. Tôi không rõ là ngày trước, khi viết về một hiện tượng, một tiếng hát, giáo sư Nguyễn Văn Trung đã phát giác được cái "ảo" từ những góc nhìn nào. Khuôn mặt liêu trai, mái tóc liêu trai, vóc dáng liêu trai, giọng hát liêu trai, tất cả hiện ra dưới ánh đèn mầu... liêu trai mờ ảo của phòng trà, đủ để tạo nên một "Ảo Ảnh Thanh Thúy"? </p>

  <p>Khác với ảo ảnh, thường là những tìm kiếm, đuổi bắt (tìm nhưng không gặp được, đuổi nhưng không bắt được, như vũng nước trong sa mạc, như những bong bóng xà-phòng nhiều màu sắc, như chiếc bóng của mỗi người...), ảo giác ở ngay trong đầu, không phải tìm kiếm đâu xa, ẩn nấp sẵn đâu đó, có dịp là xuất đầu lộ diện. Ảo giác có khi là tưởng tượng, có khi là đóng kịch, là giả vờ, là bị đánh lừa hay tự đánh lừa, là tưởng vậy mà... không phải vậy, khiến dẫn đến những lầm lạc trong nhận thức, chẳng còn biết đâu là thực là giả.</p>

  <p>Đọc một cuốn sách, xem một bức tranh, nghe một bài nhạc..., đôi khi trong thưởng ngoạn nghệ thuật, ảo giác cũng thấp thoáng, chập chờn. Trường hợp Trịnh Công Sơn (TCS) là một ví dụ.</p>

  <br />

  <h2>1. Ảo giác ngôn ngữ TCS</h2>

  <h3>Thật và giả :</h3>

  <p>Ảo giác, trước hết đến từ chữ nghĩa TCS.</p>

  <p>"Toàn bộ âm nhạc TCS đẹp như một bức họa trừu tượng hơn là tả thực..."(1), nhận xét này của nhạc sĩ Phạm Duy quả có đúng, mặc dầu không phải tranh trừu tượng lúc nào cũng đẹp cả. Gọi nhạc TCS là "nhạc... trừu tượng" cũng không sai. Chỉ là chuyện chữ nghĩa ("thơ cụ thể", chẳng hạn). Trừu tượng, nên cần phải vận dụng ít nhiều trí tưởng tượng mới nhìn ra cái đẹp. Hình tượng người nữ trong lời nhạc TCS chẳng hạn:</p>

  <p><i>Tìm em tôi tìm mình hạc xương mai...<br />
  Vai em gầy guộc nhỏ...<br />
  Bàn tay xanh xao đón ưu phiền...<br />
  Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao...<br />
  Em gầy ngón dài...<br />
  Ngón tay em dài nên mãi ru thêm ngàn năm...</i></p>

  <p>Cái đẹp này dường như không được bình thường lắm, có vẻ bệnh hoạn nữa là khác, vì gầy guộc quá, xanh xao quá. Cái đẹp thật mỏng manh, dễ vỡ...</p>

  <p>Nhưng làm sao biết là đẹp? Có chắc là đẹp? Ai nói đẹp? Chắc không phải TCS. Ông không hề nói xấu, nói đẹp gì cả. Ông chỉ mô tả sơ sài, qua loa, đại khái là như vậy, ai muốn hiểu sao thì hiểu.</p>

  <p>Vậy thì đẹp, xấu chỉ là do ta nghĩ, ta tưởng tượng ra đấy thôi. Phải đẹp chứ, có hình tượng người nữ nào ở trong thơ, trong nhạc mà lại không đẹp. Thử hình dung cái đẹp "kiểu TCS". Xem nào, <i>"đôi vai lụa mát"</i> chắc phải... mát rượi! <i>"Đôi môi lửa cháy"</i>
  chắc phải... bốc lửa! <i>"Da thơm quả ngọt"</i> chắc phải... ngọt lắm, thơm lắm! <i>"Mi cong cỏ mượt" </i>chắc phải... mượt lắm, cong lắm! Không đẹp sao được.</p>

  <p>Thực ra, bức tranh toàn cảnh trong nhạc TCS không hoàn toàn là trừu tượng. Nếu chỉ thuần là tranh trừu tượng, khó lòng giữ chân người xem lâu được. Khách xem tranh sẽ bỏ đi thôi. Điều khiến người xem chịu dừng lại ngắm nghía và trầm trồ trước họa phẩm của TCS chính là vì những tranh ấy không phải lúc nào cũng trừu tượng hay siêu thực. Chỉ đôi ba chỗ thôi, chẳng hạn: </p>

  <p>
  <i>Tim lăn trên đường mòn...,</i> hoặc<br />
  <i>Có sợi tóc nào bay trong trí nhớ nhỏ nhoi...,</i> hoặc<br />
  <i>Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô...,</span></i> hoặc<br />
  Dòng nước mắt sẽ bay trong trời, làm cơn mưa rớt trên chăn gối, lời cỏ cây hát trên da người...</p>


  <p>Còn lại là những chỗ người nghe nhạc, xem tranh đều có thể hiểu được. Cái thu hút trong lời nhạc TCS là những chỗ hiểu được và không hiểu được xen lẫn vào nhau, nằm cạnh nhau. Hiểu hết, hiểu dễ dàng thì đâu còn muốn nghe thêm nữa. Bài hát dù có hay ho, có mùi mẫn tới đâu cũng dễ trở thành cũ, vì mọi câu hỏi đều đã được trả lời, mọi chuyện đều đã được giải quyết xong, giống như là "thôi là hết chia ly từ đây" vậy. Ở ca từ TCS, những vấn nạn vẫn còn nguyên trạng, chưa có lời giải đáp, không có câu trả lời, vì vậy nghe đi nghe lại mà vẫn cứ "mới", vẫn ít thấy nhàm chán, vẫn muốn nghe nữa, nghe nữa...</p>


  <p><i>
  Tôi là ai mà còn trần gian thế?<br />
  Tôi là ai mà yêu quá đời này?<br />
  Tôi là ai, là ai, là ai...???
  </i></p>

  <p>Những câu hỏi cứ dấy lên mỗi ngày, cứ đeo đẳng theo ta mãi một đời.</p>

  <p>Trở lại với những bức họa trừu tượng, TCS đã lấy gì để vẽ nên những tranh ấy? Chỉ là chữ và nghĩa, không có bất kỳ một chất liệu nào khác. Thử xét qua một ít từ loại, những danh từ, động từ, tính từ... được sử dụng qua bàn tay phù phép của TCS.</p>

  <p>Động từ chẳng hạn, thử lấy chữ nào đó TCS vẫn hay dùng, ví dụ chữ "phơi":<br />
  <i>Môi nào hãy còn thơm, cho ta phơi cuộc tình...</i> (Ru Ta Ngậm Ngùi)
  </p>

  <p>Chưa nghe nói có ai đem tình ra phơi như phơi áo bao giờ. Phơi chỗ nào? Phơi trên cánh môi thơm chứ còn ở đâu nữa! Đem tình ra phơi cho khô ráo đã là chuyện lạ. Phơi thế nào mà tình không khô mà nắng lại... khô
  mới lạ hơn nữa: <br />

  <i>Phơi tình cho nắng khô mau... </i>(Tình Xót Xa Vừa)
  </p>

  <p>
  Lại có khi là <i>"nắng phơi"</i> chứ không phải <i>"phơi nắng" </i>:<br />
  <i>Nắng phơi trên mầu ngói non tươi...</i> (Chiều Trên Quê Hương Tôi)</p>


  <p>Những động từ khác:</p>

  <p>
  <b>Treo</b> : <i>treo tình trên chiếc đinh không...</i> (chưa thấy ai mắc, máng, treo cuộc tình bao giờ)<br />
  <b>Khoác</b> : <i>sương khoác mềm vai phố...</i> (như khoác vai tình nhân...)<br />
  <b>Lùa</b> : <i>lùa nắng cho buồn vào tóc em... </i>(chưa thấy ai lùa, hay đuổi bắt nắng bao giờ)<br />
  <b>Nhặt</b> : <i>tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy... </i>(nhặt đã khó, giữ càng khó hơn. Muốn giữ cho khéo, cho chặt, cần học kỹ thuật
  "Nhốt Gió" của nhà văn Bình Nguyên Lộc)<br />
  <b>Lăn</b> : <i>tim lăn trên đường mòn...</i> (nghe như là phim... kinh dị)<br />
  <b>Trói</b> : <i>trong lòng phố mưa đêm trói chân...</i><br />
  <b>Ươm</b> : trời ươm nắng cho mây hồng...</i><br />
  <b>Thắp</b> : <i>ngàn cây thắp nến lên hai hàng...</i><br />
  <b>Khắc</b> : <i>vết buồn khắc trên da...</i><br />
  <b>Chở</b> : <i>có con đò chở nắng mưa đi</i><br />
  <b>Chờ</b> : <i>tôi xin làm nụ cười, chờ em giữa đôi môi...</i>
  </p>

  <p>Người nghe TCS có thể nhặt thêm được rất nhiều động từ như vậy. Các động từ trên là cũ chứ đâu có mới, nhưng lại chở theo sau những ý
  tưởng, những hình ảnh mới mẻ nên ta tưởng như chúng "mới mẻ". Những động từ ấy, thả ra từ ống tay áo của TCS, trở nên linh hoạt hơn, có sức sống hơn, bắt trí tưởng tượng làm việc nhiều hơn, vì vậy cũng dễ tạo nên những ảo giác.</p>

  <p>Về tính từ, cũng đâu có kém. Chỉ <i>"nắng" và "gió" </i>thôi cũng đã chở theo rất nhiều tính từ (và các từ loại dùng như tính từ):<i> "nắng mềm", "nắng khuya", "nắng hững hờ", "nắng chiều quạnh quẽ", "nắng rất la đà"; "gió vô tình", "gió vô thường", "ngọn gió hư vô", "ngọn gió hư hao", "ngọn gió hoang vu", "ngọn gió quạnh hiu", "gió mùa thu rất ân cần"... </i>Cũng phải kể thêm những danh từ được cho làm tính từ:<i> "nắng thủy tinh", "đời cơm áo", "tay rong rêu", "em hồn nhiên rồi em sẽ bình minh", "tôi là ai mà còn trần gian thế"...</i></p>


  <p>Về danh từ, kể sao cho hết. Khi ông nói đến dòng sông, con đường, hoa cỏ, chim muông, đấy không còn là dòng sông, là con đường... hiểu theo nghĩa thông thường. Con sông không còn là con sông, con đường không còn là con đường. Những vật thể, hình tượng ấy đều vừa có
  thực vừa không có thực, đều nửa thực nửa giả hoặc chỉ là những khái niệm trừu tượng. </p>

  <p><i>"Dòng sông" </i>chẳng hạn, là biểu tượng của dòng đời, dòng chảy của thời gian. Dòng sông trong lời nhạc TCS còn gợi lên những ý niệm về nỗi chia lìa, biền biệt, mất tăm, mất hút... </p>

  <p><i>
  Sông bao lần sông đã ra đi...<br />
  Có một dòng sông đã qua đời...<br />
  Một dòng sông nước cuốn, một cuộc tình không may...<br />
  Tôi như chim ưu phiền, bay về cuối dòng sông...
  </i></p>

  <p>Dòng sông nào đây? Chẳng có dòng sông nào cả.</p>

  <p>"Con đường" chẳng hạn, là biểu tượng của cuộc hành trình, là hướng đi, là sự lựa chọn hay tìm kiếm miệt mài...</p>

  <p><i>
  Đường nào dìu ta đến cơn say...<br />
  Đường về tình tôi có nắng rất la đà...<br />
  Người đi tìm mãi suốt con đường... <br />
  Em đi bỏ lại con đường...
  </i></p>


  <p>Con đường nào đây? Chẳng có con đường nào cả. Chỉ nghe vậy chứ có thấy đường xá nhà cửa gì đâu. Nào có phải là "con đường xưa em đi" hay "con đường tình ta đi" đâu. Làm gì có con đường nào.</p>

  <p><i>"Hoa cỏ"</i> cũng vậy. Khi ông viết về những bông hoa, ta có cảm tưởng không dễ gì tìm gặp những bông hoa ấy ở ngoài đời.</p>

  <p><i>
  Đóa hoa hồng vùi quên trong tay...<br />
  Đóa hoa hồng tàn hôn lên môi... <br />
  Đóa hoa vàng mỏng manh cuối trời... <br />
  Có nụ hồng ngày xưa rớt lại bên cạnh đời tôi đây...<br />
  Từ đó ta là đêm, nở đóa hoa vô thường...
  </i></p>

  <p>Đóa hoa nào đây? Chẳng có đóa hoa nào cả. Làm gì có chuyện <i>"đóa hoa vô thường" </i>, làm gì có đóa hoa vàng nào <i>"mỏng manh cuối
  trời"</i> , làm gì có nụ hồng <i>nào "ngày xưa rớt lại bên cạnh đời tôi đây".</i> Những lời ấy thật đẹp nên ta tưởng tượng những bông hoa ấy cũng phải đẹp lắm. Kỳ thực, những bông hoa diễm ảo ấy chỉ nở trong những giấc mơ huyền hoặc hay trong những khu vườn ảo giác.</p>

  <p>Đâu có riêng gì hoa cỏ, thực vật, đến cả chim muông, động vật cũng đều là... giả tưởng.</p>

  <p><i>
  Đàn bò vào thành phố, không còn ai hỏi thăm...<br />
  Đàn bò bỗng thấy buồn...<br /> 
  Ngựa hồng đã mỏi vó, chết trên đồi quê hương...<br />
  Một ngày đầu thu nghe chân ngựa về chốnxa...<br />
  Trong trái tim, con chim đau nằm im...
  </i></p>

  <p>Liệu có ai chịu tin đàn bò, đàn ngựa, chim chóc ấy là... có thực! Ngựa trong những lời nhạc TCS cũng "ảo", cũng chập chờn như bầy
  ngựa trong tranh của các nhà danh họa chuyên vẽ ngựa.</p>

  <p>Cũng đâu có riêng gì vạn vật, cỏ cây, đến cả nắng mưa, gió bão cũng không còn được hiểu theo nghĩa bình thường. </span>Đây là mưa, là bão:</p>

  <p><i>Có mưa quanh chỗ nằm...<br />
  Nghe quanh đời mưa bão...<br />
  Mưa bay trong ta bay từng hạt nhỏ...<br />
  Đây là nắng, là gió:<br />
  Đường về tình tôi có nắng rất la đà...<br />
  Nghiêng sang em tôi thấy nắng vàng...<br />
  Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân thì...
  </i></p>

  <p>Đến cả thời tiết, mùa màng cũng tùy thuộc vào tâm cảm chứ không còn là của thiên nhiên, đất trời nữa, vì vậy mới có những<i> "ta nghe tình đổi mùa" </i>hay <i>"em đứng lên mùa thu tàn tạ"...</i> Đến cả không gian, thời gian cũng đều là <i>"giả"</i> là "ảo", vì vậy mới có những <i>"trong ta chiều đã tàn" </i>hay <i>"đêm đổ xuống đời ta"...</i> Liệu có cần phải kể thêm nữa những bầu trời, tinh tú, mặt trăng, mặt trời... </p>

  <p><i>
  Ta thấy em trong tiền kiếp với mặt trời lẻ loi...<br />
  Từ khi em là nguyệt, trong tôi có những mặt trời...<br />
  Vườn năm xưa em đã đến, nay trăng quá vô vi...
  </i></p>

  <p>Trăng thế nào gọi là trăng vô vi? Kỳ thực, chẳng có trăng, sao gì cả. Mặt trời rực rỡ, chói lọi, cho những ảo giác về chủ tể, về thông thái, trí tuệ, về siêu nhiên, siêu hình. Bóng trăng lung linh, huyền ảo, gợi những ý niệm về lẽ biến hóa ảo diệu của đất trời.  </p>

  <p>Đến cả những nỗi buồn cũng là <i>"nỗi buồn ảo giác"</i> , vô cớ, không tên, kiểu <i>"tôi buồn không hiểu vì sao tôi
  buồn"</i> , hoặc những nỗi đợi chờ mà... không chờ đợi gì cả:</p>

  <p><i>
  Lòng thật bình yên mà sao buồn thế...<br />
  Có một người dường như chờ đợi thật ra đang ngồi thảnh thơi...</i></p>

  <p>Cuối cùng, chẳng có gì hết. Chẳng có dòng sông, chẳng có con đường, chẳng có mặt trời mặt trăng, cũng chẳng có nỗi buồn, chẳng ai chờ ai đợi... Chưa hết, ta còn gặp những cách ví von, những "có khi" và <i>"đôi khi" </i>:</p>

  <p><i>
  Lòng ta có khi mơ hồ, tưởng mình đang là cơn gió... <br />
  Đời ta có khi tựa lá cỏ, ngồi hát ca rất tự do...<br />
  Đôi khi thấy trên lá khô một dòng suối... <br />
  Đôi khi thoáng nghe bước chân về đâu đó của ai... 
  </i></p>

  <p>Hoặc những <i>"nghe" và "thấy" </i>:</p>

  <p><i>
  Đêm nghe gió tự tình...<br />
  Ta nghe nghìn giọt lệ, rớt xuống thành hồ nước long lanh... <br />
  Ta thấy em đi quanh từng ngọn nến tắt... <br />
  Ta thấy em đang ngồi khóc khi rừng chiều đổ mưa... <br />
  Nhiều đêm thấy ta là thác đổ...</i> (Chẳng có gì lạ, nhà văn Võ Phiến vẫn nghe <i>"Thác Đổ Sau Nhà"</i> hoài. Thác đổ thật, vì <i>"tỉnh ra có khi còn nghe"</i> ). 
  </p>


  <p>Tất cả, những trạng thái lửng lơ, lơ <i>lửng "hình như, có lẽ, chắc là, dường như"</i> , những <i>"nghe" </i>và <i>"thấy"</i> , những <i>"có khi"</i> và <i>"đôi khi"</i> ấy, "đôi khi" cũng là những tác nhân gây nên những ảo giác chập chờn, nửa hư nửa thực. </p>

  <p>Ngôn ngữ TCS, như vậy, có thể gọi là... <i>"bóng chữ" </i>(nói như nhà thơ Lê Đạt), chứ chẳng phải chữ với nghĩa gì nữa!</p>

  <br />

  <h3>Chữ và nghĩa:</h3>

  <p>Vì <i>là "bóng chữ"</i><span style="">&nbsp;&nbsp; </span>nên thứ ngôn ngữ ấy không phải lúc nào cũng dễ hiểu. Thử nêu một, hai ví dụ: </p>

  <p><i>"Đã có điều gì không thật suốt hai mươi năm nay. Một lầm lỡ đã lên đường và phải đi cho trót con đường máu xương. Như một mũi tên vô tri bỗng lỗi thời trong một nhiệm kỳ vô định...,"</i> những dòng chữ ấy trích trong lời tựa của tuyển tập nhạc "Kinh Việt Nam", ấn hành năm 1968, viết bằng thủ bút của chính tác giả TCS.</p>

  <p>Những lời lẽ thật bí ẩn như là mật mã, như lời sấm truyền tiên tri về vận mạng đất nước, hoặc như câu thần chú dùng làm chìa khóa mở cánh cửa kho tàng bí mật nào đấy. Người đọc ngơ ngác, không hiểu chuyện gì là chuyện gì (mà không dám nói là không hiểu). <i>"Điều
  gì không thật"</i> là điều gì vậy? Giữa hàng trăm hàng ngàn điều có thật và không thật diễn ra hàng ngày hàng giờ ở quanh đây, làm sao biết được điều nào là điều nào(?). <i>"Lầm lỡ"</i> gì vậy? Ai lầm lỡ? Tại sao lầm lỡ? Lầm lỡ thế nào? (Chắc không phải <i>"ta yêu em... lầm lỡ"</i> hay là <i>"tôi đã lầm đưa em sang đây" </i>). Không thấy nói rõ ràng, cụ thể gì vụ <i>"lầm đường lạc lối"</i> này (hay là
  không tiện nói vào thời điểm ấy, nhưng mãi về sau này cũng chẳng thấy nói năng, nhắc nhở gì đến nữa). Lại còn <i>"con đường máu xương"</i> nữa, là con đường nào vậy? Chắc không phải <i>"con đường thập giá"</i> mà đấng cứu thế đã phải vượt qua để cứu chuộc nhân loại? Chắc cũng không phải là <i>"đoạn đường chiến binh"</i> , hay <i>"đại lộ kinh hoàng" </i>, hay con đường mòn <i>"xương trắng Trường
  Sơn" </i>? <i>"Máu xương"</i> nào, của lính tráng hay của dân thường, của phe ta, phe địch hay phe bạn? Tại sao điều <i>"lầm lỡ"</i> ấy lại <i>"lên đường"</i> và lại còn <i>"phải đi cho trót con đường máu xương"</i> ? <i>"Mũi tên vô tri"</i> nào? <i>"Nhiệm kỳ vô định"</i> nào? Tại sao lại <i>"lỗi thời"</i> ? Những câu hỏi và câu hỏi, e đến cả trăm năm sau cũng không chắc người đời đã giải mã nổi!... </p>

  <p>Những lời lẽ thật mạnh mẽ, đanh thép như một bản cáo trạng, chỉ tiếc rằng ý tưởng lại lấp lửng, mập mờ, nên nhiều lắm chỉ có tác dụng trang trí cho tập nhạc, chứ khó mà thuyết phục hay <i>"vận động quần chúng"</i> nổi, vì... chẳng ai hiểu gì cả. </p>

  <p>Người ta có thể dễ dàng tìm thấy trên những trang viết của TCS vào thời kỳ ấy, thời kỳ của những phong trào tranh đấu, lên đường xuống đường, những lời lẽ tương tự, lắm lúc hừng hực khí thế, rực lửa đấu tranh, và tất nhiên là không kém phần... bí ẩn. Ngôn ngữ phản kháng cũng có một vẻ <i>"làm dáng"</i> nào đó chăng(?). </p>

  <p>Trong một lá thư ông viết năm 1974, gửi cho người bạn cùng "chí hướng", ta đọc thấy những lời sau: <i>"K. này,... phải chăng hồi chuông báo tử đã được gióng lên để những gì cần phải tàn tạ hãy tàn tạ nhanh chóng. Khi con người nhận thấy mình không còn gì để bị tước đoạt thêm nữa thì đứng</i> <i>dậy và lên đường. Nếu cần phải ngạc nhiên chỉ là tự hỏi vì sao vận hội mới của nhân dân lại trễ nãi quá vậy..."</i> (2) </p>


  <p>Người đọc dễ dàng nhận ra cái "style" của TCS, cũng là những đao to búa lớn của <i>những "hồi chuông báo tử", "vận hội mới của nhân dân", "đứng dậy và lên đường"...</i></span></p>

  <p>Cái "style" ấy đôi lúc cũng đi vào trong ca từ TCS. Không phải ai cũng hiểu được những gì ẩn nấp đằng sau những đường kẻ nhạc và
  những câu, chữ như là:</p>

  <p><i>Từng lời tà dương là lời mộ địa, từng lời bể sông nghe ra từ độ suối khe... </i>(Một Cõi Đi Về)</p>

  <p>Thật bí ẩn như những dòng chữ khắc trên vách đá của một hang động bí mật nào đấy. Thật bí ẩn đến độ ngay chính tác giả bài hát cũng... lắc đầu chịu thua, chẳng biết cắt nghĩa ra làm sao! Hỏi, ông trả lời: <i>"... Đây là một bài hát rất lạ, thực sự không dễ hiểu, có những câu trong bài này</i> <i>bản thân tôi cũng thấy khó giải thích. Viết thì viết vậy nhưng để giải thích rõ ràng thì thật là khó..."</i> (3) Rồi ông đi tới kết luận theo cách của ông, để khỏi phải giải thích, giải nghĩa gì cả: <i>"Tôi nghĩ, trong nghệ thuật, điều quan trọng nhất là làm thế nào để mở ra một con đường ngắn nhất đi từ trái tim của mình đến trái tim của người mà không cần phải cắt nghĩa gì thêm" </i>(3) </p> 

  <p>"Không cần phải cắt nghĩa gì thêm," nói văn vẻ là như vậy, nói nôm na là hiểu được thì tốt mà không hiểu thì... rán mà hiểu. Lý
  do chính đáng là bản thân ông còn chưa hiểu nổi, còn hiểu chập chờn, thì lấy gì mà đòi hiểu! Điều này cũng cho thấy những ý tưởng ông đưa vào bài nhạc là những ý tưởng chưa rõ nét, chưa ra hình ra dạng, vẫn còn lửng lơ, lơ lửng như "khói trời mênh mông"! Nói khác đi, "bài hát rất lạ" ấy (và nhiều bài khác nữa) chỉ là những bản nháp (draft), những bản vẽ phác thảo. Điều khôi hài là trong lúc ông còn đang loay hoay tìm kiếm, người thưởng thức nhạc của ông cũng... loay hoay tìm kiếm cùng với ông.</p>

  <p>Những câu, chữ mà ông gọi là "khó giải thích" có rất nhiều trong ca từ TCS, đại loại:</p>

  <p><i>Loài sâu ngủ quên trong tóc chiều...</i> (Dấu Chân Địa Đàng)<br />
  (Câu này chỉ để... dọa đàn bà, con gái)</p>

  <p><i>Mặt trời như trái cây tuyệt vọng...</i> (Níu Tay Nghìn Trùng)<br />
  ("Trái Cây Đau Khổ" tập 2 của nhà văn Doãn Quốc Sỹ chăng?)</p>

  <p><i>Môi em hồng như lá hư không...</i> (Gần Như Niềm Tuyệt Vọng) <br />
  (<i>"Lá diêu bông" </i>đã khó tìm, <i>"lá hư không"</i> còn khó hơn)</p>

  <p><i>Cơn mưa là nắng vô thường...</span></i> (Mưa Mùa Hạ)<br />
  (Cơn nắng có là... mưa vô thường?!)</p>

  <p>Có thể kể thêm một chuỗi những <i>"hư" </i>và <i>"vô"</i> như: <i>hư ảo, hư vô, hư không, vô tận, vô vi, vô thường... </i>là những từ ông vốn sính dùng, lặp đi lặp lại nhiều lần, đôi lúc có hơi lạm dụng. <i>"Vô thường"</i> ở một vài chỗ thì OK, nhưng không phải đặt vào chỗ nào cũng... vô thường được cả (như câu hát ở trên). Cứ như lối dùng chữ kiểu này thì bất luận thứ gì góp mặt góp tiếng trên thế gian này thảy đều <i>"vô thường" </i>cả và đều có thể ghép vào hai chữ <i>"vô thường"</i> được (mà không sợ... vô nghĩa). Chữ nghĩa cho dù có "sáng tạo" tới đâu cũng không thể tùy tiện ghép ngược ghép xuôi, ghép ngang ghép dọc, muốn ra kiểu nào thì ra.</p>

  <p>Hiểu được tường tận từng câu từng chữ trong ca từ TCS là điều không thể. Đi tìm những ý tưởng lẩn khuất phía sau những ngôn từ ấy, nghĩa là những <i>"ẩn ngữ" </i>("behind the lines" hoặc "between the lines") lại càng khó hơn. Chưa kể đến những "phát minh" lạ lùng trong chữ nghĩa, đôi lúc kỳ quặc, khó hiểu, như <i>"lời buồn thánh", "vết lăn trầm", "giọt hư không", "giọt vô biên"...</i> Lúc đầu người nghe còn thấy lạ tai, riết rồi quen dần, mặc ông nhạc sĩ muốn nói gì thì nói, chẳng mấy ai còn thắc mắc hay bận tâm tìm hiểu. Cũng tựa như ngày trước chẳng ai bận tâm đến chuyện đúng sai, phải trái trong những câu hát quen thuộc, vẫn nghe đi nghe lại:</p>

  <p><i>Mùa thu mưa bay cho tay mềm...</i> (mưa bay thì... mưa bay, làm sao tay lại mềm được?)<br />
  <i>Lùa nắng cho buồn vào tóc em</i>... (lùa nắng, đâu phải chuyện dễ! Nắng thì phải... vui, mưa mới là buồn chứ!)<br />
  <i>Ngày xưa sao lá thu không vàng...</i> (lá thu ngày xưa ngày nay gì lại chẳng... vàng!) </p>


  <p>Những câu trên ở trong bài <i>"Nắng Thủy Tinh".</i> Chẳng có cái "logic" nào cả, chẳng có nghĩa đen nghĩa bóng, nghĩa xa nghĩa gần gì cả, cũng chẳng có phương pháp phân tích lý luận nào để giải thích cho hợp tình hợp lý cả. Chỉ có chịu hay không chịu, thích nghe hay không thích nghe, thế thôi. Đừng hỏi tại sao, đấy là cách tốt nhất, hay nhất để mà thưởng thức nhạc TCS. </p>

  <p>Trong ngôn ngữ TCS, <i>"chữ"</i> không phải là <i>"nghĩa" </i>(như <i>"chữ nghĩa"</i> nói theo lối thông thường). Chữ là
  chữ, nghĩa là nghĩa. Chữ và nghĩa không sánh đôi với nhau, không là bạn đồng hành của nhau, vì thế không thể giải thích <i>"chữ" </i>để cho ra <i>"nghĩa".</i> Nói cách khác, trong <i>"chữ"</i> của TCS, nghĩa cũ (nghĩa thông thường) được nới rộng thêm, hoặc được ghép thêm những nghĩa mới. Nghĩa cũ, nghĩa mới đôi lúc xen lẫn vào nhau. Thường, người nghe nhạc TCS không hiểu hay cảm thấy khó hiểu khi <i>"đụng" </i>phải những nghĩa mới này. Cái nghĩa <i>"mới"</i> ấy làm người nghe đôi lúc <i>"khựng"</i> lại. Thế nhưng ta cũng lại yêu thích ngôn ngữ TCS qua những chữ mới, nghĩa mới này. </p>

  <p>Như vậy, TCS không chỉ làm mới <i>"chữ"</i> (như nhiều người vẫn nói), ông còn làm mới <i>"nghĩa"</i> nữa. <i>"Nghĩa" </i>ấy vượt ra khỏi những khuôn khổ, những hàng rào quy ước. Vì vậy mới có <i>những "nắng mềm", "nắng khuya", "mưa hồng", "mưa xanh", "giọt máu cuồng điên", "giọt máu trổ bông", "đôi môi rồ dại", "đôi vai lụa mát", "biển rộng hai vai", "biển hẹp tay người"...</i> vân vân và vân vân. Cách chung, ta có thể nói được là ông đã làm mới ngôn ngữ, bằng những "phát minh" tân kỳ. Từ đó, ta hiểu được tại sao đôi lúc không thể giải thích hoặc không thể giải thích theo lối thông thường ngôn ngữ TCS.
  </p>

  <p>
  <b>Lê Hữu</b><br />
  <i>(còn tiếp)</i><br />
  <br />
  Báo VĂN HỌC<br />
  số Tân Niên tháng 02-03/2004<br />
  </p>

  <p>&nbsp;</p>
  <p>
  (1) Phạm Duy, Hồi Ký: Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991<br />
  (2) TCS, Trịnh Công Sơn, Rơi Lệ Ru Người, nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 2001<br />
  (3) TCS, trả lời phỏng vấn, Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Môt Cõi Đi Về, nxb Âm Nhạc &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001<br />
  (4) TCS, tạp bút, Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002<br />
  (5) Văn Cao, lời bạt, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, nxb Trẻ, TP.HCM, 1991<br />
  (6) TCS, trả lời phỏng vấn, Tạp chí Thế Giới Mới, TP.HCM, 2/1999<br />
  (7) Quỳnh Giao, Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay, Tạp chí Văn Học, California, 10&amp;11/2001<br />
  TCS, tạp bút, Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ, nxb Trẻ, TP.HCM, 2001
  </p>
  <p>Những chữ in nghiêng trong bài là trích ca từ TCS. </p>

  <p>&nbsp;</p>


title: Ảo giác Trịnh công Sơn (II)
created: 2014-06-26 14:13:42+00:00
edited: 2014-06-26 14:24:12+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phần II: Ảo giác thưởng thức nhạc TCS, Lê Hữu
url_id: ao-giac-trinh-cong-son-ii
body:
  <p><br />
  <i>"Hạnh phúc là một tách café và nhạc TCS."</i></p>

  <p>Đó là một trong những định nghĩa về hạnh phúc, ghi lại được trong một tuyển tập những bài nhận định về âm nhạc và con người TCS, ấn hành ở Việt nam (Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa, 12/2002). Tôi không rõ người nói hay viết câu ấy đã căn cứ vào đâu để đưa ra định nghĩa này. Thực trạng đời sống và sinh hoạt ở trong nước chắc. Bao nhiêu là quán xá lớn, nhỏ ở ngoài đường, trên phố thường xuyên "chơi" nhạc TCS để thu hút khách, để những người khách bước vào đó tìm kiếm chút hạnh phúc. </p>

  <p>Hạnh phúc như thế thì cũng đơn giản. Ngồi quán hay ngồi nhà, người ta cũng có thể có được những phút giây trầm tư nhìn từng giọt café chảy từng giọt, từng giọt, trong lúc lắng nghe tiếng nhạc TCS, để suy gẫm chuyện đời, để chiêm nghiệm về cõi sống cõi chết, về phận người phận mình, hay chỉ để ngậm ngùi tiếc thương về một cuộc tình đã mất, để thấy...</p>

  <p><i>
  tình đi âm thầm, nghìn trùng như vết sương...<br />
  tình ngỡ đã phôi pha, nhưng tình vẫn còn đầy...<br />
  lòng ta trăm con hạc gầy vút bay...<br />
  ta như con đường dài vắng người...<br />
  đời mình là những quán không...<br />
  tôi chợt nhìn ra tôi..., tôi tìm thấy tôi...
  </i></p>

  <p>Tôi tìm thấy tôi. Như thế không phải là hạnh phúc sao? Khi con người cảm thấy hạnh phúc, đấy là hạnh phúc, dù chỉ phút giây thôi
  "cũng đủ lãng quên đời". Âm nhạc TCS, như thế, theo một nghĩa nào đó, vẫn luôn góp mặt trong những sinh hoạt của cuộc sống thường ngày. Ở đây lại gợi mở ra vấn đề khác nữa, âm nhạc và đời sống. Phải chăng, cho dù cuộc sống có nổi trôi, có bôn ba "đời cơm áo", người ta vẫn không thể quên đi âm nhạc, vẫn không thể sống mà thiếu âm nhạc, vẫn muốn đi tìm chút hạnh phúc nhỏ nhoi trong âm nhạc. </p>

  <p>Nhạc TCS, và café, và khói thuốc, và men bia men rượu,... và tất cả những gì cộng thêm vào, thêm vào, đều có tác dụng làm tăng thêm ảo giác về một hạnh phúc... vô thường. </p>

  <p><i>"Hạnh phúc là..."</i> , câu định nghĩa trên có thể đúng theo nghĩa ấy, hay ít ra cũng đúng với những người cùng chia sẻ khoảnh khắc hạnh phúc ấy, cái khoảnh khắc được sống, được làm <i>"người đi trên mây"</i> (nói theo nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng), có nghĩa là được thả trôi bềnh bồng hay đắm chìm trong một màn sương ảo giác.</p>

  <br />

  <h3>Hiểu hay không hiểu :</h3>

  <p>Đặc điểm nổi bật trong ca từ TCS là tính... mơ hồ. Khi hát hay nghe nhạc TCS, chúng ta cho là chúng ta hiểu nhưng đồng thời chúng ta cũng không chắc là chúng ta hiểu. Đôi chỗ hiểu, đôi chỗ không hiểu; đôi lúc hiểu, đôi lúc không hiểu. Hiểu ít hiểu nhiều, hiểu đúng hiểu sai, vừa hiểu lại vừa không hiểu, tất cả cứ lẫn vào nhau nên ta không thể biết chắc là ta hiểu hay không hiểu.</p>

  <p>Hiểu như thế nào gọi là hiểu? Hiểu như thế nào là hiểu đúng? Lấy đâu ra câu trả lời. Có khi mỗi người hiểu một cách, chẳng ai giống ai, chẳng biết ai đúng ai sai. Thành thử, hiểu cách nào cũng chỉ là hiểu theo cách riêng của mình, không thể nói người này hiểu đúng, người kia hiểu sai. Nghe nhạc TCS, vì vậy, tưởng khó hiểu mà thành ra dễ hiểu, vì muốn hiểu sao thì hiểu, không hiểu cũng không sao, cũng không cần phải cố gắng để hiểu, miễn cứ thích nghe thích hát, miễn cứ thấy... hay là được! </p>

  <p>Không hiểu, hay không hiểu rõ lắm nhưng vẫn làm như hiểu, vẫn làm ra vẻ thông thái, uyên bác như là thông hiểu hết mọi lẽ, mọi chuyện (những vô thường, vô vi, hư vô, hư ảo...). Cái tâm lý ấy khá phổ biến, cũng chẳng khác mấy hiện tượng "làm dáng trí thức" của các chàng sinh viên ở miền Nam một thời, vẫn thích kè kè trên tay những pho sách dày cộm nói về những "mặt trời không bao giờ có thiệt", những vực sâu và "hố thẳm của tư tưởng" (tương tự "đỉnh cao của trí tuệ", nói theo ngôn ngữ khoa trương ở trong nước bây giờ), dù có khi chẳng hề đọc lấy một chữ nào. Nếu có khác thì đấy chỉ là một kiểu thời trang, có tính giai đoạn, trong lúc "hiện tượng" TCS kéo dài trường kỳ, nhiều năm, lại phổ biến rộng rãi hơn, không hạn chế trong một giới, một đối tượng nào. Có phải là âm nhạc chiếm ưu thế hơn hay còn do những yếu tố nào khác nữa(?).</p>

  <p>Kể ra, không hiểu thì cũng khó mà thấy hay, thấy đẹp, khó mà thấy thích được. Trước hết, cần phải hiểu mới nói chuyện được. Cũng không thể nói "tôi hiểu mà tôi nói không được". Nói như thế là vẫn chưa thực sự hiểu, là vẫn chỉ hiểu đại khái, là vẫn còn mơ hồ. Khen hay, phải nói được tại sao hay, hay ở chỗ nào. Chê dở, cũng phải nói được tại sao dở, dở ở chỗ nào. Liệu người ta có thể yêu cái mà người ta không hiểu rõ lắm, không biết rõ là cái gì, và cũng không cần tìm hiểu cho ra lẽ, như yêu tranh lập thể, yêu thơ tự do,
  yêu nhạc giao hưởng, và... nhạc TCS?</p>

  <p>Ca từ TCS, như chính tác giả thú nhận <i>"... bản thân tôi cũng thấy khó giải thích. Viết thì viết vậy nhưng để giải thích rõ ràng thì thật là khó." </i>(3) </p>

  <p>Thế nghĩa là sao? Người nghe không hiểu, người hát không hiểu, người viết ra những lời ấy cũng... chỉ hiểu mơ mơ màng màng, cũng chẳng biết đằng nào mà giải thích. Vậy thì ai hiểu, ai giải thích được đây? Có lẽ nào cả ba ta (người nghe, người hát, người viết) đều chẳng ai hiểu... ai cả. Đến chỗ này mới thật là.. khó hiểu! </p>

  <p>TCS, không khéo ta bị ông chơi khăm mất. Hệt như một người ra câu đố hóc búa, những người khác bấm đầu nặn óc suy nghĩ, sau cùng hoặc chịu thua, hoặc đưa ra những lời giải đoán khác nhau, đến lúc mọi người yêu cầu giải đáp thì người ra câu đố trả lời tỉnh queo <i>"tôi
  cũng không biết, tôi cũng... chịu thua". </i>Thế không phải chơi khăm là gì?</p>

  <p>Chưa hết, người viết những ca từ ấy còn cho biết <i>là "cần phải có một linh cảm nhạy bén và một vốn kiến thức nhất định" </i>(3) mới có thể hiểu được cái hay, cái đẹp trong những ca khúc TCS. <i>"Tôi gặp không ít người,"</i> ông nói thêm, <i>"dù họ ít học nhưng họ lại thích, hỏi họ có hiểu không thì họ trả lời không hiểu, nhưng họ lại cảm nhận được có một cái gì đó ở bên trong, nên khi nghe hay khi
  hát lên thì có một điều gì đó chạm đến trái tim của mình..." </i>(3) </p>

  <p>Liệu đúng <i>là "có một điều gì đó chạm đến trái tim của mình" </i>hay không, tôi không được rõ lắm, thế nhưng qua lời ông tôi
  biết được một điều: kẻ <i>"ít học"</i> thì không cách chi hiểu được những lời lẽ ấy. Nhạc TCS, như vậy chỉ dành cho đối tượng có chọn lọc. Kẻ hiểu được và biết thưởng thức phải là đối tượng <i>"học nhiều hiểu rộng".</i> Ở đây lại có vấn đề <i>"trình độ"</i> kiến thức, khiếu thẩm mỹ và thưởng ngoạn nghệ thuật nữa chứ không phải chơi. Từ đó, tâm lý tỏ ra am hiểu (do đóng kịch, giả vờ, tự đánh lừa mình) có phát sinh cũng là chuyện tự nhiên, thường tình. Dần dà, lâu ngày, tâm lý tiềm ẩn ấy phát triển thành một dạng thức mà nhà văn
  Nguyễn Mộng Giác gọi là <i>"ảo giác của trí tuệ".</i> Chẳng ai muốn thú nhận cái vốn học ít ỏi của mình, cho dù có ít ỏi thật. Dẫu không hiểu cũng phải cố làm ra vẻ hiểu. Còn kẻ <i>"học nhiều hiểu rộng"</i> thì lại càng muốn chứng tỏ cái sở học mênh mông của mình, chẳng biết nông sâu cỡ nào nhưng chắc chắn là phải vượt xa tầm hiểu biết hạn hẹp của những kẻ <i>"ít học"...</i></p>

  <p>Thế nhưng, đến khi tác giả TCS <i>"thật thà khai báo"</i> là <i>"viết thì viết vậy"</i> chứ cũng không rõ là... viết cái gì(!), thì
  kẻ <i>"học ít"</i> lẫn kẻ <i>"học nhiều"</i> đều hụt hẫng, chới với, xính vính, nhất là kẻ <i>"học nhiều" </i>, vì lỡ bộ. Tưởng ông biết, hóa ra ông trả lời không biết. Tưởng ông hiểu, nào ngờ ông nói ông không hiểu. Kẹt quá. Ông không hiểu ông thì tôi làm sao hiểu ông được. Giá như ông cứ nhận bừa là ông hiểu đi thì hay biết mấy, khỏi rắc rối, đỡ phiền phức. Tương tự, sau khi triết lý đủ thứ về cuộc sống, về tình yêu, về thân phận con người..., ông kết luận gọn gàng, ngon ơ: <i>"đường trần... đâu có gì!"</i> (Phôi Pha).</p>

  <p>TCS, ông quả là có máu hài hước, chẳng thế mà ông vẫn thích đùa nghịch, thích trò chơi nhào lộn, tung hứng chữ nghĩa trong ca từ của ông:</p>

  <p>
  <i>Trong khi ta về lại nhớ ta đi...,</i> hoặc <br />
  <i>Em là tôi và tôi cũng là em...,</i> hoặc<br />
  <i>Nào có cái chết đầu tiên, đâu có cái chết sau cùng...,</i> hoặc<br />
  <i>Còn hai con mắt khóc người một con<br />
  Còn hai con mắt một con khóc người...
  </i></p>

  <p>Về phía người nghe TCS, điều rõ ràng là, thưởng thức nhạc với tâm lý như đã nói ở trên thì đâu có cần chi hiểu hay không hiểu. </p>

  <br />

  <h3>Hát sai, hát đúng:</h3>

  <p>Về phía người nghe là như vậy, thế còn phía người hát, người trình diễn thì sao? Cũng chẳng khác bao nhiêu, cũng hiểu đúng hiểu sai, hiểu đại khái, hoặc... không hiểu. Vì vậy mới có không ít trường hợp ca sĩ hát lung tung, thay lời đổi chữ vô tội vạ, trong lúc ra điệu bộ, nhắm mắt nhắm mũi, khoa tay khoa chân trong một cố gắng để diễn tả điều mà người hát có khi... chẳng hiểu gì cả. "Hát thì hát vậy...", nói theo lối TCS, thì làm sao mà lôi cuốn, mà truyền được cảm xúc cho người nghe. Chuyện hát đúng hát sai kể ra không hết, có khi chỉ thay đổi, thêm, bớt một chữ thôi cũng làm thay đổi hẳn ý nghĩa câu hát, làm mất đi ít nhiều "chất" TCS, chẳng hạn:</p>

  <p>Chữ <b><i>mong</i></b> trong <i>"đời ta hết mong điều mới lạ"</i> (Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ) được nhiều ca sĩ đổi thành <b>mang</b><i> (... hết mang điều mới lạ).</i> Hai chữ này khác nghĩa chứ đâu phải chỉ khác một nguyên âm, và cái hay là ở chữ<i> "mong" </i>chứ <i>"mang"</i> thì chẳng có gì... <i>"mới lạ".</i></p>

  <p>Chữ <b>miệng </b>trong<i> "miệng cười khúc khích trên lưng" </i>(Quỳnh Hương) được nhiều ca sĩ đổi thành <b>nụ </b><i>(nụ cười khúc  khích...). </i>Nụ cười thì không thể... khúc khích được, và cũng không hình dung được chiếc cằm xinh xắn của cô bé tựa trên lưng chàng
  trai...</p>

  <p>Chữ<b> em</b> trong <i>"em qua công viên mắt em ngây tròn"</i> (Còn Tuổi Nào Cho Em) được ca sĩ KL đổi thành <b>nai </b><i>(... mắt nai ngây tròn).</i> Mắt nai, mắt phượng, mắt bồ câu không thuộc về ngôn ngữ TCS. Ông có những cách để tả về đôi mắt nai mà không cần phải nói <i>"mắt nai".</i> </p>

  <p>Chữ <b>vầng </b>trong <i>"trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt"</i> (Một Cõi Đi Về) được ca sĩ DT đổi thành<b> vòng</b> <i>(... đôi vòng nhật nguyệt). </i>Ở đây là vầng thái dương, vầng trăng, chứ không phải vòng trời đất, vòng càn khôn... Hơn nữa, vầng thì còn <i>"rọi suốt trăm năm..."</i> được chứ vòng thì... chịu. </p>

  <p>Chữ <b>tim</b> trong<i> "con tim yêu thương vô tình chợt gọi" </i>(Một Cõi Đi Về) được rất nhiều ca sĩ đổi thành<b> <i>tinh</i></b><i> (con tinh yêu thương...) </i>, khiến nhạc TCS đôi lúc biến thành nhạc... kinh dị! Lỗi là lỗi in ấn khá phổ biến ở các tập
  nhạc, có điều người hát vẫn cứ hát tỉnh queo, người nghe vẫn cứ nghe thoải mái mà không có ý kiến, mặc dù ai cũng biết "một cõi đi về" vẫn còn là cõi dương chứ chưa phải cõi âm nên không dễ gì có chuyện ma quái, yêu tinh hiện hình giữa ban ngày.</p>

  <p>Trong nhiều trường hợp, chữ hay nhất, "đắt" nhất trong câu bị tráo đổi không thương tiếc, làm hỏng một câu hát (có khi làm hỏng
  cả một bài hát), khiến người nghe bị "khựng" lại như bất ngờ nhai phải hạt sạn trong lúc đang thưởng thức bữa cơm ngon miệng: </p>

  <p>Chữ <b>phút </b>trong <i>"vội vàng thêm những phút yêu người"</i> (Chiếc Lá Thu Phai) được ca sĩ TVT (cô em gái TCS) và nhiều ca
  sĩ đổi thành <b>lúc</b> <i>(... những lúc yêu người)</i> làm giảm mất cái hay và ý nghĩa rất nhiều, vì không diễn được cái ý <i>"vội
  vàng"</i> và <i>"yêu từng... phút, giây" ,</i> như muốn chạy đua với chiếc kim thời khắc của tình yêu. Tương tự, chữ <b>phút </b>trong <i>"có chút lệ nhòa trong phút hôn nhau"</i> (Bay Đi Thầm Lặng) cũng không thể đổi thành<b> lúc</b> được. "Phút" (không phải "lúc"), đó mới là ngôn ngữ TCS.</p>

  <p>Chữ <b>suốt </b>trong <i>"rọi suốt trăm năm một cõi đi về"</i> (Một Cõi Đi Về) được các ca sĩ TN, DT... đổi thành <b>xuống</b> <i>(rọi xuống trăm năm...)</i>cũng làm giảm mất cái hay và ý nghĩa rất nhiều (cứ làm như rọi là phải rọi xuống chứ không rọi... lên được). "Suốt" (không phải "xuống"), đó mới là ngôn ngữ TCS.</p>

  <p>Nhiều trường hợp khá buồn cười: một ca sĩ hát sai vì quên lời, những ca sĩ khác hát sai theo, riết rồi không ai buồn sửa lại cho đúng. Ví dụ: ca sĩ hát đến <i>câu "thành phố hoang vu như..."</i> (Tình Xa) thì không nhớ được là <i>"hoang vu như..." </i><span style="">&nbsp;</span>thế nào(?), hay chỉ nhớ mang máng, đành hát bừa <i>"hoang vu như... một lần qua cuộc tình".</i> Thế là từ đó các ca sĩ khác cũng hát theo như vậy cho... tiện. Ca sĩ KL nghe vậy không chịu, bèn... đảo ngược lại, thành ra <i>"... như... cuộc tình qua một lần".</i> Đổi qua đổi lại, sai vẫn cứ sai. Câu đúng là <i>"thành phố hoang vu như đời mình, như cuộc tình", </i>chứ không có <i>"đi
  qua, đi lại", "một lần, hai lần"</i> gì cả!</p>

  <p>Hoặc, một số ca sĩ thích thêm chữ <b>vùi </b>vào cuối câu hát <i>"không có ai đời đời ru anh ngủ..."</i> (Hát Cho Người Nằm Xuống) để trám một nốt nhạc bỏ trống (mà không rõ dụng ý của người nhạc sĩ cố ý chừa một khoảnh khắc yên lặng ở cuối câu nhạc để làm đọng lại cảm xúc, rồi mới chuyển sang ý tiếp <i>"... mùa mưa tới, trong nghĩa trang này có loài chim thôi".</i> Hơn nữa, ta nói <i>"ru em ngủ", "ru anh ngủ",</i> <i>hoặc "anh ngủ vùi", "anh ngủ say"...,</i> chứ không nói <i>"ru anh ngủ vùi", "ru anh ngủ say", "ru anh ngủ ngon"... </i></p>

  <p>Có trường hợp ca sĩ thay lời đổi chữ trong câu hát vì muốn làm tốt hơn, nhưng vẫn... không tốt hơn được, chẳng hạn ca sĩ TN hát đến câu <i>"có khi nắng khuya chưa lên"</i> (Chiều Một Mình Qua Phố), thấy... không ổn (làm gì có <i>"nắng khuya"</i> bao giờ), bèn đổi thành <i>"... nắng mưa chưa lên",</i> nhưng nghe... vẫn không ổn (ta nói "nắng lên" chứ không nói "mưa... lên". "Mưa xuống" thì được).</p>

  <p>Lại có những bài nhạc mà ca từ được thay đổi tùy hứng, tùy tiện, đến... vô nghĩa.</p>

  <p>"Đừng tuyệt vọng, em ơi đừng tuyệt vọng. Em là tôi và tôi cũng là em..." </i>(Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng), câu hát ấy được ca sĩ TL đổi thành <i>"... anh ơi đừng tuyệt vọng. Anh là tôi, và tôi cũng là... ai?" </i>Câu hát vốn khó hiểu lại được làm cho thêm... khó hiểu! (Câu dưới may mà chưa được đổi thành <i>"anh hồn nhiên, rồi anh sẽ bình minh..." </i>). Đã thế tiết tấu bài nhạc cũng thay đổi (rộn ràng, sôi nổi), đánh mất khí hậu của bài hát là bức tranh ảm đạm của buổi tàn thu. Nội dung bài hát, như tác giả TCS cho biết, là "nỗi lòng của kẻ tuyệt vọng".</p>

  <p><i>"Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng"</i> không phải dễ hát đâu. Thử nghe kỹ, để ý những nốt nhạc <i>"quạnh quẽ", "nhè nhẹ"...</i></p>

  <p><i>có đường xa và nắng chiều quạnh quẽ<br />
  có hồn ai đang nhè nhẹ sầu lên...</i></p>

  <p>Không phải chất giọng Huế đố hát được những chỗ này. Chỉ giọng Huế mới nghe ra<i> "quạnh quẽ", "nhè nhẹ". </i>Lại còn phải hát thế nào để diễn tả cho được nỗi niềm của kẻ đang mấp mé bên bờ tuyệt vọng. </p>

  <p><i>Con diều bay mà linh hồn lạnh lẽo, con diều rơi cho vực thẳm buồn theo...</i> Con diều bay, đó là mảnh linh hồn vật vờ, là cánh lá khô héo úa của mùa thu "rơi rụng giữa mùa đông". </p>

  <p>Về lối trình diễn, thường thì ca sĩ tùy nghi thể hiện, ra điệu bộ, uốn éo, làm duyên làm dáng. Kỹ thuật ngân nga, luyến láy cũng tùy
  tiện, khi ngẫu hứng có thể bẻ quặt một nốt nhạc, gào rú điên loạn với giọng đớt đớt <i>"đá đa, đá đa đa..."</i> để diễn tả cơn sướng ngất của <i>"tìm nhau trong hạnh phúc vô thường" </i>ở cuối bài "Còn Mãi Tìm Nhau", như phong cách biểu diễn của một vài ca sĩ ở trong nước. Tất cả, đều là những lối diễn xuất giả tạo, vô hồn. </p>

  <p>Chuyện ca sĩ hát sai lời là phổ biến, ở đây không có ý bình phẩm công việc "ca hát ngày tháng cho người mua vui" của người nghệ
  sĩ mà chỉ cốt, qua ít ví dụ kể trên, nêu lên một trong những biểu hiện của lầm lạc trong nhận thức, do không hiểu, không hiểu rõ hoặc không hiểu đúng. Thực tế, người hát muốn hát sao cũng được, hát thế nào cũng xong, vì người nghe vốn dễ dãi, ít có để ý chuyện đúng, sai.</p>


  <p>Cũng vì ít có để ý, cứ hát là hát, cứ nghe là nghe thôi, nên có những chỗ dễ hiểu mà ít ai chịu hiểu. Một người bạn hỏi tôi: <i>"'Một cõi đi về' </i>là đi về... đâu?". Thực ra, nghĩa hai chữ "đi về" ở đây không phải như là <i>"đi về đâu hỡi em, khi lòng không chút
  nắng..."</i> (Đời Gọi Em Biết Bao Lần). <i>"Một cõi đi về"</i> được hiểu và có thể viết lại là "một cõi đi, về" (có dấu phẩy [,] giữa hai chữ "đi" và "về"), có nghĩa là "một cõi đi và về ". Tương tự, có thể viết lại: <i>"có hai mùa vẫn đi, về"</i> (Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên), hoặc <i>"lặng nghe gió đi, về"</i> (Lời Buồn Thánh), hoặc <i>"đi, về một mình tôi"</i> (Một Ngày Như Mọi Ngày). Tương tự, có thể viết lại: <i>"về đây đứng, ngồi"</i> (Chiếc Lá Thu Phai), có nghĩa là <i>"về đây hết đứng lại ngồi".</i> Hoặc <i>"xe, ngựa về ngủ say"</i> (Một Ngày Như Mọi Ngày), có nghĩa là <i>"xe và ngựa..."</i> (không phải là xe ngựa, xe bò). Hoặc <i>"mười năm tắm, gội"</i> (Chiếc Lá Thu Phai), có nghĩa <i>"...tắm và gội".</i> Hoặc "có con đường nằm nghe nắng, mưa", và <i>"có con đò chở nắng, mưa đi"</i> (Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên) đều có nghĩa <i>"nắng và mưa".</i></span></p>

  <p>Ca từ TCS, như chính tác giả phát biểu, <i>"thực sự không dễ hiểu",</i> vì thế, cũng chẳng biết như thế nào gọi là hiểu. Thôi thì hiểu tới đâu hay tới đó, hiểu sao cũng được, không hiểu được cũng... không sao. </p>

  <br />

  <h3>Thơ hay không thơ :</h3>

  <br />

  <p><i>Saigon xua tan nghìn dấu lệ<br />
  Cho em bây giờ mắt tình đưa...</i></p>

  <p>Nếu không biết là hai câu trên ở trong một bài hát của TCS (Hai Mươi Mùa Nắng Lạ), nhiều người dễ tưởng đấy là hai câu thơ. Tôi vẫn thích những câu "thơ" như trên, thỉnh thoảng nhặt được trong ca từ TCS, thế nhưng, nói rằng TCS là "nhà thơ" như nhiều người vẫn gọi, tôi lại không mấy tán đồng. "TCS là nhà thơ", đấy cũng là chuyện "một người nói, nhiều người nói theo". Nói ông có tâm hồn thơ, hoặc ca từ của ông nghe rất "thơ" thì ai cũng dễ dàng đồng tình. Phong tặng cho ông nhiều danh hiệu quá, đôi lúc khá dễ dãi, e không nên, vì đặt bên cạnh "nhạc sĩ TCS", cái "nhãn hiệu" đã trở thành phổ biến và quen thuộc đối với rất nhiều người, những danh hiệu ấy thực sự chẳng mang ý nghĩa gì cả. Khoác thêm cho ông bất cứ danh hiệu nào khác nữa đều không có tác dụng gì nhiều lắm và cũng không làm cho ông nổi tiếng hơn. (Ca từ của nhạc sĩ Văn Cao chẳng hạn, những Bến Xuân, Thiên Thai, Suối Mơ... cũng rất "thơ", rất đẹp, tựa như "bài thơ bên suối" vậy. Không chỉ viết nhạc, người nghệ sĩ tài hoa ấy còn vẽ tranh, còn làm thơ, thế nhưng gọi ông là họa sĩ hay thi sĩ Văn Cao, có khi người ta tưởng nói đến... ông Văn Cao nào khác, vì ông quá nổi tiếng như là một nhạc sĩ). Nhạc sĩ TCS, thế là đủ. Hoặc, cứ gọi ông là... TCS, không cần phải nhạc sĩ, thi sĩ gì cả, người ta đủ biết ông là ai. Có lẽ ông cũng chỉ muốn như vậy. Không nên bắt ông nhận một lúc đến mấy danh hiệu, ông chẳng thiết tha gì, và cũng chẳng sợ ai dành mất những danh hiệu ấy.</p>

  <p>Tất nhiên, ai muốn gọi sao thì gọi, muốn phong cho ông tước hiệu gì thì phong. Hôm nay ông là "thi sĩ", ngày mai người ta cũng có thể gọi ông là "văn sĩ" (không rõ ngoài "Chú Lộ", ông có viết thêm truyện ngắn truyện dài nào), là "họa sĩ" (ông từng vẽ tranh và có triển lãm tranh chung với những người bạn họa sĩ), là "ca sĩ" hay "ca nhạc sĩ" (đã từng có người nói "không ai hát nhạc TCS hay bằng TCS"!), là "triết gia" (ông từng đưa triết học vào âm nhạc, và trông ông cũng có vẻ là một triết nhân lừng khừng), và là... "đạo sĩ" nữa không chừng (trông ông cũng có cốt cách, phong thái của các ông Bùi Giáng, Phạm Thiên Thư... lắm chứ!).</p>

  <p>TCS, trước hết ông phải là một nhạc sĩ, là người viết ca khúc (phản chiến, tình yêu, quê hương, thân phận...). Nếu ông là nhà thơ thực sự thì ta đã thấy những thi phẩm "Thơ TCS tập 1, tập 2..." vân vân bày bán ngoài các tiệm sách, chứ không phải là những ca khúc, những tình khúc TCS. Trời không sinh ra ông để làm thi sĩ, và ông cũng đã chọn con đường sáng tác nhạc chứ không phải sáng tác thơ. Nếu đôi lúc ông có những phút ngẫu hứng mà phóng bút làm thơ hay vẽ tranh thì cũng chỉ là những bước dạo chơi sang khu vườn nhà hàng xóm. Tất nhiên, chẳng ai cấm một nhạc sĩ làm thơ, hoặc một thi sĩ sáng tác nhạc (thực tế, đã có nhiều nhà văn nhà thơ lạc bước sang khu vườn âm nhạc). Người ta gọi ông là "nhà thơ", đơn giản chỉ vì trong nhạc ông có "thơ". Điều này thực ra chưa đủ để ông nhanh chóng biến thành một nhà thơ. Đã có người từng nêu thắc mắc với ông, "Sao nhạc của ông nghe 'thơ' quá vậy? Ông có làm thơ bao giờ chưa?" Và ông trả lời, "Đối với tôi, âm nhạc cũng là thi ca. Đôi lúc ngẫu hứng và vui với bạn bè tôi cũng làm thơ. Những bài thơ, tiếng Việt và tiếng Pháp, thường được làm trong quán rượu và thường bị tôi quên đi..."(3) Hơn thế nữa, đâu có riêng gì TCS, trước ông, ta từng có nhiều nhạc sĩ mà tâm hồn rất thi sĩ và ca từ của những vị này cũng rất "thơ" nữa (ai cũng có thể kể tên ra được), nhưng trước sau họ vẫn là nhạc sĩ. Có thể nói, trong mỗi ông nhạc sĩ của chúng ta đều ít nhiều có một ông thi sĩ. Hiểu theo nghĩa ấy, ta mới có được cái nhìn đúng đắn, không lẫn lộn giữa nhạc và "thơ" TCS. </p>

  <p><i>Cho em bây giờ mắt tình đưa...</i></p>

  <p>Nghe câu ấy là phải nghe câu hát (chứ không nghe câu thơ) mới "nghe" hết cái hay.Nốt láy mỏng ở chữ "tình" nghe như cái liếc xéo của đuôi mắt thật bén, thật ngọt...</p>

  <p><i>Có chút lệ nhòa trong phút hôn nhau<br />
  Có những vực bờ chôn theo tình đầu</i></p>

  <p>Đấy cũng là câu hát. Nếu là câu thơ, "vực bờ" sẽ đổi ra "vực sâu". Câu hát không đổi được, vì lệ thuộc vào âm vực thấp cao, trầm bổng của nốt nhạc. </p>

  <p>Trong ca từ TCS, người ta dễ dàng tìm thấy những câu "thơ" rải rác. Thơ lục bát, thơ ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám chữ, và
  cả thơ... tự do nữa. Có những bài hát đẹp như một bài thơ (Nắng Thủy Tinh, Như Cánh Vạc Bay, Nguyệt Ca, Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ, Xin Trả Nợ Người, Ru Tình, Hai Mươi Mùa Nắng Lạ, Có Một Dòng Sông Đã Qua Đời...). Ít "câu thơ" dẫn ra dưới đây gồm cả những câu rất TCS, và... không TCS. </p>

  <p>Có khi cả bài hát là một bài "thơ" mà những chữ cuối trong câu toàn vần "bằng", nghe ra có một khí hậu rất mênh mang của mùa thu:</p>

  <p><i>
  Tình như lá bỗng vàng, bỗng xanh<br />
  em ra đi như thoáng gió thầm<br />
  qua con sông nhớ người đã xa...<br />
  <br />
  Thành phố vẫn nắng vàng, vẫn mưa<br />
  cây sang thu lá úa rơi mù<br />
  chuyện ngày xưa heo hút trong mơ...</i><br />
  (Tạ Ơn)
  </p>

  <p>Lại có trường hợp, có thể sắp xếp lại thứ tự những câu hát rời rạc trong một bài hát khá đặc biệt để có được một bài thơ... đặc biệt:</p>

  <p><i>
  Im lặng của đêm tôi đã lắng nghe<br />
  Im lặng của ngày tôi đã lắng nghe<br />
  Im lặng của đời tôi đã lắng nghe<br />
  Im lặng thở dài tôi đã lắng nghe<br />
  <br />
  Tôi đã lắng nghe im lặng thở dài<br />
  Tôi đã lắng nghe im lặng cuộc tình<br />
  Tôi đã lắng nghe im lặng đời mình<br />
  Tôi đã lắng nghe im lặng của tôi<br /></i>
  (Tôi Đang Lắng Nghe)</p>

  <p>Những câu dưới đây chắc phải là "thơ", vì đọc (hoặc ngâm) nghe hay hơn là... hát :</p>

  <p><i>
  Người phu quét lá bên đường<br />
  quét cả nắng vàng quét cả mùa thu<br /></i>
  (Góp Lá Mùa Xuân)</p>

  <p>...</p>

  <p><i>Tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy<br />
  để mắt em cười tựa lá bay<br />
  </i>(Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui)</p>

  <p>...</p>


  <p><i>Ta về nơi đây phố xưa dấu đạn<br />
  Con đường bên sông cỏ lá buồn tênh<br />
  Ta về nơi đây tháng năm quá rộng<br />
  Đường xưa em lại thấp thoáng bàn chân</i><br />
  (Khói Trời Mênh Mông)</p>

  <p>...</p>

  <p><i>Còn đây những đêm này <br />
  còn em hãy yêu tôi<br />
  đời đốt nến chia phôi<br />
  dù nhớ thương cũng hoài</i><br />
  (Còn Có Bao Ngày)</p>

  <p>Những câu trên là những câu có vẻ "thơ TCS" hơn cả. Trong lúc tranh TCS chịu ảnh hưởng những người bạn họa sĩ của ông, "thơ" của ông cũng đôi lúc chỗ này một chút Bùi Giáng, chỗ kia một chút Phạm Thiên Thư... Thử đọc một đôi câu rất "Bùi Giáng" (một trong những thi sĩ ông hằng ngưỡng mộ):</p>

  <p><i>em đi bỏ lại con đường<br />
  bờ xa cỏ dại vô thường nhớ em...<br />
  em đi bỏ lại dặm trường<br />
  ngàn dâu cố quận muôn trùng nhớ thêm</i><br />
  (Em Đi Bỏ Lại Con Đường)</p>

  <p>Cũng "cố quận", cũng "muôn trùng", cũng "dặm trường", cũng "vô thường", cũng "em đi", "em về"..., chỉ cần thêm vào những "chuồn chuồn", "châu chấu", hoặc "liên tồn", "lá cồn", "rớt hột"... là có thể bỏ vào trong một tập thơ nào đó của "trung niên thy sỹ" họ Bùi. Hoặc:</p>

  <p><i>môi xinh ở đậu người xinh<br />
  đi đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều</i><br />
  <p>(Ở Trọ)</p>

  <p>Những "Thúy Kiều", "Kim Trọng", "Quỳnh Như" và... "Kim Cương" nữa đều nằm cả trong thơ Bùi Giáng... Hoặc ít câu lục bát TCS (phỏng dịch từ "Hán Tự Hài Cú" của Ngô Văn Tạo): </p>

  <p><i>bên sông, dấu cũ nhà xưa<br />
  những ngày thơ ấu dạ thưa mộng gì</i></p>

  <p><i>Những "dạ thưa, thưa rằng..." </i>rất quen thuộc kiểu Bùi Giáng (đại loại <i>"ồ thưa em ta thấy mộng không thường...",</i> Ly Tao). </p>

  <p>Một vài ca khúc TCS cũng mượn ý hoặc phát triển từ câu thơ của thi sĩ nổi tiếng lập dị này. "Con Mắt Còn Lại" chẳng hạn, lấy ý
  từ câu thơ:</p>


  <p><i>Bây giờ riêng đối diện tôi<br />
  Còn hai con mắt khóc người một con</i><br />
  (Mắt Buồn, Bùi Giáng)</p>

  <p>Hoặc, <i>"Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng" </i>cũng lấy ý từ một câu thơ khác: </p>

  <p><i>Em bảo rằng, "đừng tuyệt vọng nghe không"...</i><br />
  (Phụng Hiến, Bùi Giáng)</p>

  <p>Những "câu thơ" rải rác trong các bài về đạo, về thiền, như Nguyệt Ca, Giọt Lệ Thiên Thu, Đóa Hoa Vô Thường... chẳng hạn, "rằng hay" thì có hay, nhưng "nghe ra" vẫn cứ phảng phất cái hơi hướm Phạm Thiên Thư thế nào.</p>

  <p>Khác với nhạc TCS, nếu ông không ký tên vào dưới mỗi bài thơ, mỗi bức tranh thì người ta khó mà biết được rằng đấy là thơ, là tranh TCS. Theo tôi, ngoài âm nhạc, những bài viết ngăn ngắn mà ông gọi là "tạp bút ngẫu hứng" của ông có vẻ mang nhiều dấu ấn TCS hơn là những bức tranh, những bài thơ... </p>

  <p>Cái đam mê thứ hai của TCS, sau âm nhạc, là hội họa, chứ không phải thi ca, và nếu bắt ông phải chọn lựa giữa thi và họa, tôi chắc ông chọn làm họa sĩ hơn là thi sĩ, vì hai lẽ: thứ nhất, ông có vẻ gắn bó với thế giới của màu sắc hơn; thứ hai, với cây cọ và trên khung vải, ông được tự do hơn để vẽ ra những giấc mơ mà ông đã không thể hiện được trong âm nhạc. Hơn thế nữa, ông từng có lần nói về những thú tiêu khiển<i>: "Tôi dự định sẽ chia tay với âm nhạc để viết những bài tạp bút ngẫu hứng và vẽ." </i>(3) Tại sao lại vẽ (chứ không phải làm thơ)? Ông cho biết: <i>"Tôi yêu hội họa cũng như âm nhạc. Có lúc lòng say mê hội họa trong tôi còn vượt hơn cả âm nhạc. Vẽ đối với tôi là một niềm say mê đặc biệt</i>. <i>Đã đụng màu vào toile là không dứt ra được, mầu này kêu gọi mầu khác."</i> (3) Ông còn giải thích thêm: <i>"Hội họa là cõi trú thứ hai của tôi bên cạnh cõi trú âm nhạc. Khi ngôn ngữ và âm nhạc bất lực thì màu sắc lên tiếng để
  an ủi và ru dỗ tôi..." </i>(3) </p>

  <p>Sau cùng tôi vẫn nghĩ rằng, cho dù có là thơ, văn, nhạc, họa hay gì gì đi nữa, cho dù người đời có muốn tặng cho ông hay lấy đi của ông những tên tuổi, những danh xưng danh hiệu nào, có muốn gọi ông bằng bất cứ tên gọi nào, trước sau ông vẫn cứ là... TCS, không hơn không kém. Thế thôi. </p>

  <br />

  <h3>Triết lý hay không triết lý</h3>

  <p>"Tôi vốn ưa thích triết học và vì thế tôi muốn đưa triết học vào những ca khúc của mình,"(3) TCS giải thích về việc người ta tìm
  thấy những triết lý ẩn chứa trong ca từ của ông. </p>

  <p>Những triết lý tản mạn được ông <i>"đưa vào những ca khúc của mình" </i>có thể dễ dàng tìm thấy trong một số bài hát, một số câu hát. Những triết lý ấy không mới (nếu không phải cũ kỹ), hoặc nếu có mới chỉ là mới ở cách thể hiện bằng "ngôn ngữ TCS". Hơn thế nữa, những triết lý ấy hầu hết đều nằm trong những pho sách ở "tàng kinh các" của nhà Phật. Đó là những "triết lý" về số kiếp, về định mệnh, về "sắc sắc không không", về "lẽ vô thường của đất trời", hoặc những giáo điều khá phổ biến mà không ai không biết, như <i>"đời là bể khổ trầm luân", "oán thù nên giải không nên kết"...</i> vân vân. Chính ông cũng thừa nhận: <i>"Phật giáo tác động rất sâu xa trong đời sống tâm linh của tôi. Cái phần siêu hình trong ngôn ngữ của tôi là do ảnh hưởng của Phật giáo... Không hiểu sao, những năm gần đây,
  tôi thường nghĩ về Phật giáo như là một tôn giáo mang nhiều tính hiện sinh nhất. Bắt đầu bằng chữ sát na, một đơn vị thời gian siêu nhỏ. Phải biết sống hết mình trong mỗi sát na của thực tại..." </i>(4) Ông phấn khởi, hồ hởi tìm thấy nơi triết lý nhà Phật con đường giải thoát, và còn hăng hái rủ rê mọi người cùng theo ông đến gõ cửa thiền: <i>"Với tôi, Phật giáo là một triết học làm cho</i> <i>ta
  yêu đời hơn, chứ không phải làm cho ta lãng quên cuộc sống.</i> (4) <i>Đó là một thứ triết học siêu thoát mà ai cũng cần phải học, ngay cả những người thuộc tôn giáo khác. Mỗi người cần phải nỗ lực để xây dựng cho bằng được một ngôi chùa tĩnh lặng trong lòng mình. Nó sẽ giúp ta nhìn thế giới khác đi, nhìn cuộc sống khác đi. Với tôi, đó cũng là thiền, là một cách sống đích thực..."</i> (4)</p>

  <p>Thiền, liệu đấy có phải là "một cách sống đích thực"? Ai sẽ trả lời câu hỏi này? Chỉ biết rằng "Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày", "Để Gió Cuốn Đi", "Nguyệt Ca", "Đóa Hoa Vô Thường", "Giọt Lệ Thiên Thu"... và những bài về sau nữa nghe đẫm hương thiền, trong lúc người viết những ca khúc ấy vẫn còn đang dọ dẫm những bước đầu "khái niệm nhập môn" để phấn đấu trở thành một môn sinh của Thiền. <i>"Tôi đang tập hành Thiền về sự lãng quên,"</i> ông cho biết thêm. <i>"Lãng quên những gì không cần thiết cho đời và cho chính bản thân mình"</i> (4)</p>

  <p>Liệu ông còn phải tập tành đến bao lâu, đến mức nào mới gọi là đủ công phu, nội lực để lọt hẳn được vào cánh cửa thiền (không phải chân trong chân ngoài)? Liệu ông có "thiền" nổi, có "lãng quên" nổi, hay rồi cũng chỉ là "quên trong nỗi nhớ" (Nguyệt Ca) hoặc "tưởng rằng đã quên, nhưng tim yếu mềm..." (Tưởng Rằng Đã Quên).</p>

  <p>Ông thích "triết lý" về sự sống, về cái chết, về tình yêu, về thân phận con người..., bằng những góp nhặt và vay mượn từ những
  mảng triết học từ đông sang tây, chỗ này <i>một ít, chỗ kia một ít.</i></span></p>

  <p><i>"Đời cho ta thế, những sớm tối không đổi thay..."</span></i> (Đời Cho Ta Thế), định mệnh chỉ cho ta một quả chanh, hãy vui vẻ đón nhận, hãy vắt lấy nước mà uống. Triết lý "thỏa hiệp với nghịch cảnh" ấy ta nghe đã từ lâu lắm.</p>

  <p><i>"Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui, chọn những bông hoa và những nụ cười"</span></i> (Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui), không phải đợi cho tới lúc những câu hát ấy được ông viết ra, người ta mới thấu hiểu được ý nghĩa của triết lý sống đơn giản ấy. Hạnh phúc ở quanh đây, hạnh phúc thật bình thường, cái "nghệ thuật sống" ấy từng được nhiều người biết đến, có khi còn trước cả ông Lâm Ngữ Đường nữa. </p>

  <p>Triết lý về nhân sinh ấy được đẩy xa thêm chút nữa thành ra những <i>"hãy cứ vui chơi cuộc đời" </i>(Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày),<i> "còn cuộc đời ta cứ vui"</i> (Để Gió Cuốn Đi), <i>"cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ" </i>(Mưa Hồng). Đến đây thì những câu hỏi <i>"tôi là ai mà yêu quá đời này? Tôi là ai mà còn trần gian thế?..."</i> (Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng) bắt đầu được đặt ra... </span><i>"Tôi là ai?" </i>hoặc <i>"tôi hiện hữu hay không hiện hữu?",</i> những vấn nạn đại loại như thế đã có từ nhiều năm trước, khi mà tuổi trẻ ngày ấy mới bước đầu làm quen với những tên tuổi A. Camus, J.P. Sartre. Thế nhưng, đây lại là một kiểu hiện sinh khác, theo như TCS giải thích: <i>"... không phải hiện sinh theo kiểu sống vội sống vàng, mà ở đây, con người sống bình thản trong từng sát na" </i>(3). Một trong những lập luận vẫn thường được TCS nhắc đi nhắc lại, như một phát kiến của nhà tư tưởng: <i>"Tôi hát là tôi hiện hữu. Tôi tồn tại cũng có nghĩa là tôi sẽ mất đi. Tôi mất đi nhưng tiếng hát còn ở lại. Tiếng hát còn ở lại cũng có nghĩa là tôi hiện hữu." </i>(4).
  Cứ theo lối lập luận ấy, ông đã không thừa nhận là ông "mất đi" sau khi ông... mất. Trước đây, ông vẫn phủ nhận những quy luật về tuổi tác và nhất định "không chịu già". Nay, ông đứng vào hàng ngũ những người "không chịu chết", mặc dù chính ông cũng là người viết "Cát
  Bụi".</p>

  <p>Thử nghe lại "Cát Bụi", một trong những ca khúc khá phổ biến của TCS, mang tính triết lý về thân phận con người (trở thành bài hát
  chính tiễn đưa ông trong ngày ông "về làm cát bụi"). <i>"Để một mai tôi về làm cát bụi"</i> thì không có gì mới (cát bụi trở về cát bụi, ai cũng biết). <i>"Ôi, cát bụi mệt nhoài" </i>thì có mới hơn (mặc dầu từ nhiều năm trước đó, nhà thơ cũng tên với ông, Nguyễn Đức
  Sơn, cũng từng nói đến "cát bụi mệt mỏi"). "Mệt nhoài" vì những nỗi gian truân, những lao đao giữa cuộc sống, những lận đận của kiếp
  người... <i>"Ôi, cát bụi tuyệt vời"</i> cũng mới hơn. Thật là tuyệt vời khi rũ sạch nợ trần (hay phủi sạch bụi trần) để lại được hóa thân về làm... cát bụi! </p>


  <p><i>"Tiếng động nào gõ nhịp khôn nguôi..."</i> là "tiếng động"gì vậy? Giữa đời sống cơ hồ bị bủa vây bởi trùng trùng thanh âm, bởi trăm nghìn tiếng động, làm sao biết được tiếng động nào là tiếng động nào? Bao nhiêu người hát, bao nhiêu người nghe, ít có ai đặt câu hỏi. Tiếng động nghe được và không nghe được. Tiếng động có tên và không tên. Có thể là tiếng búa nện đinh trên nắp quan tài. Hoặc, có
  thể là tiếng động "tích tắc" gõ nhịp đều đặn của chiếc kim đồng hồ, từng ngày từng giờ vận chuyển những vòng lăn của chiếc bánh xe thời gian. Hoặc, có thể là tiếng mưa nhỏ giọt, từng giọt từng giọt trong đầu <i>("có mưa quanh chỗ nằm...").</i> Hoặc, có thể, có thể..., và còn biết bao nhiêu loại tiếng động khác nữa giữa cuộc sống bộn bề. Thử nghĩ xem, ông nhạc sĩ muốn nói điều gì? Thử nghe qua vài loại tiếng động lạ thường trong những lời nhạc của ông:</p>

  <p>
  <i>đêm ta nằm nghe tiếng trăm năm...</i> (Còn Có Bao Ngày)<br />
  <i>có tiếng tù và hối thúc trong tim...</i> (Bay Đi Thầm Lặng)<br />
  <i>một chiều đầu thu nghe chân ngựa về chốn xa...</i> (Một Cõi Đi Về)</p>

  <p>Lại còn có cả một bài nhạc (Nghe Tiếng Muôn Trùng) nói về đủ thứ đủ loại tiếng động mà chỉ có mỗi mình ông nghe được. </p>

  <p>Tiếng động, nỗi ám ảnh thường trực, không nguôi, không dứt, không rời, chính là nỗi ám ảnh về cái chết, về cát bụi, đeo đẳng theo ông mãi một đời.</p>

  <p>Tiếng động là ảo giác.</p>

  <p>Làm gì có tiếng động nào. Làm gì có triết lý nào. TCS, đôi lúc ta thấy ông như đang loay hoay cố tìm kiếm điều gì đó mới mẻ, nhưng tìm chưa thấy, kiếm chưa gặp, nên vẫn cứ loanh quanh luẩn quẩn, vẫn còn chạy lòng vòng. Trước sau ông vẫn chỉ như một con người suy tưởng, một nhà tư tưởng (thinker) hơn là một triết gia, dù đôi lúc ông có điệu bộ lừng khừng hoặc trầm tư của một triết nhân. </p>

  <p>Khi nghe nhạc TCS là khi ta lên đường cùng với ông, đi tìm kiếm những lời giải đáp, những câu trả lời về thân phận, về tình yêu, về cuộc sống, về cái chết, về đủ mọi vấn nạn trong cõi nhân sinh này. Những câu hỏi đại loại: <i>"tôi là ai, là ai, là ai...?", </i>hoặc lắm lúc chỉ là những câu hỏi bâng quơ <i>"làm sao, thế nào...?"</i> tưởng như vớ vẩn, lẩm cẩm: <i>"làm sao em biết bia đá không đau?", "làm sao em biết đời sống buồn tênh?" "Làm sao, làm sao...?" </i>Những câu hỏi cứ dấy lên mà không bao giờ có được lời giải đáp. Những câu hỏi <i>"như từng viên đá cuội rót vào lòng biển khơi"</i> (Tình Nhớ), hoặc theo cách nói của ông, những câu hỏi ném vào hư vô, hư không, hay hư... gì gì đó!</p>

  <p>TCS không phải là người đầu tiên "muốn đưa triết học vào những ca khúc". Trước ông khá lâu, Phạm Duy chẳng hạn, đã có những tâm ca,
  rồi đạo ca, thiền ca... Về giá trị nghệ thuật, từ "Đóa Hoa Vô Thường" đến những bài phổ thơ Phạm Thiên Thư của Phạm Duy như "Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng", "Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu" vẫn còn là những khoảng cách. (Tương tự, "Còn Mãi Tìm Nhau" là một cố gắng khác để viết lại "Tìm
  Nhau", một sáng tác của Phạm Duy, năm 1956. Ở Phạm Duy: <i>"tìm nhau trong cơn gió",</i> ở TCS là <i>"tìm trong gió vô tình..., tìm trong ngọn gió hư vô".</i> Ở Phạm Duy: <i>" tìm nhau khi nắng đổ",</i> ở TCS là <i>"tìm trong nắng hững hờ".</i> Ở Phạm Duy: <i>"tìm nhau trong mưa bão",</i> ở TCS là <i>"tìm khi gió mưa về" . </i>Ở Phạm Duy: <i>"tìm nhau trong muôn thuở",</i> ở TCS là <i>"tìm nhau
  giữa vô cùng".</i> Ở Phạm Duy: <i>"tìm nhau</i> <i>như thiên cổ tìm ngàn thu",</i> ở TCS là <i>"tìm xa vắng muôn trùng…, tìm nhau ta hẹn với đời nhau".</i> Sau hết, ở Phạm Duy:<i> "gặp nhau, đôi tâm hồn được nghỉ ngơi", </i>ở TCS là <i>"tìm nhau trong hạnh phúc vô thường".</i> Trong lúc Phạm Duy vẫn còn miệt mài <i>"tìm trong câu thơ cổ, tìm qua tranh tố nữ, tìm..." </i>thì TCS có lẽ đã... thấm mệt nên tạm thời từ bỏ ý định <i>"còn mãi tìm nhau"</i> !...).</p>

  <p>Trở lại chuyện triết lý hay không triết lý? Kỳ thực, chẳng có triết lý nào cả, chẳng có triết học nào <i>"đưa vào những ca khúc" </i>như TCS nói. Những triết lý ấy (nói cho có vẻ "triết lý"), thực chất là giáo lý, tiềm ẩn trong tôn giáo, hay nói đúng hơn, là những mảnh vụn triết lý vay mượn, sao chép trong kinh Phật. Những "triết lý" ấy thực sự không xa lạ gì đối với tín đồ Phật giáo, đối với một phật tử thuần thành như TCS. Phật giáo, nói như TCS, đấy là một thứ "triết học siêu thoát", chứ không hẳn chỉ là một tôn giáo. "Tôi đang
  cố gắng quên Phật giáo như một tôn giáo," ông nói, và còn thêm rằng ông không <i>"tìm đến với Phật, mà là trở về với Phật tính trong cõi riêng mình"</i> (4). Ông gọi đó là <i>"chiếc ngai Phật". "Tôi ngồi, Phật sẽ tràn ngập tôi và tôi sẽ tràn ngập Phật"</i> (4). Càng về cuối đời, hay càng cận kề nỗi tuyệt vọng, người ta càng có khuynh hướng đến gần với tôn giáo, điều này cũng dễ hiểu và cũng giải thích trường hợp TCS. Dù là "tìm đến với Phật" hay "trở về với Phật tính", dù có muốn "quên Phật giáo như một tôn giáo" thì tôn giáo ấy cũng đã là chỗ dựa, là đôi nạng nhiệm mầu cho ông tựa vào để gắng gượng sống, để có đủ sức chống trả và hóa giải mọi bủa vây nghiệt ngã, hay ít nhất cũng đã vỗ về, trấn an ông, cũng đã ít nhiều tạo cho ông cái ảo giác là ông có thể an nhiên tự tại trong cõi sống đầy hệ lụy này. Tôn giáo là con đường cứu rỗi, là chiếc phao cho kẻ sắp chết đuối là ông bám vào, khi mà sự tuyệt vọng và cái chết là hai nỗi ám ảnh không rời trong những năm tháng cuối đời.</p>

  <p>Ông đã nói về tôn giáo của ông như những lời rao giảng về đức tin, về chân lý trong một bài thuyết pháp. Ông đã tin vào tôn giáo như tin vào một thứ triết học siêu thoát. Ông đã tập hành thiền để mong "siêu thoát", để tìm sự lãng quên, thế nhưng mục đích của hành thiền đâu có phải là để lãng quên. Chẳng ai tập lãng quên được cả. Ai cũng biết khi muốn quên là khi lòng còn nhớ; khi muốn "thoát" là chưa dứt nợ trần. Ông không quên, ông chỉ muốn tìm quên; ông chưa thoát, ông chỉ muốn được thoát,và đấy là những điều ông "muốn", chứ không phải là ông đã đạt được. </p>

  <p>Tôn giáo, sau cùng đã cho ông được những gì? Liệu ông có đủ vật liệu (đức tin, sự bền bỉ, lòng quyết tâm...) để xây được "ngôi chùa
  tĩnh lặng trong lòng mình". Đâu cần phải xây dựng những ngôi chùa nguy nga, những đền đài tráng lệ, chỉ cần một cái am nhỏ thôi, tôi nghĩ, với một chút lòng thành, cũng đủ cho ông tìm gặp được chính mình. </p>

  <p>Liệu ông có thực sự tin vào những lời rao giảng của chính mình hay chỉ... nửa tin nửa ngờ? Liệu "đức tin" ấy có "cứu" được ông? Chắc không ai có được câu trả lời rõ ràng hơn chính ông: <i>"Những đấng tối cao, có lẽ đã ngủ quên cùng với chân lý...,"</i> (3) sau cùng ông đã phải thốt lên như vậy. Trong nỗi tuyệt vọng, ông phải lần dò đi gõ từng cánh cửa, kể cả cánh cửa tình yêu để khẩn cầu <i>"Chúa đã bỏ loài người, Phật đã bỏ loài người, này em, xin cứu một người..."</i> (Này Em Có Nhớ).</p>

  <p>Triết học, sau cùng đã cho ông được những gì? Chắc cũng không ai có được câu trả lời rõ ràng hơn chính ông: <i>"Tôi đang muốn quên đi những trang triết lý, những luận điệu phỉnh phờ...,"</i> (3) ông nói thẳng thừng. Tất cả, những gì ông đã dày công nghiền ngẫm, sục sạo..., rốt cuộc đều là giả trá, bịp bợm cả hay sao? "Những luận điệu phỉnh phờ", khi nói thế, ông cũng đã "triết lý" vậy. Chỉ có điều, triết lý ấy đã ứng dụng cho cả chính ông, đã quay ra phỉnh phờ cả chính ông.</p>

  <p>Tôn giáo là triết học hay triết học là tôn giáo? TCS, ông đã đồng hóa hai thứ ấy. Triết học và tôn giáo chỉ là một. Ông đã tìm thấy trong tôn giáo của ông những triết lý đời thường mà ông tin rằng có thể ứng dụng được để cứu rỗi ông, để giúp ông tìm được sự bình ổn trong tâm hồn. Điều đó cũng giải thích tại sao ông đã "muốn đưa triết học vào những ca khúc của mình". </p>

  <br />

  <h3>Nhạc và lời :</h3>

  <p>Trong một thời gian rất dài, trên bìa của các nhạc phẩm ấn hành ở hai miền Nam Bắc, bên dưới cái tựa của bài nhạc luôn luôn là hàng chữ "Nhạc và Lời", ghi tên tuổi của tác giả. Trừ một ít trường hợp phổ thơ và phổ lời của người khác, hầu hết nhạc và lời đều cùng một tác giả. Vì là nhạc phẩm (không phải là thi phẩm, họa phẩm...), mọi người đều ngầm hiểu rằng phần nhạc là chính, lời là phụ. (Tất nhiên, nhạc hay và lời cũng hay thì bài nhạc càng thêm phần giá trị). Trường hợp TCS lại không phải như vậy. Dù là thưởng thức hay bình phẩm về âm nhạc của ông nhạc sĩ này, mọi người có lúc gần như đã quên đi phần "nhạc" để chỉ nói đến "lời". Tại sao lại như vậy, có điều gì nghịch lý chăng?</p>

  <p>Giá trị nghệ thuật của âm nhạc TCS là ở lời hơn là ở nhạc. Nếu tước bỏ phần lời, e chẳng còn gì. Các dĩa nhạc độc tấu, hòa tấu TCS bán lền khên ngoài cửa tiệm, dẫu phần kỹ thuật, nghệ thuật có được chăm chút tới đâu cũng ít được giới yêu nhạc chiếu cố. Người ta "nghe" nhạc TCS là nghe những lời ông nói trong bài nhạc ấy chứ không nghe dạo nhạc, chơi nhạc (trừ một ít bài). Các nhạc sĩ đàn anh của TCS như Phạm Duy, Văn Cao không "chê" nhạc của ông, nhưng không tìm ra chỗ nào để khen. Ông Văn Cao chỉ nói: <i>"Trong âm nhạc của Sơn, ta không thấy dấu vết của âm nhạc cổ điển theo cấu trúc bác học tây phương... Những lời, ý đẹp và độc đáo đến bất ngờ hôn phối cùng một kết cấu đặc biệt như một hình thức của dân ca, hầu như không thay đổi..." </i>(5). Ông Phạm Duy thì nói: <i>"Về phần nhạc, toàn thể ca
  khúc TCS không cầu kỳ, rắc rối, vì nằm trong một số nhạc điệu đơn giản... Bài hát chỉ cần một chiếc đàn guitare đệm theo, nếu hòa âm phối khí rườm rà thì không hợp với những bài hát soạn theo thể ballade này" </i>(1). Hai bậc đàn anh này đều tỏ ra "đàn anh" và tử tế: khen chỗ nào đáng khen, chỗ nào không khen được thì cũng không chê! Cả hai ông đều chỉ nói lướt qua phần "nhạc", trong lúc đưa ra những lời ngợi khen về phần "lời" (ta hiểu rằng phần nhạc... không có gì để nói nhiều). </p>

  <p><i>"Nhạc điệu đơn giản"</i> và <i>"hầu như không thay đổi"</i> theo lối nhận định trên còn được hiểu là đơn điệu, trùng lặp. Những trùng lặp này dễ dàng tìm thấy ở những câu nhạc trong những bài nhạc khác nhau. Tiếng đàn đệm guitare "phừng phừng" trong những băng nhạc mà ta nghe được (thường là "Ca Khúc Da Vàng") trong những quán café một thời nào, thường chỉ một điệu duy nhất, rõ ràng là không lấy gì làm hấp dẫn, vậy mà tuổi trẻ ngày ấy vẫn chịu khó ngồi quán hàng giờ để thưởng thức, đủ để thấy cái sức thu hút nằm ở lời ca chứ đâu phải tiếng nhạc.</p>

  <p>Những trùng lặp cũng không phải chỉ ở phần nhạc mà còn ở phần lời nữa. Những ý tưởng trong "Một Cõi Đi Về" chẳng hạn, có thể tìm
  thấy rải rác trong "Một Ngày Như Mọi Ngày", "Lặng Lẽ Nơi Này", "Giọt Lệ Thiên Thu"...</p> 

  <p>Trong một số bài TCS, ca từ lấn lướt hẳn giai điệu. Có nhiều bài, đọc lời ca thấy hay nhưng khi hát hoặc nghe hát thì lại không nghe ra được cái hay ấy, hoặc cái hay... giảm đi. Trong một bài nhận định trước, tôi có nêu nhận xét "lời TCS hay đến mức, ở một đôi bài, nhạc không bắt kịp lời" (nhận xét này cũng được nhiều người tán đồng) cũng là nằm trong ý này. Đó là những bài mà lời ca "đọc" nghe hay hơn là "hát", chỉ vì giai điệu tầm thường hoặc lời một đằng nhạc một nẻo, thiếu cân xứng, tự nhiên. Lời có đẹp nhưng nhạc lại không đủ sức nâng, thành thử "nhạc và lời" đều không bay lên được. Kết quả, một số bài hát tuy có hay ở phần lời nhưng lại ít được phổ biến, không đến được với người yêu nhạc.</p>

  <p>Lâu nay tôi vẫn không trả lời được rõ ràng mỗi khi có người hỏi "thích bài nào của TCS?". Thường thì tôi khá lúng túng để tìm tên
  một bài hát nào đó. Bây giờ thì tôi hiểu tại sao. Tôi không thích hẳn, thích trọn một bài nào mà chỉ thích đôi ba câu trong những bài hát ấy. Tôi cũng nhận ra cái lối thưởng thức nhạc TCS tương tự ở nhiều người khác chứ chẳng phải riêng tôi. Có vẻ những người yêu nhạc TCS cũng chỉ giữ riêng cho mình một đôi câu trong bài nhạc nào đó của ông, đôi lúc không nhớ nổi cái tên. Thành thử, có khi người ta yêu một bài hát chỉ vì yêu một câu hát, cũng tựa như yêu một cô gái chỉ vì cái má lúm đồng tiền vậy. </p>

  <p>Một cô bạn tôi ngày trước nói rằng cô thích câu "có tôi trong dáng em ngồi trước sân" trong một bài hát nào đấy của TCS mà cô
  không biết hay không nhớ tên. Mãi sau này tôi mới gặp "Đóa Hoa Vô Thường", tên bài ấy, và có nghe đâu một vài lần. Mặc dù bài hát có được một vài nhà nghiên cứu âm nhạc ca ngợi về giá trị nghệ thuật, trước sau tôi vẫn không mấy thích, và bài này cũng có vẻ ít được phổ biến, hiểu theo nghĩa ít người chịu hát, chịu nghe, chịu thưởng thức. Tôi chịu "Nguyệt Ca" hơn, chịu <i>"từ khi trăng là nguyệt,
  đèn thắp sáng trong tôi"</i> hơn là <i>"từ đó ta là đêm, nở đóa hoa vô thường". </i>Cô bạn tôi thì chỉ chọn ra được mỗi một câu trong bài (tôi không chắc là cô thích bài hát hay chỉ thích câu hát ấy, và cô cũng chẳng biết câu ấy hát như thế nào nữa). </span>Vậy là
  sao? Có thực đấy là bài nhạc hay và giá trị đúng nghĩa? Những bài giới thiệu, ngợi khen về giá trị và công trình biên soạn một tác phẩm không làm tác phẩm ấy trở thành... tác phẩm hay. Việc thẩm định bao giờ cũng thuộc về phía những người thưởng ngoạn. "Đóa Hoa Vô Thường" khó được đón nhận, tán thưởng vì những cái khó: khó hát, khó diễn tả, khó hiểu, và vì... vô thường quá! </p>

  <p>Dường như sở trường của TCS là những ca khúc ngắn, bố cục gọn. Dòng nhạc của ông chỉ quanh quẩn nơi những khúc sông, chưa một lần nào đổ ra biển. "Đóa Hoa Vô Thường" chỉ là một thử nghiệm. (Thực ra ông cũng đã từng "thử nghiệm" một lần với "Dã Tràng Ca", trong thời
  kỳ đầu sáng tác, nhưng cũng không thành công. Bài hát không phổ biến, ít người biết). Dù đã từng là vận động viên chạy bộ, TCS chỉ quen chạy những quãng ngắn, nay đổi sang chạy đường dài ông dễ bị hụt hơi.</p>

  <p>Tôi cũng nhận ra thêm một điều, dường như ít có được bài nhạc nào của TCS gọi là hoàn hảo, hầu như bài nào cũng có một, hai chỗ hỏng, chỗ vụng, khi thì ở lời, khi thì ở nhạc. Những bài nhạc vẫn như một phác thảo, một tác phẩm không toàn bích, một nhan sắc không toàn vẹn, vẫn như thiêu thiếu một cái gì. Được đoạn đầu thì không được đoạn cuối hay đoạn giữa. Được một, hai câu hay thì lại vấp phải một hai câu vụng... Đôi khi, tôi nghĩ, cũng chính vì cái thiêu thiếu ấy mà người nghe vẫn muốn nghe thêm, vẫn muốn đi tìm, để mong một lúc nào đó sẽ tìm gặp. </p>

  <p>Không phải là tác giả TCS không thấy được những khiếm khuyết ấy. Ông cũng thừa nhận: <i>"Bố cục trong âm nhạc tuy chặt chẽ nhưng cũng có những khoảng tưởng như vụng về. Cái vụng về ấy là cố ý như chiếc răng khểnh hoặc nốt ruồi trên khuôn mặt đẹp" </i>(3). Những vụng về cố ý, đấy chỉ là cách nói để người ta dễ bỏ qua những khiếm khuyết. Ta có thể nhìn thấy những <i>"chiếc răng khểnh hoặc nốt ruồi"</i> ấy
  nằm đâu đó trong số những bài nhạc của ông, có khi ở câu hát, có khi ở giai điệu. "Nhớ Mùa Thu Hà Nội" chẳng hạn, ca khúc sáng tác sau năm bảy mươi lăm, đẹp cả nhạc lẫn lời, và còn là bức họa sinh động có một khí hậu rất Hà nội. <i>"Hà nội mùa thu, đi giữa mọi người, lòng như thầm hỏi tôi đang nhớ ai (?). Sẽ có một ngày trời thu Hà nội trả lời cho tôi, sẽ có một ngày từng con đường nhỏ trả lời cho tôi..</i>." Bài hát sẽ là những lời tả tình tả cảnh về một nơi chốn quê hương thật là đẹp, nếu không lọt ở đâu vào câu kết ở phần <b>coda </b>nghe khá... vô duyên và lạc điệu <i>"... mùa thu Hà nội, nhớ đến một người, để nhớ... mọi người"</i> (như một cố gắng thêm vào để đi đúng bài bản chính sách <i>"mình vì mọi người, mọi người vì mình"). </i>Chữ "mọi người" lặp lại hai lần một cách cố ý, vừa nói đến cái riêng là phải quay về cái chung ngay để tránh bị quy chụp là... lãng mạn tiểu tư sản. </p>

  <p>Ví dụ kể trên, là một trong nhiều ví dụ, dẫu có là "nốt ruồi trên khuôn mặt đẹp", nói như TCS, chắc không phải là nốt ruồi duyên. </p>


  <p>Đặc điểm ở kết cấu, bố cục trong những bài nhạc TCS là tính chắp vá, tản mạn. Câu trước và câu sau lắm khi chẳng có một mắt xích liền lạc nào. Những ý tưởng rời rạc gom góp lại thành bài hát. Thậm chí có thêm hay bớt một vài câu cũng không làm thay đổi hay thiệt hại gì đến bài hát, hoặc cho đoạn cuối, đoạn giữa lên trên, đoạn đầu xuống dưới như ca sĩ TN hát "Một Cõi Đi Về" cũng được như thường. (Có ca sĩ lại còn "chế" thêm hai câu cuối cho bài hát này, đại khái "say sưa", "ngủ nghê" hay "tiếc một thời xuân" gì gì đó..., chẳng có dính dấp gì đến nội dung bài hát).</p>


  <p>Những ý tưởng không liền lạc như thế cũng khiến phát sinh những kiểu chế biến trong lối trình diễn nhạc TCS như là "liên khúc
  TCS", hoặc ghép chung hai bài nhạc (nội dung chẳng có chút gì liên hệ với nhau) thành một bài, như "Cát Bụi-Tình Xa" chẳng hạn, và người nghe vẫn cứ dễ dàng chấp nhận. </p>

  <p>Một số bài nhạc TCS có thể ví như những bài thơ có hay nhưng không hoàn hảo, người đọc tuy có thích, nhưng chỉ nhặt ra một vài câu để ngâm nga mà không thích trọn bài. Nghe nhạc TCS, trước sau vẫn chỉ là đón bắt những ý tưởng tản mạn như những bông hoa lạ và đẹp, để nhìn ngắm, thưởng thức, và đôi lúc tự tạo cho mình chút ảo giác dễ chịu trong cuộc sống tẻ nhạt thường ngày. </p>

  <p>Tôi không định nhắc đến tên một vài ca sĩ, một vài giọng hát đã mang đến cho người nghe chút ảo giác "hạnh phúc là một tách café và
  nhạc TCS", nhưng vì tác giả TCS cũng đã kể ra những tên tuổi này, trong số có Bạch Yến, người nữ ca sĩ mà ông cho rằng "hát hay nhất Lời Buồn Thánh” (6). Tôi chưa được nghe <i>"chiều Chủ Nhật buồn, lặng nghe gió đi về..."</i>qua tiếng hát của "người hát hay nhất “Đêm Đông” này, tuy nhiên tác giả bài hát đã có lời nhận xét như vậy thì chắc là phải đúng thôi. Nhưng tại sao chỉ có "Lời Buồn Thánh", những bài khác thì sao? Hay là chị chỉ hát có mỗi bài ấy? Tôi không được rõ, thế nhưng tôi biết có những ca sĩ đúng là chỉ hát hay có một bài nào đó của TCS, như Carol Kim, "Hãy Khóc Đi Em"; như Elvis Phương, "Này Em Có Nhớ". Có thể kể thêm nữa Sĩ Phú, "Nghe Những Tàn Phai"; Vũ Khanh, "Hai Mươi Mùa Nắng Lạ"; Ngọc Lan, "Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ"; Tuấn Ngọc, "Tôi Ru Em Ngủ"; Duy Trác, "Một Cõi Đi Về"; Thái Hiền, "Phôi Pha"; Trịnh Vĩnh Trinh, "Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng"... (và còn những bài hát, những giọng hát nào nữa tôi chưa được biết đến, chưa được nghe qua).</p>

  <p>Riêng Khánh Ly, ca sĩ vẫn được nhiều người và chính tác giả TCS nêu nhận xét là có <i>"giọng hát phù hợp nhất, thể hiện đúng tâm trạng bài hát của tôi nhất"</i> (6), tôi vẫn cho là chị hát "Ca Khúc Da Vàng" hay hơn là những tình khúc và những ca khúc mang chủ đề khác của TCS (và chính chị cũng từng nói là chị <i>"yêu những Ca Khúc Da Vàng hơn bởi vì nó lớn hơn tình ca"). </i>Những lời hát ấy phải sánh đôi với giọng hát ấy, phải là giọng khắc khoải, trăn trở, rã rượi, phải là cái giọng khao khao của con chim đau khản tiếng, phải là giọng hát mang thương tích, là tiếng kêu bi thương, thảm thiết, có lúc đứt đoạn, có khi lạc cả giọng, phải là giọng hát chở theo những định mệnh bất toàn, những nghiệt ngã của thân phận đất nước, những bất hạnh của cả một dân tộc. Đâu có dễ tìm một giọng hát như thế... Cũng phải kể thêm một ít bài TCS khó tìm được ai hát hay hơn chị, như những "Lời Mẹ Ru", "Xin Cho Tôi", "Tình Nhớ", "Mưa Hồng",
  "Để Gió Cuốn Đi", "Những Con Mắt Trần Gian"... Và Lệ Thu nữa, đâu có phải chỉ "hát hay nhất 'Hạ Trắng' và 'Xin Mặt Trời Ngủ Yên'"(6) như TCS nói, tôi cho rằng cần phải kể thêm nữa những "Cát Bụi, "Tình Xa", "Ru Ta Ngậm Ngùi", "Nắng Thủy Tinh", "Như Cánh Vạc Bay" (hát chung với Khánh Ly)... và một ít bài trong số những tình khúc TCS. (Những nhận xét nêu trên là hoàn toàn chủ quan, không hẳn đã phù hợp đối với nhiều người).</p>

  <p>
  <b>Lê Hữu</b><br />
  <i>(còn tiếp)</i><br />
  <br />
  Báo VĂN HỌC<br />
  số Tân Niên tháng 02-03/2004<br />
  </p>

  <p>&nbsp;</p>
  <p>
  (1) Phạm Duy, Hồi Ký: Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991<br />
  (2) TCS, Trịnh Công Sơn, Rơi Lệ Ru Người, nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 2001<br />
  (3) TCS, trả lời phỏng vấn, Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Môt Cõi Đi Về, nxb Âm Nhạc &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001<br />
  (4) TCS, tạp bút, Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002<br />
  (5) Văn Cao, lời bạt, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, nxb Trẻ, TP.HCM, 1991<br />
  (6) TCS, trả lời phỏng vấn, Tạp chí Thế Giới Mới, TP.HCM, 2/1999<br />
  (7) Quỳnh Giao, Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay, Tạp chí Văn Học, California, 10&amp;11/2001<br />
  TCS, tạp bút, Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ, nxb Trẻ, TP.HCM, 2001
  </p>
  <p>Những chữ in nghiêng trong bài là trích ca từ TCS. </p>

  <p>&nbsp;</p>


title: Ảo giác Trịnh công Sơn (III)
created: 2014-06-26 14:13:43+00:00
edited: 2014-06-26 14:24:12+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phần III: Ảo giác tình yêu, sống và chết, Lê Hữu
url_id: ao-giac-trinh-cong-son-iii
body:
  <br />

  <h3>Tình yêu :</h3>

  <p><i>"Thuở ấy có một người con gái rất mong manh, đi qua những hàng cây long não lá li ti xanh mướt để đến trường. Đi đến trường mà đôi lúc dường như đi đến một nơi vô định... Người con gái đi qua những hàng cây long não ấy bây giờ đã ở một nơi xa, đã có một đời sống khác..."</i> (3)</p>

  <p>Đấy không phải là chuyện... cổ tích. Người thuật lại câu chuyện ấy là TCS. <i>"Người con gái rất mong manh" trong câu chuyện ấy là Diễm, có biệt danh "Diễm Xưa".</i></p>

  <p>Diễm Xưa, mối duyên không thành của TCS, "đã ở một nơi xa, đã có một đời sống khác", thế nhưng câu chuyện vẫn chưa chịu kết thúc, vì tên nàng hóa thành tên của một tình khúc TCS rất quen thuộc, và vì người ta vẫn còn muốn kéo dài thêm nữa câu chuyện kể, vẫn còn muốn đi tìm một kết thúc đẹp theo nghĩa nào đó, như là một "hậu Diễm Xưa", dẫu có hơi cải lương kiểu "rồi hai mươi năm sau": cô em gái của Diễm Xưa từ phương xa trở về để tìm chàng, mong nối lại... "tình chị duyên em", nhưng mối "duyên em" ấy cũng không thành, và rồi nàng lại ra đi về phương trời xa, để cho Diễm Xưa mãi mãi là... Diễm Xưa. Cái đoạn kết chắp vá khá lâm ly ấy chắc hẳn đã được thêm thắt từ những câu hát:</p>

  <p><i>
  Hai mươi năm xin trả nợ người<br />
  Trả nợ một thời em đã bỏ ai...<br />
  Hai mươi năm vơi cạn lại đầy<br />
  Trả nợ một thời môi vắng vòng môi...</i> (Xin Trả Nợ Người)
  </p>

  <p>Câu chuyện đúng, sai thế nào chẳng ai biết được, có điều khi kể câu chuyện ấy bằng những lời lẽ như <i>"người con gái rất mong manh..., đi đến một nơi vô định...",</i> có vẻ như TCS đã muốn phủ lên Diễm Xưa một lớp sương mù huyền hoặc và một vẻ diễm ảo, có thực và không có thực. Diễm Xưa, mối tình đầu của nhạc sĩ họ Trịnh chăng? Không đâu. Đã "không có bài hát đầu tiên, bài hát cuối cùng", nói như ông, thì làm gì có tình đầu, tình cuối. Ý niệm lần đầu, lần cuối trong tình yêu TCS thật mơ hồ:</p>


  <p><i>Đời sẽ buồn như một chiều nao<br />
  Hôn nhau lần cuối, hôn nhau lần đầu...</i> (Như Một Vết Thương)</p>

  <p>Cho dù Diễm có là gì, có ra sao đi nữa, ta cũng biết chắc một điều: Diễm Xưa là mối tình đầu của TCS với âm nhạc Việt nam. Kể từ Diễm
  Xưa, <i>"kể từ TCS trở đi, các tình khúc đã đổi khác rất nhiều, và nền tân nhạc phải cảm tạ ông về sự khai phá đó" </i>(7), nữ ca sĩ Quỳnh Giao, người từng thể hiện nhiều bản tình ca cũ, mới qua các thời kỳ của nền tân nhạc Việt, đã có lời nhận định như vậy.</p>

  <p>Trước Diễm Xưa làm gì có những <i>"ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau", "làm sao em biết bia đá không đau?"...</i> Sau Diễm Xưa ta mới có những:</p>

  <p><i>hãy yêu nhau cho gạch đá có tin vui...</i> (Hãy Yêu Nhau Đi)<br />
  phố em qua gạch ngói quen tên...</i> (Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên)<br />
  ngày mai em đi sỏi đá trông em từng giờ...</i> (Biển Nhớ)</p>

  <p>Tình yêu phả hơi thở, truyền cảm xúc đến cả những vật thể vô tri vô giác... Đâu đã hết, lại còn những:</p>

  <p><i>Gió sẽ mừng vì tóc em bay, cho mây hờn ngủ quên trên vai...</i> (Như Cánh Vạc Bay)</p>
  <p><i>Nhớ gì mà nắng vàng cánh rừng, thương ai mà sương khuya vội vàng buông...</i> (Vẫn Có Em Bên Đời)</p>

  <p>Bằng những câu hát như vậy, TCS không chỉ làm mới ngôn ngữ mà còn vẽ lại khuôn mặt của tình yêu, một khuôn mặt rất riêng, không giống ai và không ai giống, khiến đôi lúc ta không hình dung nổi khuôn mặt ấy ra sao, như thế nào, có hay không, thực hay ảo(?).</p>

  <p><i>"Tôi chỉ có những mối tình lãng đãng, khói sương, hoàn toàn không có gì cụ thể. “Diễm xưa” cũng là một loại tình yêu như vậy" </i>(3). Sau cùng thì tác giả những "Tình Khúc TCS" cũng đã giải đáp thắc mắc về những "mối tình" của mình như vậy.<i> "Không có gì cụ thể", tôi </i>không rõ chữ "cụ thể " ấy được hiểu như thế nào. Dầu sao ta cũng biết được rằng những Diễm (Diễm Xưa), những Nguyệt (Nguyệt Ca), những Quỳnh (Quỳnh Hương)... vân vân, dẫu có những giai thoại, những câu chuyện kể (giống nhau và không giống nhau), đều không có vẻ gì là thực cả, đều chỉ là những mối tình chắc có chắc không, phất phơ <i>"như thoáng gió thầm"</i> vậy.</p>

  <p>Ta còn gặp những cách ví von khác: tình là "nắng": tình mong manh như nắng (Tình Sầu), tình như nắng vội tắt chiều hôm (Như Một Lời Chia Tay); tình là "gió": có chút tình thoảng như gió vội (Như Một Lời Chia Tay), như là cơn gió, em còn cứ mãi bay đi (Hoa Vàng Mấy Độ); tình là "lá": tình như lá bỗng vàng bỗng xanh (Tạ Ơn), ru em tình như lá, trăm năm vẫn quay về (Ru Tình)... vân vân và vân vân.</p>


  <p>Tình yêu trong nhạc TCS là chiếc bóng lung linh, thấp thoáng, chập chờn: <i>"tình không xa nhưng không thật gần..."</i> (Như Một Lời Chia Tay), thoắt ẩn thoắt hiện: <i>"rộn ràng nhưng biến nhanh..." </i>(Tình Sầu). Những mối tình <i>"không hẹn mà đến, không chờ mà đi" </i>(Bốn Mùa Thay Lá), nghĩa là chẳng có hẹn hò, thề thốt chi cả, cũng chẳng có ràng buộc gì nhau. Tất cả chỉ là "tình cờ": <i>"ta gặp tình cờ như là cơn gió </i>(Hoa Vàng Mấy Độ), <i>"coi như phút ấy tình cờ" </i>(Nguyệt Ca). Nếu có những đớn đau thì cũng là <i>"yêu trong nỗi đau... tình cờ"</i> (Trong Nỗi Đau Tình Cờ). Tình yêu tựa như những cánh bèo, như cánh lá khô trôi theo dòng nước, có chạm vào nhau, rồi cũng lại dạt ra, mỗi người một dòng chảy, một định mệnh. Những kẻ yêu nhau trong nhạc TCS dẫu có vươn những cánh tay thật là dài về phía nhau nhưng vẫn không sao chạm tay vào nhau được.</p>

  <p>Đối tượng chính của tình yêu, người nữ trong những lời nhạc TCS, gần như cùng một mẫu số chung: nhỏ nhắn, mỏng manh, những cánh tay
  dài ngoằng, những đôi vai gầy guộc như cánh cò cánh vạc, những mắt sâu hun hút, xanh xao, những đôi môi lửa cháy, những dòng tóc xõa bay ngang trời, những cánh áo chờn vờn như cánh bướm..., như hình dạng các thiếu nữ ta vẫn nhìn thấy trong tranh của các họa sĩ thời thượng trên các bìa sách, các phụ bản thơ, nhạc, hoặc như những đường nét mờ mờ ảo ảo, lượn lờ, chầm chậm trôi đi bên trong chiếc đèn kéo quân vậy. Thực tế, biết tìm đâu cho thấy, biết kiếm đâu cho ra những mẫu người như vậy. Có lẽ do thể tạng yếu ớt, gầy gò nên TCS có khuynh hướng ưa chuộng những mẫu phụ nữ cũng vóc dáng mảnh mai, cũng "vai... anh gầy guộc nhỏ" như là ông vậy.</p>


  <p><i>"TCS, sao đến giờ này ông vẫn còn độc thân?"</i> đã có người hỏi ông như vậy. Câu hỏi này chỉ có một mình ông trả lời được, nhưng ông lại chẳng bao giờ trả lời rõ ràng cả. <i>"Hình như là tôi không có năng khiếu về việc xây dựng một tổ ấm riêng cho mình,"</i> ông chỉ nói vậy, <i>"và đến bây giờ tôi vẫn có thể khẳng định là thói quen sống một mình không gây khó khăn gì cho tôi cả" </i>(6). Có phải vì ông không thích bị ràng buộc mà chỉ muốn được <i>"là lá cỏ, ngồi hát ca rất tự do",</i> hay vì ông quá nặng tình với mối tình đầu chưa nguôi, hay vì ông vẫn quý những tình bạn hơn là tình yêu, hay vì ông có trái tim quá lớn để có một tình riêng, hay vì..., tất cả đều không phải là những lời giải thích. Ông không lấy vợ là vì ông... không muốn lấy vợ, hoặc vì một lý do nào đó... chỉ mình ông biết. <i>"Tự mình biết riêng mình, và ta biết riêng ta..."</i> (Ngẫu Nhiên), ông đã chẳng nói vậy sao? Ông chẳng hề nói cho ai biết, hoặc có nói cũng không chắc đã nói thật.</p>

  <p></span>Tình yêu là gì? Đã có người hỏi ông như vậy. Và ông trả lời: <i>"Tôi không thể nói về một vấn đề mà chính bản thân mình hoàn toàn không hiểu..., và cho đến giờ này, phải nói thật một điều là tôi cũng không hiểu tình yêu thực sự đã cho tôi được những gì" </i>(3). Tôi tin là ông nói thật chứ không phải làm bộ. Ông không ở lại với mối tình nào và cũng chẳng có mối tình nào ở lại với ông.</p>

  <p>Một lần nữa, những người tin theo ông lại bị hụt hẫng, chới với. Một người từng viết biết bao bản tình ca làm rung động biết bao trái tim lại nói rằng không hiểu... tình yêu là gì! Liệu có ai tin được ?</p>

  <p>Ngay cách ông định nghĩa tình yêu cũng... không giống ai: </p>

  <p><i>
  Tình yêu như vết cháy trên da thịt người<br />
  Tình yêu như trái chín trên cây rụng rời<br />
  Tình yêu như nỗi chết, cơn đau thật dài
  </i></p>

  <p>Có lúc dữ dội như cơn địa chấn:</p>

  <p><i>Tình yêu như cơn bão đi qua địa cầu</i></p>

  <p>Có lúc lại như là một trong những nhu cầu thực dụng của con người: </p>

  <p><i>Tình yêu như cơm áo quen hơi ngọt ngào</i></p>

  <p>Những câu hát trên ở trong "Tình Sầu", một trong những bài hát tiêu biểu nhất về khuôn mặt của tình yêu, phác họa qua đường nét
  của cây cọ TCS. Tôi vẫn cho "Tình Sầu" là một trong những bài hay nhất của ông nói về tình yêu. </p>

  <p><i>"Khi bạn hát một bản tình ca nghĩa là bạn đang muốn hát về cuộc tình của bạn"</i> (4), điều ông nói quả có đúng; hơn thế nữa, khi lắng nghe một bản tình ca cũng là khi <i>"lắng nghe im lặng cuộc tình" </i>(Tôi Đang Lắng Nghe). Người ta thích "Tình Nhớ" vì "tình ngỡ đã phôi pha, nhưng tình vẫn còn đầy", thích "Tình Xa" vì "từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ", thích "Tình Sầu" vì "tình cho nhau môi ấm, một lần là trăm năm". Mọi người đều ít nhiều bắt gặp mình trong những câu hát ấy.</p>

  <p>Thực ra, ông thích nói về tình phụ hơn là tình yêu, làm như là ai đến với ông cũng chỉ rắp tâm phụ bạc ông vậy, và có vẻ "tình phụ" dễ tạo nguồn cảm hứng cho ông viết nhạc hơn. <i>"Cái may ở đời là được yêu và đôi khi cái may ở đời cũng là bị phụ tình," </i>(3) ông nói thế, không biết có phải để tự an ủi. Tuy rằng ông không viết thêm "Tình Phụ" để kết hợp với "bộ ba" Tình Nhớ, Tình Xa, Tình Sầu (chẳng có tình nào vui vẻ cả), nhưng những tình phụ, phụ tình vẫn trải đầy trong những lời nhạc của ông. </p>

  <p><i>
  Ru em phụ rẫy trong ta... <br />
  Yêu em, yêu thêm tình phụ...</i> (Ru Em), </p>

  <p><i>
  Em phụ tôi một thời bé dại...<br />
  Trả nợ một đời em đã phụ tôi...</i> (Xin Trả Nợ Người)... </p>

  <p>Ông cũng viết về những duyên và nợ, những món nợ tình chẳng bao giờ thanh toán nổi.</p>


  <p><i>Trả nợ môt đời không hết tình đâu...</i> (Xin Trả Nợ Người)</p>

  <p>Ông muốn nói gì vậy(?)</p>

  <p>Những tình khúc TCS như vẽ ra một thế giới riêng<i>. "Thế giới của riêng tôi là thế giới của mơ mộng hão huyền,"</i> ông nói, <i>"vừa
  thực lại vừa không thực, tuy nhiên bao giờ nó cũng ở cao hơn thực tại một chút..."</i> (6) Thế giới nào vậy? Thế giới ấy ở đâu? Thế giới không tên gọi, hay gọi là "thế giới TCS" chăng? Cũng vì thế giới của ông nửa mộng nửa thực như vậy nên tình yêu của ông đã có lúc được xem như mặt hàng... giả: <i>"Đã có không biết bao nhiêu là tình yêu giả. Cái giả mà rất thật trong đời... Người giả, người thật nhìn nhau lúc bấy giờ ngỡ ngàng không biết nói thế nào đây..." </i>(3)</p>


  <p>Đôi lúc ông cũng thích dặm thêm ít "triết lý vụn" vào những cái thực và giả ấy nữa: <i>"Bờ bến của một cuộc tình cũng không phải hẹp đâu. Có biết bao nhiêu kẻ đã bị dìm chết giữa dòng để mãi mãi không đến được bờ bên kia. Kẻ may mắn đến được bờ bên kia rồi, khi quay nhìn lại sẽ thấy rất rõ, sẽ nhận thức được mọi thất vọng, khổ đau đã qua đều là giả tạo, phù phiếm..."</i> (3) </p>

  <p>Tình yêu trong thế giới TCS và trong những tình khúc của ông như thế không phải ảo giác là gì(?)... Nói cách khác, tình yêu trong nhạc TCS như những đóa hồng kỳ ảo mà người ta chỉ có thể đứng ngắm nhìn từ phía xa chứ không lại gần được, và cũng vì vậy tình yêu ấy luôn luôn quyến rũ. </p>

  <p>Tuy vậy, có một tình yêu khác ông dành cho một người nữ mà tôi tin rằng đấy phải là tình "thực": tình yêu ông dành cho người mẹ yêu quý của mình. Tình yêu ấy bộc lộ rõ nét nhất trong ngày người phụ nữ ấy lìa xa ông: <i>"Khi cúi xuống hôn vầng trán lạnh lẽo của mẹ, tôi biết rằng từ nay sự lạnh lẽo ấy sẽ dần dần tràn ngập trái tim tôi. Mất mẹ là mất đi một tài sản lớn nhất trong toàn bộ sự giàu có của một đời người... Khi một người tình cho bạn một tình yêu thì trong trái ngọt đã có lẫn vị đắng. Chỉ có tình yêu của mẹ là không vụ lợi. Chỉ có ở người mẹ, bạn mới có thể tìm được lòng chung thủy tuyệt đối. Ở trái tim người mẹ, chỉ có sự tràn đầy, không có bớt đi hoặc thêm
  vào gì được nữa..."</i> (2)</p>

  <p>Tât cả những bà mẹ trên đời đều giống nhau. Tình yêu của mẹ đối với những đứa con và tình yêu của đứa con dành cho những người mẹ đều không phải là "tình yêu giả", và cũng không phải là ảo giác. </p>

  <br />

  <h3>Sống và chết :</h3>

  <p><i>"Cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ"</i> (Mưa Hồng), nghe Ngọc Lan, cô ca sĩ thanh sắc vẹn toàn mà mệnh bạc, hát những lời ấy mới thấy đời sống quả là ngắn ngủi, mới thấy cần phải gấp rút "yêu nhau đi chiều hôm tối rồi" chứ chẳng nên hờ hững với cuộc đời. </p>

  <p>Tình yêu và cái chết hầu như sánh đôi nhau trong nhạc TCS. Một ý niệm vẫn hay được TCS lập đi lập lại: mọi vật đến rồi đi như một dòng chảy tự nhiên, liên tục, không có cái đầu tiên và cũng không có cái sau cùng. <i>"Bài hát cuối cùng mãi mãi chỉ là một giấc mơ. Đã không có bài hát cuối cùng thì cũng chẳng có bài hát đầu tiên..."</i> (4), khi người ta hỏi TCS "bài hát đầu tiên là bài gì?", ông trả lời đại khái như vậy. Câu trả lời "huề vốn", loanh quanh, lòng vòng theo lối nói cố hữu của ông, để tránh không phải nói thật, cũng tựa như cách người ta lẩn tránh "thật thà khai báo" tuổi tác của mình. </p>

  <p><i>Không có cái chết đầu tiên, đâu có cái chết sau cùng...</i> (Ngẫu Nhiên)</p>

  <p>Câu này lại càng khó hiểu. Ai cũng biết là sống và chết đều chỉ một lần, làm gì có chuyện "chết đi sống lại" hay "chết lên chết xuống...", như những câu thơ Đynh Trầm Ca thuở nào:</p>

  <p><i>
  Hôm qua tôi bỗng chết hai lần<br />
  té ngửa trên bờ dĩ vãng xanh<br />
  Hôm nay bỗng chết thêm lần nữa<br />
  té sấp trên đường tương lai đen...</i><br />
  (Những Trận Chết)</p>

  <p>Chết một lần cũng đủ... chết rồi! Không thể nói rằng <i>"cái chết này mới chỉ là cái chết đầu tiên",</i> hoặc "chưa phải <i>là cái chết... sau cùng",</i> hoặc <i>"đâu đã chết mà chỉ là 'một hôm buồn lên núi nằm xuống”<span style="">&nbsp; </span></i>(Tự Tình Khúc). Nếu quả là ông chưa chết thật như cách nói ấy thì cái chết của ông, theo như ta được biết, cũng chỉ là... ảo giác (ít ra là đối với những người còn chưa muốn ông chết). Ở đây không phải là chuyện "chết đi sống lại", thế nhưng cái ranh giới giữa sống và chết, giữa
  bến và bờ ấy, nói như ông, đôi lúc nhạt nhòa, chẳng còn phân biệt được đâu vào đâu.</p>

  <p><i>"Sự mất mát và cái chết là nỗi ám ảnh lớn nhất đời tôi"</i> (3), ông đã có lần bộc lộ như vậy. <i>"Nỗi ám ảnh"</i> này đi theo ông rất sớm, từ thuở <i>"tóc xanh mấy mùa"</i> cho đến khi<i> "chập chờn lau trắng trong tay". </i>Ông đã <i>"sống từng ngày, chết từng ngày", </i>đã chuẩn bị cẩn thận để chào đón cái chết như kẻ đợi chết mỗi ngày. <i>"Con người sinh ra chỉ để chờ chết," ông nói vậy, "một cuộc hẹn hò có khi dài hạn, có khi ngắn hạn, nhưng tựu chung không có gì vui vẻ."</i> (3) "Nỗi ám ảnh" ấy cũng theo ông đi vào những ca khúc:</p>

  <p><i>Còn sống một ngày là hẹn chết mai đây...</i> (Buồn Từng Phút Giây)</p>
  <p><i>Một ngày kia đến bờ, đời người như gió qua...</i> (Phôi Pha). </p>
  <p><i>
  Nếu thật hôm nào tôi phải đi,<br />
  tôi phải đi, ôi bao nhiêu điều chưa nói cùng,<br />
  chắc lòng rất khó bình an...</i> (Rơi Lệ Ru Người)</p>

  <p>Ta vẫn nghe ông nói về những mệt mỏi của cuộc sống, của kiếp người:</p>

  <p><i>Ôi cát bụi mệt nhoài...</i> (Cát Bụi)</p>
  <p><i>Dù quá mệt kiếp người...</i> (Để Gió Cuốn Đi) </p>
  <p><i>Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt...</i> (Một Cõi Đi Về)</p>
  <p><i>Mệt quá thân ta này, nằm xuống với đất muôn đời...</i> (Ngẫu Nhiên)</p>
  <p><i>Sống có đôi chân đôi chân mệt nhoài một đời tới lui...</i> (Giọt Lệ Thiên Thu)</p>

  <p>Biên giới giữa sống và chết, nói như ông, "chỉ như một sợi tóc mỏng manh"(3):</p>

  <p><i>Trong xuân thì thấy bóng trăm năm...</i> (Gần Như Niềm Tuyệt Vọng)</p>
  <p><i>Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi non...</i> (Giọt Lệ Thiên Thu)</p>


  <p>Sau cùng thì ông đã bước qua cái lằn ranh mỏng manh như sợi tóc ấy bằng những bước nhẹ tênh để cái chết lúc bấy giờ rõ ràng là sự thực chứ không còn nằm mơ nằm mộng gì nữa như là <i>"một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời..."</i> (Bên Đời Hiu Quạnh).</p>

  <p>Đối với không ít người, ông được xem như đã "chết" khá lâu trước ngày cái chết của ông được chính thức loan báo (cũng đại loại "TCS đã chết như thế nào?" vậy). Thế nhưng ông chết đó mà sống đó, cũng như ông đã từng sống đó mà chết đó, trước cái ngày ông chết thật. Một cách nào đó ông đã chết, một cách nào đó ông vẫn sống, vẫn như có mặt, lẩn khuất đâu đó trong "một cõi đi về" này. Dường như không dễ gì loại bỏ hẳn được ông ra khỏi đời sống "lô nhô loài người" này (chữ của TCS). Dù yêu dù ghét tới mức nào, người ta vẫn không làm ông "chết" đi được. </p>

  <p>Sống hay chết, vắng mặt hay có mặt, cõi tạm hay cõi thực..., ông cũng đã được người đời (những người cùng tạm trú với ông ở "quán trọ
  trần gian" này) nhắc đến tên tuổi, nói đi nói lại, nói tới nói lui về ông, cũng như vẫn còn hát còn nghe nhạc của ông. Có một lúc người ta "tưởng rằng đã quên" được ông, kỳ thực không phải dễ như vậy. </p>

  <p>Đôi khi (nói như ông), có vẻ như ông không thực sự hiện hữu trong cõi nhân sinh đầy hệ lụy này, ông chỉ tạt ngang qua cuộc đời này trong chốc lát như là "thoáng gió thầm" vậy. Thành thử, đối với những gì ông làm, những gì ông bỏ lại, dẫu có hay dở, tốt xấu, dẫu có muốn khen hay chê, ngợi ca hay nguyền rủa, cũng chẳng có nghĩa lý gì. Ông chẳng nghe, chẳng thiết chẳng màng, cũng chẳng giải thích, giải bày chi cả.</p>

  <p>"Một Cõi Đi Về", một trong những sáng tác ông ưng ý nhất, nói về <i>"một lộ trình quen thuộc của cuộc sống mà ai cũng phải trải qua"</i> (4). Ý nghĩa của "đi, về" trong bài hát được ông giải thích<i>: "Có đi tất phải có về. Có ai đi mãi không về đâu. Chắc chắn rồi
  sẽ có một lần về vĩnh viễn, để mãi mãi không bao giờ còn ra đi nữa" </i>(3). Ông còn mượn lời Albert Camus trong "Lưu Đày và Quê Nhà": <i>"Sống là một sự lưu đày, và chết là trở về".</i> Thế nhưng "về" là về đâu? Chỉ nghe ông nói mơ mơ hồ hồ, nào là <i>"về chốn xa xăm cuối trời..." </i>(Ở Trọ), hoặc <i>"về chốn nào mây phủ chiêm bao..."</i> (Sóng Về Đâu).</p>

  <p>Thật thú vị và đáng suy gẫm khi nghe điệu kèn saxo buồn bã "Hát Cho Người Nằm Xuống" (bài hát viết cho ông tướng không quân trong QL/VNCH) trỗi lên trong đám táng của ông ở Việt nam. <i>"Anh nằm xuống sau một lần đã đến đây, đã vui chơi trong cuộc đời này...,"</i> câu hát ấy thực ra đâu có riêng cho một người nào. Bài hát ông viết cho người, viết cho ông, và cho tất cả mọi người, không chừa một ai.
  Có lẽ vì vậy, bài hát ấy sau cùng đã được trả về cho ông. Và "Cát Bụi" nữa, không thể thiếu tất nhiên. Bài hát ông viết cho chính ông cách nay gần bốn mươi năm, trở thành bài hát tiễn đưa trong ngày ông rời bỏ cõi tạm này để lại hóa thân <i>"về làm cát bụi".</i> Ít nhất người ta cũng đã tử tế cho ông được nghe lại một lần những <i>"điệu kèn ai buốt trong tôi"</i> (Chiếc Lá Thu Phai) ấy, như là những gì thuộc về ông nay chính thức trả lại cho ông.</p>

  <p>Ông nghe một lần cuối, nhưng người ta vẫn còn tiếp tục nghe mãi những <i>"điệu kèn ai buốt"</i> ấy, vẫn còn tiếp tục hát mãi những bài hát nói về những biên giới thật là mỏng manh giữa sống và chết, giữa bến và bờ, giữa thực và ảo. Vẫn còn nghe còn hát, nghĩa là vẫn còn tiếp tục đi tìm kiếm, mãi mãi, trên những biên giới mờ mịt ấy, như ông đã từng, cho đến khi tìm thấy hoặc chẳng tìm thấy gì cả. </p>

  <p><i>"Sống làm thế nào cho tròn đầy sự có mặt và chết cho ngập tràn cõi hư không. Phải đi đến tận cùng hai cõi sống chết để làm tan biến đi những giấc mộng đời không thực"</i> (8). Trước giờ ta chỉ nghe <i>"sống hết mình"</i> chứ chưa hề nghe...<i> "chết hết mình", </i>vì vậy không rõ phải chết cách nào để có thể <i>"ngập tràn cõi hư không"</i> (?). Câu ấy có vẻ không dễ hiểu chút nào và có lẽ chỉ ứng dụng với riêng ông. Không gì ngoài cái chết mới mong giải phóng được ông ra khỏi những mối dây ràng buộc của <i>"những giấc mơ đời hư ảo".</i></p>

  <p>Điều gì khiến ông luôn bị ám ảnh bởi cái chết? Có phải vì <i>"yêu quá đời này"? "Tôi đã yêu cuộc đời hơn bao giờ cả," ông nói, "đời sống thì đẹp mà dài rộng quá, còn đời người thì hạn hữu. Biết làm sao bây giờ..."</i> (8)</p>

  <p>Ông đã yêu cuộc sống biết chừng nào. Cuộc sống ấy đã cho ông những ngày hạnh phúc. Đó là hạnh phúc được sống bên cạnh những người mà ông thực lòng yêu mến, là hạnh phúc mà ông đã tận hưởng từ <i>"những tình cảm nhân loại nhất của mọi người"</i> (nói như ông). Những ngày ấy, những hình bóng ấy đã xa thật xa, đã mất tăm, mất hút. <i>"Từng dòng nước mắt sẽ tiếc cho ngày vui, từng dòng nuớc mắt sẽ nhớ thương cho đời..." </i>(Còn Có Bao Ngày), trong những lời nhạc ông viết về sau này ta vẫn nghe những nỗi tiếc nhớ như vậy.</p>

  <p>Ông đã yêu cuộc sống biết bao nhiêu. Trong những bài ông viết cho lứa tuổi vừa lớn luôn luôn toát lên hơi thở nồng nàn của cuộc sống. "Tuổi Đời Mênh Mông" chẳng hạn<i>, "ôm cuộc sống trong tay bên đời quá rộng..., tuổi đời mênh mông quá búp non đầu cây...",</i> một trong số ít những ca khúc có nhịp điệu vui tươi, như tình yêu phơi phới, như mạch sống dâng tràn, như nhịp bước tung tăng của cô bé trên đồi cỏ rộng. <i>"Mây và tóc em bay trong chiều gió lộng..., em đứng bên trời tự do, yêu đời thiết tha..."</i> Nỗi "yêu đời thiết tha" ấy còn tìm thấy trong những bài "Vì Tôi Cần Thấy Em Yêu Đời" ("tôi xin làm hôm nay, cho đời em trẻ mãi..."), hay "Môi Hồng Đào" ("tuổi
  mười sáu môi hôn lần đầu..."), hay "Đời Gọi Em Biết Bao Lần"...</p>

  <p>Vì <i>"yêu quá đời này",</i> ông đâu dễ gì chịu chết. Ông sợ một ngày nào không còn trông thấy được <i>"bên trời còn nắng, lá trời còn xanh, phố còn người đông..." </i>(Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày). Ông cũng sợ mọi người sẽ quên mình. Ông vừa sợ chết lại vừa làm như coi thường cái chết, thậm chí có lúc còn đùa nghịch, diễu cợt với cái chết nữa. "Cái chết," ông định nghĩa, <i>"chẳng qua cũng chỉ là một sự đùa cợt sau cùng của cuộc sống"</i> (6):</p>

  <p><i>
  Không có đâu em này, <br />
  không có cái chết đầu tiên, đâu có cái chết sau cùng... <br />
  Hòn đá lăn trên đồi, <br />
  hòn đá rớt xuống cành mai, rụng cánh hoa mai vàng...</i> (Ngẫu Nhiên). "Cánh mai vàng" là thân xác gầy yếu, mỏng manh
  của ông</p>

  <p>Nếu tình yêu là "tình cờ" thì cái chết, với ông, cũng chỉ là "ngẫu nhiên". </p>

  <p>Cái chết từ đâu đến? Tại sao sống và chết lại luôn luôn kề cận? <i>"Khi sự sống bất lực thì cái chết đến," </i>(6) ông đã giải thích như vậy. Lời giải thích ấy quả có đúng với trường hợp TCS.</p>

  <p>
  <b>Lê Hữu</b><br />
  <i>(còn tiếp)</i><br />
  <br />
  Báo VĂN HỌC<br />
  số Tân Niên tháng 02-03/2004<br />
  </p>

  <p>&nbsp;</p>
  <p>(1) Phạm Duy, Hồi Ký: Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991</p>
  <p>(2) TCS, Trịnh Công Sơn, Rơi Lệ Ru Người, nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 2001 </p>
  <p>(3) TCS, trả lời phỏng vấn, Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Môt Cõi Đi Về, nxb Âm Nhạc &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001 </p>
  <p>(4) TCS, tạp bút, Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002</p>
  <p>(5) Văn Cao, lời bạt, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, nxb Trẻ, TP.HCM, 1991 </p>
  <p>(6) TCS, trả lời phỏng vấn, Tạp chí Thế Giới Mới, TP.HCM, 2/1999</p>
  <p>(7) Quỳnh Giao, Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay, Tạp chí Văn Học, California, 10&amp;11/2001</p>
  <p>(8) TCS, tạp bút, Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ, nxb Trẻ, TP.HCM, 2001</p>
  <p>Những chữ in nghiêng trong bài là trích ca từ TCS. </p>

  <p>&nbsp;</p>


title: Ảo giác Trịnh công Sơn (IV)
created: 2014-06-26 14:13:44+00:00
edited: 2014-06-26 14:24:13+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phần IV: Ảo giác con người TCS, Lê Hữu
url_id: ao-giac-trinh-cong-son-iv
body:
  <br />
  <p><i>"Làm sao thấu từng nỗi đời riêng..."</i> (Như Một Lời Chia Tay), liệu câu hát ấy có thể hiểu như lời phân giải của một người trước lúc chia tay với mọi người, với cuộc đời mà ông đã từng sống, từng yêu thiết tha.</p>

  <p>Thực tế, không dễ gì có thể hiểu hết, hiểu hoàn toàn được một con người. Ngay đến những người thân, những người có dịp gần gũi với TCS, khi nói hay viết về ông, cũng ít nêu được những điểm khả dĩ nói lên tính cách cá biệt rõ nét nơi con người ông (điều mọi người muốn biết hơn là những câu chuyện phất phơ, đôi lúc thêm thắt, chỉ để tỏ ra từng quen biết, từng là bạn là bè của ông). </p>

  <p>Lý do những người thân, những bè bạn của ông ít có người "hiểu" ông là vì ông không có thói quen bộc lộ hay chia sẻ. Những chuyện trò bên tách café, bên ly rượu chắc không phải là những "cởi mở tâm tình" của ông. Ông chẳng có hứng thú gì để giải bày tâm sự hoặc kể lể về
  những nỗi riêng tư với bất cứ ai khác, ngoài chính ông. <i>("tự mình biết riêng mình và ta biết riêng ta", </i>Ngẫu Nhiên). Vì vậy, nói rằng thực sự "hiểu" được ông, hoặc đã cùng ông sớt chia tâm sự thì cũng chỉ là... nói cho vui vậy. Một trong những thú tiêu khiển của ông là mỗi ngày <i>"ngồi trong phòng uống rượu và nhìn nắng từ sáng đến chiều tối "</i> (6). Ông tận hưởng cái thú <i>"ngồi yên lặng
  nhìn trời đất và suy tưởng về những điều mình chưa tự giải đáp được cho chính bản thân mình..."</i> (6) Ông cũng cho biết <i>"khoảng thời gian thích nhất là được ngồi yên tĩnh một mình trước khi có một người bạn đầu tiên xuất hiện để phá tan sự yên tĩnh đó."</i> (6) Vì thế, những nỗi niềm thầm kín của ông trước sau vẫn là <i>"một điều dấu kín trong tim con người là điều dấu kín thôi"</i> (Một Lần Thoáng Có).</p>

  <p>Rõ ràng ông không phải là dạng người có khuynh hướng dễ bộc bạch những tình cảm và suy nghĩ riêng tư. Cách nói chuyện cũng như cách dàn trải ý tưởng trên những trang viết của ông đều không được rành mạch, rõ ràng. Trong cách nói và trong cách giải thích của ông vẫn có một vẻ gì không được thoải mái lắm, và cũng ít mang lại cảm giác thoải mái, dễ chịu cho người tiếp xúc, chuyện trò với ông. Những người ở gần ông dễ nhận ra điều này. Nghe ông nói chuyện, người ta có cảm giác như ông còn dấu quanh dấu quẩn điều gì, như cố ý phủ lên những lời lẽ của ông chiếc khăn che đậy sự thật, khiến người nghe nửa tin nửa ngờ rằng ông... "nói vậy mà không phải vậy". Khi cần phải trả
  lời hay giải thích điều gì, ông thường nói quanh nói quất, dùng thủ pháp "lăng ba vi bộ" để luồn lách, tránh né, không dễ gì chụp bắt được. Vì vậy, những lời giải thích hay những câu trả lời ông đưa ra thường ít làm người nghe thỏa mãn. </p>

  <p>Khi người ta muốn biết tuổi thật của ông chẳng hạn (câu hỏi lẽ ra không nên hỏi), ông nói:<i> "Tôi thường không nhớ năm sinh mà chỉ nhớ ngày sinh của mình </i>(!?). <i>Tôi quan niệm tất cả mọi người sống cùng một thời đại đều có chung một tuổi, đó là tuổi của thời đại" </i>(6). Người ta tò mò muốn biết quan hệ tình cảm giữa ông và ca sĩ KL chẳng hạn (câu hỏi càng không nên hỏi), ông trả lời đấy là <i>"một thứ tình yêu không giống những tình yêu khác...",</i> là <i>"hai người bạn lãng đãng trong cuộc đời mà rất thương yêu nhau..." </i>(4). <i>"Lãng đãng" </i>như thế nào thì ông không nói rõ. Người hỏi cũng không hỏi thêm vì thấy ông trả lời có hơi... lãng đãng, nên chỉ còn biết suy đoán. Chắc phải là thứ tình gì đấy ở giữa tình yêu và tình bạn, hoặc cao hơn tình bạn, lớn hơn tình yêu, hoặc một thứ tình cảm rất đặc biệt nhưng... không có tên gọi. Một lối trả lời mà... không trả lời gì cả để ai muốn hiểu sao thì hiểu, không hiểu
  cũng... không sao. </p>

  <p>Ông lại không phải là người nói chuyện có duyên, dù vẫn tỏ ra hóm hỉnh. Đôi lúc có vẻ như ngôn ngữ... không đủ cho ông diễn đạt ý tưởng, và ông phải loay hoay tìm chữ, lựa lời trong lúc ra những điệu bộ, cử chỉ kém tự nhiên.</p>

  <p>Ông thích bầu bạn, gần gũi với giới trẻ, thích được các ca sĩ, các phụ nữ trẻ gọi bằng "anh", như một cách tự đánh lừa mình, tự tạo cho mình cái ảo giác còn trẻ trung, còn sung sức, như một cố gắng để níu kéo lại phần nào quãng tuổi xuân đã trôi qua mất, đã tàn úa như "chiếc lá thu phai", dù biết chỉ là sự cố gắng vô ích. Lý do khác, có lẽ vì giới trẻ thường tỏ ra dễ chịu với ông hơn là những người lớn tuổi, ít đặt ra cho ông những câu hỏi có vấn đề, hoặc nếu có thì ông cũng dễ dàng tránh né hơn.</p>

  <p>Những tính cách vừa kể cũng thể hiện phần nào trong ca từ TCS. Qua từng ý từng lời, ông cũng chỉ hé mở phần nào cánh cửa thế giới nội tâm tiềm ẩn trong ông. Do vậy, cũng dễ hiểu vì sao những lời nhạc của ông đôi lúc có vẻ... khó hiểu. </p>

  <br />

  <h3>Phản chiến hay không phản chiến :</h3>

  <p>Đến nay nhiều người vẫn đồng ý và không đồng ý về cái danh hiệu đầu tiên người ta gán cho TCS: nhạc sĩ "phản chiến". Chuyện người ta gọi ông là một "Bob Dylan của Việt nam" cũng chỉ là chuyện "một người nói (nữ ca sĩ Joan Baez), nhiều người nói theo". Thực tế, có những điểm khác biệt không thể so sánh được, chưa nói là phản chiến Mỹ không giống như phản chiến Việt nam. </p>

  <p>TCS, ông chỉ là người viết ca khúc (songwriter), trước hết cho chính ông, tiếp đến là những ca khúc về thân phận máu đỏ da vàng chung
  chung, phản kháng chiến tranh chung chung, và những bản tình ca được nhiều người yêu thích vì lạ và mới, và hay nữa tất nhiên. Ông cũng có thời kỳ có vẻ bị lôi kéo, móc nối, nhưng chưa "giác ngộ cách mạng" hẳn, và có những biểu hiện ấu trĩ về chính trị. Đến khi tỉnh táo, hiểu ra thì... "tiến thoái lưỡng nan" (như tên một ca khúc của ông), khiến đi cũng dở mà ở cũng không xong, cứ luẩn quẩn lòng vòng, đi tới đi lui, không tìm ra lối thoát, đúng như là câu hát thể hiện bức "chân dung tự họa": <i>"đường chạy vòng quanh, một vòng tiều tụy..." (</i>Một Cõi Đi Về). Bi kịch TCS là chỗ đó. Một người từng thú nhận "như đá ngây ngô" như ông, rõ ràng là không thích ứng với những hoạt động chính trị và người làm chính trị cũng chẳng dùng đến ông, hoặc nhiều lắm chỉ móc ngoặc nhằm lợi dụng trong một giai đoạn nhất thời.</p>

  <p>Nếu "phản chiến" được hiểu là lòng mong muốn sớm chấm dứt cuộc chiến kéo dài triền miên, là khát vọng hòa bình, là ước mơ thống nhất đất nước, để máu xương ngừng rơi, để các bên ngừng tay chém giết và con người ngồi gần lại với nhau, thì mỗi người dân Việt đều "phản chiến" chứ đâu có riêng gì TCS. Phiền một nỗi là TCS, ông không ngừng lại ở cái nghĩa "phản chiến" tự phát từ tâm tư tình cảm ấy, ông còn muốn dấn thêm một bước nữa, còn muốn kêu gọi mọi người "dậy mà đi" (không rõ đi đâu), hô hào tuổi trẻ "lên đường" (không biết đường nào). Thử nghe lại "Chính Chúng Ta Phải Nói":</p>

  <p><i>Chính chúng ta phải nói hòa bình...</i> (hòa bình kiểu nào, không nghe ông nói!)</p>

  <p>Chính chúng ta phải có mọi quyền (ý nói "quyền dân tộc tự quyết" đây), đứng lên đòi thống nhất quê hương... (thống nhất kiểu nào cũng không nghe ông nói!)</p>

  <p>Hoặc "Gia Tài Của Mẹ", khá phổ biến một thời:</p>

  <p><i>Một trăm năm đô hộ giặc Tây...</i> (một đứa bé lên mười ở Việt nam cũng biết là sai)</p>

  <p><i>Hai mươi năm nội chiến từng ngày...</i> (cái tội xuyên tạc ý nghĩa cuộc kháng chiến thần thánh... "chống Mỹ cứu nước" của nhân dân ta, có nhẹ tay lắm cũng dăm bảy năm "học tập cải tạo" để thông suốt và nắm vững chính sách đường lối cách mạng). </p>

  <p>Nói nhạc TCS làm suy giảm tinh thần chiến đấu của quân dân miền Nam, làm rã ngũ, làm... mất nước là đề cao vai trò và tác động âm nhạc của ông quá đáng. Nhạc TCS thực sự chưa có được khả năng ấy vì không đủ trọng lượng, không đủ sức để lôi kéo, vận động quần chúng. Lý do dễ hiểu là "phản chiến" của TCS còn "chung chung" quá, lập lờ quá, thiếu lập trường chính trị mạnh mẽ, dứt khoát, rõ ràng. Chưa nói đến trình độ lý luận, kiến thức chính trị của ông khá ấu trĩ và hạn hẹp, lắm lúc tỏ ra ngây thơ và ảo tưởng. Ông đi theo cái mà ông... không biết rõ là cái gì(!). Thật khó mà thuyết phục người khác những điều mà chính ta còn chưa hiểu rõ lắm, nói chi đến việc truyền "lửa" đấu tranh, cách mạng.</p>

  <p>Một người viết nhạc gọi là "phản chiến chung chung" như vậy làm sao có đủ sức đủ tài để lôi kéo kẻ khác về phe mình, làm sao có đủ
  ma lực của "tiếng sáo Trương Lương" để làm lính tráng phải quăng súng ống, quan quân phải rã ngũ! (Những bài bản cỡ "anh trở về bại tướng cụt chân..." hoặc "ngày mai đi nhận xác chồng..., anh lên lon giữa hai hàng nến chong..." còn chưa ăn thua gì thì đàn địch hát xướng khơi khơi như ông dễ gì "mất nước" nổi!). Làm nhạc tình yêu chung chung, thân phận chung chung thì được, chứ không thể phản chiến chung chung kiểu "hỡi ba miền vùng lên cách mạng" (Huế-Saigon-Hà nội) hoặc "quyết chối từ chém giết anh em" (Chính Chúng Ta Phải Nói). Tất nhiên chẳng phe nào muốn nghe những lời "phản chiến" kiểu đó, và ông được mời ra chỗ khác chơi là vậy. </p>

  <br />

  <h3>Những bài hát, những số phận : </h3>

  <p>Nhiều người tưởng rằng TCS là nhạc sĩ ở miền Nam Việt nam được "cách mạng" ưu đãi sau năm bảy mươi lăm. Thực tế, đâu biết rằng ông đã từng có những năm sống lây lất, những năm "nín thở qua sông", có khi chết dấp ở một xó rừng nào đó cũng chẳng được ai nhắc nhở, đoái hoài. Trong những năm cả nước điêu đứng, mỗi người phải tự "mưu sinh thoát hiểm" thì TCS, ông ở đâu? Ông như mất dấu, như một kẻ không tên tuổi, "như cánh chim chìm xuống". Trong những năm ấy, chẳng ai còn bụng dạ nào, còn tâm trí nào để mà thưởng thức nhạc TCS, thậm chí chẳng ai dám nghe dám hát nhạc TCS. Phải mất nhiều năm sau đó, phải đợi cho đến khi ông gắng gượng đứng dậy được, gắng gượng "sáng tác" được ít bài bản đại loại "Em Ở Nông Trường Em Ra Biên Giới", "Huyền Thoại Mẹ"... (những bài này tuyệt nhiên không thấy trình diễn ở hải ngoại), mọi người mới nhớ ra ông, và ông mới như từ vũng lầy nào lóp ngóp lội được lên bờ, như từ bóng tối nào của quá khứ bước ra. Từ đó ông mới tìm lại được chút tên tuổi tưởng đã đánh rớt đâu mất từ sau cơn bão của lịch sử... Ngồi nhớ lại những năm nghiệt ngã ấy, ông viết: "Tôi đi trồng và gặt lúa. Tôi đi trồng khoai, sắn ở Cồn Tiên, trên những bãi đất chằng chịt mìn có thể nổ bất cứ lúc nào ở cửa
  ngõ Trường Sơn. Tôi đi chợ, nấu ăn. Tôi chở bột mì rải trắng cả một con đường như ngày xưa Mỵ Châu làm dấu cho Trọng Thủy. Tôi xếp hàng mua từng điếu thuốc hạng tồi. Tôi lãnh hàng tháng một lóng tay thịt mỡ không đủ cho một con mèo ăn. Và cứ thế cứ thế, nhiều năm, mù mịt..."(8) (Không thể nào không liên tưởng đến câu chuyện tương tự được nhiều người biết về nhạc sĩ Văn Cao, người cũng từng có quá trình xếp hàng cả buổi, chầu chực đến phiên mình để mua cho bằng được lát thịt mỏng dính, và còn bị bà hàng thịt nạt nộ vì chậm chạp khi nghe gọi đến tên "văn cao, văn thấp". Có lẽ đầu óc ông nhạc sĩ còn đang bay bổng đến những "Thiên Thai", "Suối Mơ"... mà quên rằng đây vẫn còn là cõi thế chứ nào có phải bồng lai tiên cảnh!...).</p>

  <p>Đối với giới yêu nhạc TCS ở miền Nam trước đây, tiếc một điều là, kỷ niệm sau cùng còn giữ được về TCS trong những ngày biến động của lịch sử lại không phải là kỷ niệm đẹp. Nói rõ hơn, lần trình diễn cuối cùng của ông vào một ngày cuối tháng Tư đáng ghi nhớ ấy là lần trình diễn... ít được tán thưởng nhất, và không thể xem là màn trình diễn đẹp mắt hay thành công được. Không những thế, nó còn khiến cả những người từng yêu mến, từng dành cho ông nhiều cảm tình nhất cũng phải ít nhiều thay đổi cái nhìn về ông, và dẫu có muốn bênh vực
  hay đỡ đòn cho ông cũng không dễ gì. Thật khó mà biện minh là oan hay ưng, là tự nguyện hay bị ép uổng, hay là "nạn nhân" của một vở kịch dàn dựng sao đó. Có thể là vào lúc ấy, ông đã tưởng rằng "giờ đã điểm". Đúng là "giờ đã điểm" thật, lịch sử đã sang trang thật, nhưng không "điểm" theo cái nghĩa hồ hởi phấn khởi như ông tưởng.</p>

  <p>"Nối Vòng Tay Lớn" (trong tuyển tập nhạc "Kinh Việt Nam", 1968), ca khúc thể hiện khát vọng hòa bình, cổ xúy việc thống nhất đất nước, thống nhất lòng người, từng có thời kỳ khá dài là một trong những bài hát cộng đồng khá phổ biến trên môi tuổi trẻ, sinh viên Việt nam, trong những trại hè, trại họp bạn, trong những cao trào lên đường xuống đường, trong những "đêm không ngủ", những đêm "hát cho dân tôi nghe". Bài hát ấy, hơn ba mươi năm về trước, ở trong nước, mọi người đã vừa hát vừa vỗ tay rất nhịp nhàng, rất khí thế, rất phấn khởi; thế mà giờ đây, ở ngoài nước, cách chọc giận người khác là đề nghị... hát lại bài hát ấy. Bài hát đành mang hai số phận, thật trớ trêu và rủi ro. </p>

  <p>Bài hát, tự nó chẳng có lỗi gì cả. <i>"Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà...",</i> và <i>"bàn tay ta nắm nối tròn một vòng Việt
  Nam...", </i>đấy không phải là nỗi ước mơ, là giấc mộng của tuổi trẻ ngày ấy hay sao. Giấc mộng ấy đã không thành. Đâu hết rồi, những con người từng sôi nổi, từng say sưa hát bài hát ấy. Tất cả bỗng nhiên biến mất, không ai chịu đến với TCS, không ai chịu đứng xếp hàng quanh ông để mà "nối vòng tay lớn" như đã từng. Ông đứng chơ vơ một mình giữa vòng tròn tưởng tượng, cái vòng tròn ảo tưởng thật rộng lớn mà ông đã không vẽ ra được. <i>"Hãy ở lại! Hãy cùng nhau nối vòng tay lớn...,"</i> mặc cho ông ra sức kêu gào một cách tuyệt vọng, mọi người vẫn ùn ùn bỏ chạy, chẳng ai nghe ông nói, nghe ông hát. Tội nghiệp, tiếng kêu gào, tiếng hát, tiếng đàn của ông bị nhận chìm trong làn sóng, trong cơn bão hoảng loạn. <i>"Giọng hát thất thanh, với tiếng đệm đàn guitare rất là sai dây...,"</i> (1) nhạc sĩ Phạm Duy đã nhớ lại và ghi lại trong hồi ký của ông. <i>"Anh em ta về gặp nhau mừng như bão cát, quay cuồng trời rộng...",</i> chẳng ai hiểu ông hát những gì. Mọi người còn đang nhốn nháo, hoảng hốt, lo tìm một con đường sống. <i>"Quay cuồng trời rộng...", </i>quả đúng là trời đất quay cuồng thật, và lịch sử cũng chao nghiêng... </p>


  <p>Bài hát gắn liền với tên tuổi ông, bài hát kêu gọi xóa bỏ hận thù, nối lại tình người, các bên đều là "anh em", bài hát ấy sau cùng
  đã không được đáp nhận, cũng không khác chi một loạt những ca khúc "phản chiến" của ông trước đó đã chẳng được bên nào đáp nhận, nhiều lắm cũng chỉ được xếp chung với những bài du ca một thời của sinh viên, học sinh. Bài hát, thật rủi ro, vì đã cất lên không đúng nơi đúng lúc, không hợp tình hợp cảnh. Bài hát, là cái "hố " lớn nhất trong đời ông, cũng là do những "ngây ngô" và ấu trĩ về chính trị. Cái "hố " ấy, thật nghiệt ngã, chỉ đến có một lần, <i>"một lần là trăm năm" </i>như một câu hát của ông. Tiếc một điều là ngày trước, khi <i>"cuộc chiến chưa tàn",</i> nếu ông đã tiên cảm được chuyện <i>"đêm nay hòa bình sao mắt mẹ chưa vui..."</i> (Sao Mắt Mẹ Chưa Vui), thì đúng lý ra ông cũng phải "thấy" được rằng, chuyện "nối vòng tay lớn" sau "ngày tàn chiến cuộc" là chuyện làm sao mà có nổi!</p>

  <p>Thực tế, mãi đến bây giờ, người ta cũng chỉ phê phán người hát chứ không phê phán bài hát. Có vẻ như người ta không muốn nhắc nhở, đả động gì tới bài hát ấy, làm như không biết tới nó, làm như nó chưa hề ra đời vậy, đến nỗi nó cũng vắng mặt như một dấu lặng, không có một lời giải thích trong tuyển tập nhạc "Những Bài Ca Không Năm Tháng" (gồm những bài nhạc tiêu biểu cho từng thời kỳ sáng tác, do chính người nhạc sĩ tuyển chọn, để lại cho đời). Kể ra thì cũng khó mà lạnh lùng ngoảnh mặt quay lưng với những gì mà ta đã từng có một thời yêu thích. </p>

  <p>"Nối Vòng Tay Lớn" trở thành nỗi chua xót, ngậm ngùi, trở thành bài hát bẽ bàng cho ông và cho cả những người từng có một thời sôi nổi hát, sôi nổi sống trong những năm tháng khó quên ấy. Bẽ bàng như cử chỉ chìa tay trước mặt người nào để làm thân mà "người ta" lạnh lùng ngoảnh mặt quay lưng, không thèm bắt. Bẽ bàng đến độ người ta đã muốn quên đi là đã từng có một bài hát như thế. Người nhạc sĩ sáng tác bài hát ấy, ông đã làm cho bài hát được yêu thích một thời và quên lãng một thời. </p>

  <p>"Nối vòng tay lớn" là một giấc mơ thật đẹp. Chỉ tiếc rằng mãi mãi bài hát vẫn chỉ là một giấc mơ. </p> 

  <p>"Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" cũng là một trường hợp lạ. Bài nhạc nội dung có vẻ "vòng tay chờ đợi" này có giai điệu và lời lẽ thật đẹp, thật thiết tha đánh vào tâm tư tình cảm người Việt tha hương, gây "dị ứng" không những đối với khối người Việt ở hải ngoại mà cả
  với nhà nước Việt nam vì những cái "vẫn" nằm rải rác trong những câu hát<i>: "em ra đi nơi này vẫn thế",... </i></span><i>"vẫn có em
  trong tim của mẹ",...</span></i> <i>"vườn xưa vẫn có tiếng me ru, có tiếng em thơ",... "lá vẫn xanh trên con đường nhỏ",... "có hai mùa vẫn đi về",... "thành phố vẫn có những giấc mơ, vẫn sống thiết tha, vẫn lấp lánh hoa trên đường đi"...</i> (nhưng nếu bỏ những chữ "vẫn" ấy đi thì bài hát... không còn là bài hát).</p>

  <p>Người Việt hải ngoại "dị ứng" thì cũng dễ hiểu, nhưng sao lại cũng "dị ứng" cả với những người cầm quyền ở trong nước? "Em ra đi nơi này vẫn thế," cả hai phía đều quyết liệt phủ nhận. "'Vẫn thế' thế đ. nào được," người ở ngoài nước văng tục, "một đất nước tang thương đến như vậy!" Giới lãnh đạo trong nước cũng đời nào chịu: làm sao có chuyện "vẫn thế" được, đã "giải phóng", đã "cách mạng" mấy niên rồi, bắt buộc phải đổi khác chứ! "Vẫn thế" nghĩa là vẫn còn tàn dư chế độ cũ, là "tụt hậu", là đi ngược lại xu thế thời đại, là kìm hãm những bước nhảy vọt (tội ấy có nhẹ tay lắm cũng phải gò lưng viết "bài kiểm điểm"). Rốt cuộc bài nhạc nghe không thuận tai ấy đành mang số phận không may, trở thành vô duyên, lạc lõng vì chẳng được bên nào đón nhận hay dành cho chút cảm tình...</p>

  <p>Cái rủi ro khiến cho TCS là một con người--như những bài hát của ông--mang đến hai số phận. Có lẽ sau cùng, chỉ còn lại những tình khúc TCS, chỉ còn lại những bản tình ca không biên giới, không sắc màu của ông là còn ở lại được trong lòng người về lâu về dài. Tình ca, sau cùng là tiếng nói "người" nhất, là tiếng nói duy nhất trong âm nhạc không gieo rắc những nghi kỵ, những tị hiềm.</p>

  <br />

  <h3>Cây sậy TCS :</h3>

  <p>Nếu những người từng yêu mến TCS đã phải ít nhiều thất vọng về ông sau này thì lỗi ấy không phải do ông mà do người ta đã đánh giá ông sai lệch, đã kỳ vọng nơi ông nhiều quá. Ông không có khả năng đáp ứng những gì người ta trông đợi nơi ông, thậm chí lắm lúc ông còn đi ngược lại nữa là khác.</p>

  <p>Có một câu nói quen thuộc của Pascal mà TCS vẫn hay trưng dẫn trong những bài viết ngắn của ông, "l'homme est un roseau, mais un roseau pensant", mỗi khi ông triết lý vặt về cuộc đời, về con người, về thế thái nhân tình... Trong một nghĩa nào đó, câu này có thể dùng được để mô tả tính cách con người ông. </p>

  <p>TCS, ông chỉ là một "cây sậy", hơn thế nữa, là một cây sậy yếu hèn (cho dù có là "cây sậy biết suy nghĩ" tới đâu). Trong lớp vỏ của một cây sậy, của một thể chất yếu đuối, là một bản chất yếu đuối, đôi lúc bộc lộ thật rõ nét.</p>

  <p>Là cây sậy, ông khó mà đứng thẳng trước những trận gió ào ạt, những trận cuồng phong. Ông phải cúi rạp xuống. Là cây sậy, ông cũng tham sống sợ chết, cũng thích ăn ngon mặc đẹp, cũng run sợ trước bạo lực, cũng lo âu trước những nỗi bất an, những mối đe dọa rình rập... <i>"Tôi sợ...," ông nói, từ chối lời đề nghị của những người bạn muốn đưa ông sang Mỹ để điều trị căn bệnh khó chữa.</i></p>


  <p>Ít có ai ngờ rằng, ẩn dấu bên trong con người từng viết những lời ca đầy khí thế cách mạng, rực lửa đấu tranh ấy lại là một trái tim yếu mềm, một tâm hồn mang thương tích, làm sao mà có thể "thoát yếu hèn, dựng thân cao lớn" nổi, như là câu hát trong một ca khúc "phản chiến" của ông (Chính Chúng Ta Phải Nói).</p>

  <p>Một số ca khúc của ông, chưa nói đến nội dung, có khi chỉ cần nghe qua cái tựa là người ta có thể biết được tác giả là ai (Ru Ta Ngậm Ngùi, Cỏ Xót Xa Đưa, Bên Đời Hiu Quạnh, Nghe Những Tàn Phai, Im Lặng Thở Dài, Như Chim Ưu Phiền, Buồn Từng Phút Giây, Lặng Lẽ Nơi Này...). Trong những sáng tác về sau này, nhất là vào những năm cuối đời, ta nghe thấy ông gửi gấm những nỗi niềm mà ông gọi là "nỗi lòng của kẻ tuyệt vọng". Ở những ca khúc này (Rơi Lệ Ru Người, Ru Đời Đã Mất, Ru Đời Đi Nhé, Giọt Lệ Thiên Thu, Tôi Ơi Đừng Tuyệt Vọng...), người ta nghe thấy có nước mắt, có lệ rơi trong những câu hát... </p>

  <p>
  <i>Rơi lệ ru người từ đây...</i> (Rơi Lệ Ru Người)<br />
  <i>Tôi là ai mà còn khi dấu lệ...</i> (Tôi Ơi, Đừng Tuyệt Vọng)<br />
  <i>Từng dòng nước mắt sẽ tiếc cho ngày vui...</i> (Còn Có Bao Ngày)<br />
  <i>Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ...</i> (Bên Đời Hiu Quạnh)</p>

  <p>Ông tự ví mình như con chim buồn, chim đau, chim bệnh, chim ưu phiền, chim vô vọng, thôi thì đủ loài chim chóc, chim nào nghe cũng sầu thảm, đủ thấy tay nhạc sĩ này quả là yếu đuối và cô đơn biết chừng nào:</p>

  <p><i>
  Tôi như con chim bệnh<br />
  thiếu hạnh phúc trần gian<br />
  có những tháng mùa đông<br />
  ngồi khóc rất âm thầm<br />
  ...<br />
  trong tim tôi có lần<br />
  một mùa ôi rất lạnh</i><br />
  (Như Chim Ưu Phiền)</p>

  <p>Ông nói về nỗi tuyệt vọng, ông muốn <i>"tôi tìm lại tôi"</i> (Tiến Thoái Lưỡng Nan), tìm lại chính mình. </span>Tôi là ai, tôi là ai??? Câu hỏi như lời khẩn khoản, như niềm trăn trở, như nỗi khát khao muốn biết, muốn được trả lời. Là ai, là ai, là ai??? Những câu
  hỏi liên tiếp ném vào hư vô, lặp đi lặp lại nhiều lần, chỉ có những tiếng vọng dội lại từ những vách đá lạnh lẽo, những bức tường câm lặng, thay cho câu trả lời... </p>

  <p><i>Như đá ngây ngô,</i> ông có lần tự ví mình như vậy. Thế nhưng, thay vì chịu nằm yên một chỗ, ông lại cứ muốn làm hòn đá... lăn (như là "đá lăn, vết lăn trầm"), thế mới rầy rà. Thực ra, ông không cần thiết phải làm những gì người khác không buộc, không yêu cầu ông làm (trừ phi ông… cũng muốn làm). Ông đã có những bài hát rất hay về các bà mẹ ("Lời Mẹ Ru", "Ca Dao Mẹ"... chẳng hạn), ông không cần phải viết thêm "Huyền Thoại Mẹ". Ông đã có những câu hát thật dễ thương về các cô gái như là "em qua công viên mắt em ngây tròn..." (Nắng Thủy Tinh), ông không cần phải viết thêm "Em Ở Nông Trường, Em Ra Biên Giới". Ông cũng không cần phải viết "Khăn Quàng Thắp Sáng Bình Minh" khi mà ông có thể viết những bài hát thiếu nhi hay hơn thế nhiều ("Em Là Hoa Hồng Nhỏ" chẳng hạn), và chẳng ai có ý kiến
  gì được. Ông cũng không cần phải viết "Ngọn Lửa Mát-xcơ-va", ở vào một thời kỳ mà ai cũng biết rằng ngọn lửa ấy sắp sửa... lụi tàn. Ông cũng không cần, không cần... Tuy nhiên, như kẻ phóng lao phải theo lao và như "hòn đá lăn trên đồi" (Ngẫu Nhiên), ông cứ phải lăn thôi, lăn mãi lăn mãi đến tuột dốc... Ông không ngừng lại được nữa.</p>

  <p>Cái yếu đuối và thiếu suy xét ở con người TCS còn biểu lộ ở những mặt khác. Ông thích "triết lý", thích đào xới, nghiền ngẫm những
  mảng triết học từ đông sang tây, mặc dầu vẫn biết cái món trang sức ấy chỉ là giả hiệu, chỉ là "những luận điệu phỉnh phờ". Ông cũng thích viện dẫn những triết lý tiềm ẩn trong trong tôn giáo, mặc dầu vẫn cho rằng "những đấng tối cao có lẽ đã ngủ quên cùng với chân lý". Ông như người tự đánh lừa mình, tự nhận chìm mình trong ảo giác bềnh bồng tìm được sự cứu rỗi và cõi an bình trong thế giới triết học và tôn giáo ấy. Không lấy làm lạ ông vẫn hay nói đến những an nhiên, những vô vi..., trong lúc cái "tâm" ông lại ít khi nào được yên tĩnh như mặt nước phẳng lặng mà chỉ là những "biển sóng, biển sóng đừng xô tôi, đừng xô tôi ngã dưới chân người..." (Sóng Về Đâu). </p>

  <p>"Tôi đã mỏi dần với lòng tin," sau cùng ông đã phải thốt lên như vậy, "chỉ còn lại niềm tin sau cùng: tin vào niềm tuyệt vọng, có nghĩa là tin vào chính mình"(8). Tôi cho rằng ông chỉ nói là nói vậy, ngay cả "tin vào niềm tuyệt vọng" hoặc "tin vào chính mình", cũng chưa chắc ông đã chịu tin. Nếu quả là "tin vào chính mình" thật thì ông đã không đến nỗi phải... tuyệt vọng. "Tin vào niềm tuyệt vọng" chỉ là một cách nói. Chẳng qua ông hiểu rằng ông phải đương đầu, phải trực diện với nỗi tuyệt vọng ấy từng ngày từng giờ, và ông chẳng có cách nào khác hơn là phải thỏa hiệp, phải gắng gượng mà sống chung hòa bình với nỗi tuyệt vọng ấy để tìm cái vui, để thấy "tuyệt vọng cũng đẹp như một bông hoa"(8), lại một cách nói khác của ông. </p>

  <p>"Có những ngày tuyệt vọng đến cùng cực, tôi và cuộc đời đã tha thứ cho nhau..."(8), ông nói, vẻ ngậm ngùi. Tôi thực tình không rõ cuộc đời đã làm gì, đã có lỗi gì với ông để ông phải... tha thứ(?). Trong những lời lẽ đầy vẻ "từ tâm" ấy, ta vẫn nghe có chút gì không thật, lẫn chút gì cay đắng.</p>

  <p>Ông cứ phải lặp đi lặp lại, phải "triết lý" mãi về những "biên giới thù nghịch", những hờn oán, những thứ tha và tha thứ, những quên lãng và lãng quên..., đại khái <i>"trong lòng tôi không có giây phút nào nuôi lòng oán hận đối với cuộc đời, dù có đôi khi nhân gian bạc đãi mình và con người phụ rẫy mình"</i> (3), hoặc <i>"ta biết tha thứ những điều nhỏ thì cuộc đời sẽ tha thứ cho ta những điều lớn hơn"</i> (3), hoặc <i>"mọi người đều cảm thấy mình thực sự hạnh phúc khi biết xóa đi cái biên giới thù nghịch trong lòng mình" </i>(8)... vân vân. Không chừng đấy cũng lại là những "ám ảnh" thường trực nào khác nữa ngoài nỗi ám ảnh về cái chết của ông. Ám ảnh về "quên" chẳng hạn, thì thật... khó mà quên. Ông đã tập quên, tập tha thứ, để mong được quên, được tha thứ. Thế nhưng ông không dễ gì quên, không dễ gì tha thứ hay thôi hết oán hận chừng nào ông vẫn chưa thoát ra được những ám ảnh ấy.</p>

  <p>Với những lời ngợi khen, ngưỡng mộ, ông đáp lại với vẻ khiêm tốn<i>: "Tôi không bao giờ có tham vọng trở thành người viết ca khúc nổi tiếng, nhưng đời đã tặng cho tôi món quà ấy thì tôi không thể không nhận." </i>(3) Với những lời chê trách, nguyền rủa, ông tỏ ra bất cần: <i>"Tôi không quan tâm lắm đến dư luận, nhất là thứ dư luận không mang tính cách xây dựng. Vấn đề của người sáng tác là tập trung vào việc sáng tạo chứ không phải ngồi chờ nghe dư luận nói gì về mình... Phản ứng của tôi là im lặng và lãng quên những lời dị nghị. Người ta không thể đánh mãi vào khoảng không được." </i>(3) Quả là phản ứng của con người tự chế và khôn ngoan. Những người oán ghét ông đã chỉ mong ông lên tiếng, nhưng ông đã làm họ thất vọng.</p>

  <p>Dẫu sao, TCS, ông không cần phải đấm ngực vò đầu "đời tôi ngốc dại" hay "im lặng thở dài" mãi. Nếu ông có ngốc dại hay yếu hèn thật thì cũng chẳng phải mình ông. Ngay đến cái tội danh "làm mất nước" kia, ông cũng không dành lấy độc quyền được nữa. Nhiều năm sau cuộc đổi đời, ngày càng có thêm nhiều người, vì chút lòng tự trọng, đã thành khẩn tự thú "tôi làm tôi mất nước". </p>

  <p>Con người TCS, qua cánh cửa hé mà tôi nhìn thấy được, nghĩa là cái phần mà ông cố ý cho thấy, có vẻ như ông muốn thể hiện hai điều: một mặt, ông như muốn tự phơi bày mình như con người phàm tục, yêu ghét, hay dở, tốt xấu lẫn lộn <i>("tôi là ai mà còn trần gian thế ")</i> ; mặt khác, ông cho thấy nơi ông tấm lòng nhân ái bao la, yêu đồng loại, yêu đất nước yêu quê hương, như muốn ôm lấy hết cuộc sống
  trong tay vậy <i>("tôi là ai mà yêu quá đời này" ).</i> Tôi không chắc lắm cách thể hiện nào thực sự phù hợp với ông, phản ánh tính cách con người ông hơn, có điều thể hiện cùng một lúc hai điều ấy không phải là dễ dàng.</p>

  <p>Dù cách nào đi nữa, vào những năm tháng cuối đời, ta thấy ông như ngọn đèn lụn bấc, như đã mất hết khí lực, như đã vắt kiệt đời mình. Ông chỉ còn là cây sậy khô héo.</p>

  <p>
  <b>Lê Hữu</b><br />
  <i>(còn tiếp)</i><br />
  <br />
  Báo VĂN HỌC<br />
  số Tân Niên tháng 02-03/2004<br />
  </p>

  <p>&nbsp;</p>
  <p>(1) Phạm Duy, Hồi Ký: Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991</p>
  <p>(2) TCS, Trịnh Công Sơn, Rơi Lệ Ru Người, nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 2001 </p>
  <p>(3) TCS, trả lời phỏng vấn, Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Môt Cõi Đi Về, nxb Âm Nhạc &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001 </p>
  <p>(4) TCS, tạp bút, Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002</p>
  <p>(5) Văn Cao, lời bạt, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, nxb Trẻ, TP.HCM, 1991 </p>
  <p>(6) TCS, trả lời phỏng vấn, Tạp chí Thế Giới Mới, TP.HCM, 2/1999</p>
  <p>(7) Quỳnh Giao, Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay, Tạp chí Văn Học, California, 10&amp;11/2001</p>
  <p>(8) TCS, tạp bút, Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ, nxb Trẻ, TP.HCM, 2001</p>
  <p>Những chữ in nghiêng trong bài là trích ca từ TCS. </p>

  <p>&nbsp;</p>


title: Ảo giác Trịnh công Sơn (V)
created: 2014-06-26 14:13:45+00:00
edited: 2014-06-26 14:24:13+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phần V: 5. Ảo giác được và mất, Lê Hữu
url_id: ao-giac-trinh-cong-son-v
body:
  <br />
  <p><i>Ngồi bên dòng sông nhớ đời mình<br />
  một trăm năm sau mãi ngủ yên... </i></p>

  <p>Câu hát ấy ở trong bài "Sẽ Còn Ai?". Một trăm năm sau sẽ còn ai? TCS, mãi đến khi về ngồi lại bên cầu, nhìn dòng sông đời mình chảy xiết, ông mới "tôi chợt nhìn ra tôi" để có những lời tự bạch: <i>"Tôi phiêu lạc bao năm rồi trên một dòng đời không bờ bến. Có khi tưởng bờ là bến. Có khi tưởng bến là bờ. Cái bờ ru lời hiu quạnh lau lách. Cái bến ru chập chờn một đốm lửa chiều. Bến ở đâu? Và bờ ở đâu?..." </i>(8)</p>

  <p>Ai sẽ trả lời cho ông câu hỏi ấy, trả lời cho con người đã tiêu pha "hết một đời lênh đênh" để ngụp lặn tìm kiếm, để bơi mãi bơi hoài, cho đến cuối đời vẫn không nhìn thấy đâu là bến là bờ, vẫn còn mơ mơ màng màng về một thứ bờ bờ bến bến mịt mùng, đến chẳng còn nhận ra mình là ai, chẳng còn biết mình đang đứng nơi đâu, bên này hay phía bên kia bờ. Bên này trống không, bên kia có gì? Những bến bờ mênh mông, bát ngát, chập chùng... Những bến bờ nào ông đã đi qua mà không ghé lại, những giấc mơ nào ông đành "để gió cuốn đi", sau những miệt mài đeo đuổi và kiếm tìm, sau những đắng cay thất vọng và tuyệt vọng. </p>

  <p>Có một câu hát trong bài tình ca TCS ngày xưa<i>, "em đi trong sương mù, gọi cây lá vào mùa...", </i>mỗi lần nghe lại, tôi cứ ngỡ ông viết cho chính ông chứ không phải cho ai khác. Chính là ông tự ru ông ngủ chứ đâu phải "Tôi Ru Em Ngủ" như tên bài hát ấy. Cũng đâu phải chỉ có một mình ông lững thững "đi trong sương mù" dày đặc, ông lại còn kéo theo bao nhiêu người khác cùng đi với ông vào sâu hun hút trong vùng sương mù ảo giác ấy. Ông cũng từng vẽ ra những mặt trời lớn, mặt trời nhỏ trong những lời nhạc của mình, và cũng đã sản sinh ra ở quanh ông, ở những người hát và nghe ông, không ít những mặt trời ảo giác.</p>

  <p>Những năm về sau này, khi ngồi tính sổ cuộc đời, TCS đã có lúc tự gán cho mình cái danh hiệu "một công dân ngoại hạng" với một chút tự hào: <i>"Đôi khi tôi tự hỏi, có phải tôi là kẻ hạnh phúc hơn nhiều người? Không phải bất kỳ ai cũng có thể sống trong một đời dưới nhiều hình thái xã hội khác nhau. Tôi là ai vậy? Tôi, hình như, đã có lúc mang thân phận chiến tranh, rồi hòa bình, rồi tư bản và rồi cộng sản. Cái lý lịch đa mang này cũng đủ để tôi tự thấy mình là một loại công dân ngoại hạng." </i>(8) </p>

  <p>Dù thế nào ông cũng đã sống theo cách thế mà ông đã lựa chọn. <i>"Có mấy ai sống được như tôi đâu"</i> (8), câu ấy ta hiểu chỉ là cách nói vui để tự an ủi; tuy nhiên, hiểu theo nghĩa nào đó, quả có đúng chứ không sai. Dù thế nào ông cũng đã sống trọn, sống "tròn đầy sự có mặt", nói như ông, trong "cõi nhân sinh bề bộn những khổ đau và hoan lạc này". Ông đã từng được yêu được ghét, được ngợi ca được nguyền rủa. Ông đã có đủ mọi thứ trên đời này, những hạnh phúc và đắng cay, những nụ cười và nước mắt, những gặp gỡ và chia lìa, những hy vọng và tuyệt vọng... Ông đã có đủ tất cả, những "được" và "mất". </p>

  <p><i>"Chén rượu cay một đời tôi uống hoài..."</i> (Phôi Pha), ông từng có lúc thở than như vậy và sau cùng đã phải cam chịu đầu hàng số phận, <i>"một đời về không, hai tay quy hàng" (</i>Vẫn Nhớ Cuộc Đời).</p>

  <p>Nội dung bài này chỉ nhằm phác họa đôi nét về tính cách khá phức tạp, đầy rẫy những mâu thuẫn, bất ổn và bất định của con người thật và không thật TCS. Một con người nghệ sĩ vừa đáng yêu lại vừa đáng ghét, và cũng vì vừa đáng ghét vừa đáng yêu nên người ta luôn luôn muốn nói về ông. Vì yêu nên ghét, vì ghét nên yêu, người ta không dễ gì quên được ông. </p>

  <p>TCS, dẫu sao thì chung cuộc ông vẫn còn ít nhiều may mắn, vì nhân gian đâu có "bạc đãi" ông, cũng chẳng "phụ rẫy" ông như là ông tưởng. Cứ nhìn vào đám đông người và người lũ lượt kéo nhau theo sau ông trong ngày ông lặng lẽ rời bỏ "quán trọ trần gian" là đủ thấy.  Chung cuộc, ông mang theo được gì? Ông "được"những gì, "mất" những gì? Những dòng nước mắt theo sau ông, là những "dòng nước mắt sẽ tiếc cho ngày vui"... Những đóa hoa hồng theo sau ông, là những <i>"đóa hoa hồng tàn hôn lên môi"... </i>Những ngọn nến theo sau ông, là những <i>"đời đốt nến chia phôi, dù nhớ thương cũng hoài"... </i>TCS, ông đã <i>"nằm chết như mơ".</i> </p>

  <p>Còn gì nữa? Tiếng kèn nghèn nghẹn nào của người nhạc sĩ saxophone cũng theo sau ông, cho ông nghe, nghe lại một lần cuối những bài TCS một thời ai cũng biết. Tiếng kèn saxo buồn bã, réo gọi... Khuôn mặt đẫm lệ nào của cô gái trẻ xinh đẹp cũng theo sau ông, cũng đòi để tang ông, cho ông thấy, <i>"thấy em đi quanh từng giọt nước mắt..."</i> Và cả những người từng đày đọa ông, từng làm tình làm tội ông, cũng lặng lẽ theo sau ông, cho ông thấy, <i>thấy "biết bao người dắt dìu tới quanh đây..."</i> Biết bao người muốn như ông mà không được. Ông còn mong gì hơn thế nữa.</p>

  <p>Đám đông, hầu hết là những người trẻ, rất trẻ. Những người trẻ, có thể là họ cũng chưa hiểu ông nhiều lắm, và họ cũng chẳng nghĩ suy gì nhiều. Họ chỉ đơn giản biểu lộ lòng yêu mến ông. Thế thôi. Họ đi như đi trong một đám rước, như đi trong một cuộc xuống đường, chỉ không có hò hét, vung tay vung chân. Đám đông câm lặng. Họ lũ lượt kéo nhau đi như đi trong ngày "hội trần gian" (chữ của ông). </p>

  <p>TCS, dù sống hay chết, vẫn cứ là như thế, vẫn cứ là đám đông theo sau ông, là đám đông vây kín ông. Vậy mà ông thật cô đơn giữa đám đông ấy, giữa đám đông "lô nhô loài người". Nỗi cô đơn ấy lại làm tôi nhớ tới cái thú tiêu khiển có vẻ lạ lùng của ông. Cái thú mà ông chỉ có thể tận hưởng riêng mình chứ không thể nào san sẻ cùng ai được, đấy là cái thú được làm bạn với nỗi cô đơn, được ngồi lặng yên một mình một cõi trong phòng vắng để uống rượu và... nhìn nắng từ sáng đến chiều tối trong khoảng không gian tĩnh lặng. Không rõ đấy có phải là <i>"mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" </i>(?). Ông đã cô đơn biết chừng nào.</p>

  <p>TCS, tôi thấy ông như vẫn còn ngồi đó, trên chiếc ghế bành quen thuộc, điếu thuốc hút dở, chiếc gạt tàn, lọ hoa và cốc rượu trên mặt bàn. Tất cả đều im lìm, bất động, như bức vẽ của ông, bức tranh tĩnh vật. Ông vẫn còn ngồi đó, nhìn nắng lên mỗi ngày, nhìn nắng tắt mỗi ngày, nhìn <i>"nắng vàng phai như một nỗi đời riêng". </i>Rồi nắng lại lên, rồi một ngày mới lại bắt đầu... TCS, tôi thấy ông như vẫn còn ngồi đó, ngày này sang ngày khác, trong căn phòng đó, hay phía ngoài hành lang, nhìn xuống những mặt đường bình yên, thấy xe ngựa ngược xuôi, thấy dòng đời xuôi ngược, thấy cuộc sống vẫn lao nhanh về phía trước...</p>

  <p>Đã có người hỏi ông, <i>"Chết là sao, sao gọi là chết?"</i> Ông trả lời: <i>"Có người bỏ cuộc tình mà đi như một kẻ đãng trí, có người bỏ cuộc đời mà đi như một giấc ngủ quên..."</i> (8) TCS, ông vừa như một kẻ đãng trí, lại vừa như người chìm đắm trong một giấc ngủ quên. </p>

  <p>Lại có người hỏi, <i>"Một cõi đi về là sao, sao gọi là một cõi đi về?"</i> Ông trả lời<i>: "Có một cõi đến và một cõi về. Cõi đến là đến từ hư vô và cõi về là về lại hư vô. Ai cũng có một cõi đi về, vì vậy xin có lời chúc bình an cho chuyến hành hương dành riêng cho mỗi người trong cuộc đời này..."</i> (3) Những lời ấy tôi tin là lời thực, vì vậy tôi cũng muốn gửi đến ông "lời chúc bình an" ấy, như ông đã chúc cho mọi người còn ở thế gian này, và những gì ông mang theo được trong chuyến hành hương sau cùng sẽ không phải là... ảo giác.</p>

  <p>
  <b>Lê Hữu</b><br />
  <i>(còn tiếp)</i><br />
  <br />
  Báo VĂN HỌC<br />
  số Tân Niên tháng 02-03/2004<br />
  </p>

  <p>&nbsp;</p>
  <p>
  (1) Phạm Duy, Hồi Ký: Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991<br />
  (2) TCS, Trịnh Công Sơn, Rơi Lệ Ru Người, nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 2001<br />
  (3) TCS, trả lời phỏng vấn, Trịnh Công Sơn, Một Người Thơ Ca, Môt Cõi Đi Về, nxb Âm Nhạc &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001<br />
  (4) TCS, tạp bút, Một Cõi Trịnh Công Sơn, nxb Thuận Hóa &amp; TTVH Ngôn Ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2002<br />
  (5) Văn Cao, lời bạt, Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên, nxb Trẻ, TP.HCM, 1991<br />
  (6) TCS, trả lời phỏng vấn, Tạp chí Thế Giới Mới, TP.HCM, 2/1999<br />
  (7) Quỳnh Giao, Trịnh Công Sơn, Như Cánh Vạc Bay, Tạp chí Văn Học, California, 10&amp;11/2001<br />
  TCS, tạp bút, Trịnh Công Sơn, Người Hát Rong Qua Nhiều Thế Hệ, nxb Trẻ, TP.HCM, 2001
  </p>
  <p>Những chữ in nghiêng trong bài là trích ca từ TCS. </p>

  <p>&nbsp;</p>


title: Bậc á thánh của siêu hình
created: 2010-02-21 08:50:32+00:00
edited: 2010-03-06 09:19:45+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Xuân Hoàng, Tạp chí Sông Hương, số 218 - 04/2007.
url_id: bac-a-thanh-cua-sieu-hinh
body:
  <br /> 
  <p class="comment">
  <i>Với dòng - sông - Trịnh, đi về biển rộng là một cuộc hành trình trở về với nguồn cội. Dòng sông tìm về biển cả để thấy được sự mệnh mông, hùng vĩ và tuôn trào của biển cả. Tuy nhiên đấy cũng là sự bắt nguồn cho những vết xước trầm tích trong lòng người ở lại - như cọng rễ hoang nay mới đủ sức đâm lên một mầm nhói!</i><br /> 
  <i>Với Nguyễn Xuân Hoàng, anh hóa thân vào nhạc của Trịnh Công Sơn để rung lên giữa trần ai những âm vực từ bi đạo hạnh. Tiếc rằng con tim anh đã ngừng đập trước lúc gọi tên tất cả những tình khúc hoá lệ - những hình hài bất định của Trịnh Công Sơn. Vậy mới hay thời gian đối với người nghệ sĩ là vô giá, bởi chính bản thân họ là những kiệt tác còn dang dở... <br /> 
  Nhân kỷ niệm 6 năm ngày mất của Trịnh Công Sơn, Sông Hương xin giới thiệu một phần nhỏ trong cuốn sách viết dở về người nhạc sĩ tài hoa này của nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng; và những cảm nhận về vết nối vi diệu giữa hai cuộc đời trên.</i> </p> 
  <br />
  <p> 
  Đừng mong tìm được một điều gì đó cụ thể trong âm nhạc Trịnh Công Sơn. Các ca khúc của ông là những hình hài bất định. Trong một ám hiệu ước lệ nhất định nào đó mà ông sử dụng chứa quá nhiều những ẩn dụ 
  và biểu trưng. Điều đó khiến cho ý nghĩa hiển ngôn càng hiển hiện càng mơ hồ. Không có một điều gì cụ thể ở cuộc đời, dù đó là tình yêu hay cái chết, được Trịnh Công Sơn nói cụ thể qua ca từ của mình. Đã từ lâu ông không thích và hoàn toàn chối bỏ sự cụ thể vì nó không phải là cái phần hiện hữu mà ông thấy cần thiết phải đề cập đến. Khi đã mang những hình thức ước lệ cụ thể thì làm sao những ca từ hay giai điệu có thể bước ra ngoài những qui ước, để làm rõ hơn hình ảnh sự vật hay nguồn cơn của một trạng thái tâm hồn. Hiểu rõ sự bất lực của cái cụ thể, Trịnh Công Sơn chỉ giữ lại phần nào những ước lệ đủ để không quá khó hiểu hoặc hiểu quá sai lệch của người nghe nhạc ông. Nghĩa là ông đã miễn cưỡng tuân thủ cho phải phép cái hệ thống các dấu hiệu để đảm bảo sự không vô nghĩa của ca từ. </p>
  <p>
  Thử dừng lại ở ca khúc "Hôm nay tôi nghe" : </p> 
  <dd>
  <i>Hôm nay tôi nghe có con chim về gọi <br /> 
  Về giữa trời về hót giữa đời tôi. <br /> 
  Hôm nay tôi nghe <br /> 
  Tôi cười như đứa bé <br /> 
  Mới lớn lên giữa đời sống kia. <br /> 
  Tôi thấy màu xanh hát trong lời gió <br /> 
  Và thấy bình minh thắp trên ngọn lá <br /> 
  Xao xuyến từng nỗi nhớ <br /> 
  Cho nên tôi yêu trái tim không nặng nề <br /> 
  Những con tim bạn bè bao la. <br /> 
  Tôi thấy chiều không nói lời lặng lẽ <br /> 
  Và thấy hoàng hôn áo vàng rực rỡ <br /> 
  Đêm bước về thật nhẹ <br /> 
  Sương khoác mềm vai phố. </i>
  </dd> 
  <p>
  Khó có thể tìm ra những thông điệp cụ thể từ ca khúc này, ý nghĩa thực sự của nó nằm ở đâu? Nó nói về 
  cái gì? Tất cả đều được hiểu thật mơ hồ, nhưng cũng hiển hiện với đầy đủ cái thông điệp: tuổi thơ - tình yêu con người và thiên nhiên - niềm vui cuộc đời, tiềm ẩn đằng sau những ám hiệu (Code). Sẽ làm gãy vụn toàn bộ ý nghĩa của lời hát nếu cố gắng phân tích để tìm một cái gì cụ thể ở đây, bởi ca khúc chỉ có một nhân vật tôi và câu chuyện của mình. Để đi vào thế giới cụ thể, người nghe nhạc buộc lòng phải đi qua cánh cửa của cái tôi nhân vật ấy, và những gì tôi nghe, những gì tôi thấy là toàn bộ thế giới tâm tư tình cảm mà cái tôi kia muốn chuyển đến mọi người. </p>
  <table align="center" width="70%">
  <tr>
     <td width="15%">
         TÔI
     </td>
     <td width="20%">
        <ul>
  <li>NGHE</li>
  <li>YÊU</li>
  <li>THẤY</li>
        </ul>
     </td>
     <td width="65%">
        <ul>
  <li>Con chim về gọi </li>
  <li>Tôi cười như đứa bé</li>  
  <li>Trái tim không nặng nề </li> 
  <li>Màu xanh hát </li> 
  <li>Bình minh thắp </li> 
  <li>Ngày thật lạ </li> 
  <li>Chiều không nói </li> 
  <li>Hoàng hôn áo vàng </li> 
  <li>Đêm bước về </li> 
  <li>Sương khoác mềm vai phố </li>
   </ul>
     </td> 
  </tr>
  </table> 
  <p> 
  Để hiểu lời bài hát, phải đi qua cái Tôi của Trịnh Công Sơn để nghe, yêu và thấy những gì ông sẽ kể. Một thế giới lung linh, khác thường đã mở ra. Thông thường thì con chim không thể gọi, màu xanh không thể hát, chiều không thể nói, đêm không thể bước về và sương không thể khoác vai phố, nhưng với Trịnh thì tất cả đều có thể. Choáng ngợp vì cái Tôi của ông đứng đó lừng lững, người nghe nhạc còn choáng ngợp hơn khi cái tôi ấy nhỏ lại, chuyển từ chủ động sang thụ động, để mặc thiên nhiên và đời sống ùa vào nói cười lộng lẫy. Ông lúc này ví như một người làm vườn muốn giới thiệu khu vườn xinh đẹp của mình. Lúc đầu ông vỗ tay ra hiệu hãy đi theo tôi, rồi khi những vị khách còn chưa kịp nhận ra điều gì thì ông đã đóng cửa khu vườn, tinh quái biến mất, dù tiếng vỗ tay của ông vẫn hãy còn, và để lại những vị khách cho các tiểu chủ nhân đón tiếp. Ôm đàn, MÀU XANH lúc này là một ca sĩ đang hát, BÌNH MINH khoác chiếc áo của một viên tư tế thắp những ngọn nến lá trong vườn, CHIỀU đến lặng lẽ, ngồi trầm tư như một triết gia, để mặc cho đôi tình nhân SƯƠNG ĐÊM khoác tay nhau về phố. Và <i>Hôm nay tôi nghe</i> không phải chỉ có một mình nhân vật tôi mà là người nghe nhạc ông đang chứng kiến một vũ hội hóa trang, ở đó thiên nhiên mang gương mặt của con người, đẹp hồn nhiên và vô tư như cỏ cây. Nhưng cái message mà Trịnh Công Sơn gửi vào bài hát không phải là niềm vui ngây thơ được vô tư kể lại mà là tình yêu đã không còn làm nặng nề trái tim ông. Rằng chính ông đã hóa thân vào cái hôm nay để được sống một ngày bớt đi những muộn phiền. 1/5 số âm tiết là những động từ mà ông dùng trong bài hát (20/101) xoay quanh một bữa tiệc tình yêu hiu quạnh của đời ông, rất dễ đánh lừa chúng ta về một niềm vui con trẻ, nhưng 
  rốt lại chỉ dư âm của nó là vàng ròng những muộn phiền. </p> 
  <p> 
  Cảm nhận âm nhạc Trịnh Công Sơn, chính là đi ngược lại, trở về với điểm xuất phát cội nguồn trong hành 
  trình sáng tạo của ông. Cái hình thức ước lệ giản dị ẩn chứa những bí mật của cái đẹp không gì khác 
  hơn là một hệ thống các dấu hiệu riêng biệt, bao hàm những ám hiệu và thông điệp từ những ám hiệu đó. 
  Sẽ vụng về vô cùng nếu chúng ta dò thám cái hình thức ẩn chứa những bí mật của cái đẹp trong nhạc Trịnh, bằng cách của một bác sĩ phẫu thuật tìm hiểu sức mạnh của một cơ bắp cụ thể là mổ xẻ nó ra. Nhưng ít ra, đây cũng là một cách tiếp cận để nhận ra cấu trúc đích thực của hình thức bí mật đó. Những ám hiệu (Code) mà Trịnh Công Sơn sử dụng không bao giờ đơn nghĩa. Như biển không phải là biển, con đường không phải là con đường... Chính sự đa nghĩa của các ám hiệu đã tạo ra tất yếu những thông điệp lớn: vừa cụ thể, vừa mơ hồ, với những vùng tối sáng kích thích dữ dội tâm giác con người. Điều này đã chống lại sự nhàm chán, kiểu tư duy của hình học phẳng, hay chủ nghĩa hiện thực minh bạch từng ngự trị khá dài trong nhiều ngành nghệ thuật của chúng ta. Dường như Trịnh Công Sơn lúc nào cũng trăn trở khi bắt đầu cho các ca khúc của mình là làm sao để cái cụ thể, minh bạch phải chứa đựng được cái mờ tối, mơ hồ, và làm sao qua cái mơ hồ mờ tối ấy, vẫn nhận biết được cái cụ thể minh bạch, nhưng để những hình thức đã quy ước không bị phá vỡ và thông điệp được chuyển tải đến người nghe trọn vẹn nhất. Vì sự mơ hồ đa nghĩa mà các ca khúc của ông như một thứ vũ khí hạt nhân, nó làm tiếp những phản ứng kỳ lạ trong tâm hồn người nghe với những vụ nổ ngọt ngào và cay đắng.</p> 
  <p> 
  Nghe nhạc Trịnh Công Sơn, có phải chúng ta đã chảy ra, tan biến trong cái khối mơ hồ nóng như lửa, lạnh như tuyết, nó cứng như đá và dễ vỡ như một loài thủy tinh nào đó trong những câu chuyện cổ tích. Như là khi chúng ta đang đọc Những linh hồn chết của N. Gogol, đi qua những con phố Xanh Pêtécbua buồn thảm bất chợt nhìn thấy trên hè phố lát đá một đóa hoa hồng vàng mỏng manh ai vừa bỏ quên đêm qua. Nếu Trịnh Công Sơn kể lại nỗi buồn tình yêu dở dang hay cái chết thê thảm bằng một chủ nghĩa tả chân trong âm nhạc, thì bây giờ không ai còn nhớ đến ông. Trịnh đã cố tình bằng phẩm chất đặc biệt nghệ sĩ của mình chống lại sự ước lệ, xếp đặt một hình thức mới để tạo ra một thế giới với bản chất mới mẻ và bình dị của nó, ông tận dụng triệt để những hàm ngôn, trong bối cảnh nhất định của những ca khúc, bao giờ Trịnh cũng trăn trở làm sao có thể nắm bắt được thế giới rộng lớn này bằng những hình thức cá biệt của riêng mình. Ông đặc biệt yêu thích sự đối lập, tìm thấy trong sự đối lập những va đập lớn ở đó phát tiết ngọn lửa, làm cho những thông điệp mà ông gửi đến mọi người được tiếp nhận mà không cưỡng lại được. Siêu hình của ông không gì khác hơn là dùng ma thuật đặt những cái cao/ thấp, rộng/ hẹp, dài/ ngắn, hạnh phúc/ bất hạnh, đám đông/ cá nhân, được/ mất, sống/ chết, vui/ buồn... bênh cạnh nhau, sống chung với nhau với một mật độ dày đặc. Mỗi người có một cách hiểu riêng khi tiếp nhận ca khúc của ông. Nhỏ hơn đơn vị ca khúc là ở mỗi ca từ, cũng có những cách hiểu khác nhau. Dường như tính đa nghĩa và phổ quát từ những thông điệp khiến cho âm nhạc của ông trở nên đại chúng, nó được ca hát có thể nói là khắp hang cùng ngõ hẻm. Quả là không có hạnh phúc nào lớn hơn đối với một nghệ sĩ, khi những đứa con tinh thần của mình được công chúng tiếp nhận nồng nhiệt như vậy.</p> 
  <p> 
  Sáng tạo những mật ca, trăn trở lớn trong cuộc đi tìm những hình thức nghệ thuật như một phương tiện chuyển tải số phận con người, nhưng không bao giờ Trịnh Công Sơn phải thôi xao, ép mình sáng tạo, mà ông làm tất cả sự vĩ đại, kỳ bí ấy một cách tự nhiên như là ông đang hít thở. Các ca khúc của ông là hơi thở của ông được cắt ra, rồi nối lại liền mạch, rất khó phát hiện bản lai của vết nối vi diệu ấy, nếu ai đó chưa đi hết nỗi tuyệt vọng làm người. Từ cụ thể, ước lệ đến ẩn dụ, biểu trưng, từ ám hiệu đến thông điệp, từ ca từ là ngữ đến ngôn với những hiển, những hàm, những ẩn... Trịnh Công Sơn không nhằm đến cái đích của một nhà siêu hình, đơn giản là ông đã viết lại thực tại này theo cái cách của ông. Các ca khúc của ông giống như những thang thuốc dấu giản dị đến mức tầm thường nhưng chữa được nhiều căn bệnh trầm kha. Người ta không thôi ngạc nhiên trước văn tự của ông, sự kết hợp hầu như là siêu hình của nó, làm sao có thể diễn xuôi đoản khúc này: </p> 
  <dd>
  <i>Tóc em gầy trong gió <br /> 
  Trong ta giọt máu mù <br /> 
  Khô theo ngày thương nhớ <br /> 
  Vết buồn khắc trên da</i> 
  </dd> 
  <p>
  Chỉ thấy một vô thanh của tóc gầy, máu mù, thương nhớ khô, da vết buồn khắc, nhưng đích thị đó là 
  một nỗi thất vọng tình yêu qua diễn đạt siêu hình của Trịnh. Giọt máu biết mù lòa là một ám ảnh độc bản, và ngày thương nhớ “lạc loài” ở đây như một chủ thể con người. </p> 
  <p>  
  Không có chủ đích bước vào cái siêu hình, nhưng nỗi tuyệt vọng khiến ông đặt vào văn tự những chiếc bóng mơ hồ có thể cảm nhận bằng lục khiếu nhưng không bao giờ nhìn rõ được hình hài của nó. </p> 
  <p>
  <b>Nguyễn Xuân Hoàng</b><br />
  (Kỷ niệm 6 năm ngày mất nhạc sĩ Trịnh Công Sơn 1/4/2001 1/4/2007) <br /> 
  <br />
  <a href="http://tapchisonghuong.com.vn/">Tạp chí Sông Hương</a>, số 218 - 04/2007
  </p> 


title: Bài hát đầu tiên
created: 2007-04-06 19:13:46+00:00
edited: 2014-06-23 16:58:23+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Sâm Thương
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Sâm Thương
url_id: bai-hat-111au-tien
body:
  <p>
  <br />
  Năm 1958, Sơn sáng tác ca khúc <i>Ứớt Mi</i> được Nhà xuất bản An Phú ấn hành tại Sàigòn năm 1959. Thật ra, theo như lời 
  Sơn kể lại thì trước đó Sơn cũng đã sáng tác một số bài như <i>Sương Đêm</i>, <i>Chơi Vơi</i>…<i> 
  “Rất nhiều bài hát đã được viết trước bài ‘‘ Ướt Mi” nhưng riêng bài Ướt Mi thì tồn tại như một số phận của nó và của tôi</i>”(1), do đó có thể  
  coi <i>Ướt Mi</i> là tác phẩm đầu tay của Trịnh Công Sơn chính thức được công bố.</p>

  <p>
  Trong một tối, Trịnh Công Sơn đã cùng một vài người bạn đến Mỹ Cảnh, một phòng trà nổi tiếng của Sàigòn thời ấy 
  để uống rượu và nghe nhạc. Tình cờ Sơn được nghe tiếng hát của một ca sĩ chỉ mới 15 tuổi, người Huế 
  : Thanh Thúy, người mà Giáo sư Nguyễn Văn Trung đã dành một chương trong trong tác phẩm <i>Nhận Định IV </i>
  (2)<i> </i>mang tên Ả<i>o Ảnh Thanh Thúy</i> để viết về cô:</p>
  <p>  “ 
  (…)  <i>Thường một ca sĩ ra hát, bao giờ cũng cố gắng làm sao cho người khác để ý đến mình, 
  không những chỉ bằng sự hiện diện trước mặt họ mà còn bằng những cử động, những cái nhìn, nụ 
  cười chiếu thẳng vào khán giả mong làm hài lòng khán giả như mời gọi, quyến rũ. Đứng 
  trước máy vi âm, ca sĩ chú ý đến khán giả mong làm hài lòng khán giả bằng sự 
  phô trương tất cả con người của mình.</i></p>
  <p>
  <i>Trái lại Thanh Thúy ra hát, dĩ nhiên cũng là hát cho khán giả, nhưng 
  làm ra vẻ không chú ý đến khán giả, không tự giới thiệu, đi đến với khán giả 
  bằng cử chỉ nụ cười, cái nhìn Thanh Thúy e lệ, kín đáo, bước ra rụt rè như con cò, tiến đến gần máy vi 
  âm, mà không đưa mắt nhìn vào khán giả. Lúc hát không làm một cử động nào, hai tay luôn luôn nắm lấy cây sắt 
  của máy vi âm, mắt nhìn xuống đất hoặc nhìn ngang, thỉnh thoảng mới nhìn lên lướt qua rất nhanh khán giả 
  mà không cố ý nhìn một ai. Thanh Thúy không nhìn ai, để trở thành vật được nhìn của tất cả. Hình như đôi 
  lúc Thanh Thúy lại nhắm mắt hay chỉ mở lim dim…</i></p>
  <p><i> 
  (…) Đứng trướcThanh Thúy, nghe Thanh Thúy hát những bài buồn buồn bằng một giọng trầm, với những nét mặt 
  xa vắng, khán giả như thấy bị lôi kéo về một dĩ vãng xa xôi nhưng cũng rất gần gũi quen thuộc, một dĩ vãng dệt một 
  hình ảnh rung động, cảm nghĩ gắn liền với lịch sử đất nước, với thôn quê , đồng ruộng , với sông Hương 
  , núi Ngự, tiêu biểu cho những gì là dân tộc, cá tính địa phương về mặt tiêu cực: một nỗi buồn man mác, 
  cô tịch, trầm lặng, vô định…Thanh Thúy là hiện thân của nỗi buồn đó. </i> <br /></p>
  <p>
  Giọng ca trầm buồn và phong cách trình diễn của Thanh Thúy đã gây 
  cho Sơn một ấn tượng đặc biệt. Ngay trong đêm nhạc đó, Sơn đã viết một mảnh giấy nhỏ đề nghị Thanh 
  Thúy hát bài <i>Giọt Mưa Thu </i>của Đặng Thế Phong<i>. </i>Thanh Thúy nhỏ nhẹ cám ơn, 
  rồi cất tiếng hát. Khi hát do có tâm sự riêng, nghe đâu cha cô vừa mất  trước đó vài tháng và mẹ cô bị 
  lao phổi đang trong tình trạng trầm trọng. Cô đã không kiềm chế được cảm xúc, cứ để cho tình cảm tràn đầy, 
  cô vừa hát vừa khóc. </p>
  <p>
  Sau khi quay về Huế, có lẽ vào một đêm mưa, cơn mưa của Huế, Sơn đã nhớ lại những giòng nước mắt lăn dài trên má của 
  cô ca sĩ trẻ với số phận bất hạnh, “<i>những giọt nước mắt ấy như một cơn mưa nhỏ 
  trên tâm hồn mỏng manh của tôi đã khiến tôi phải lùi xa hơn nữa về một cõi đời nào còn xa xôi hơn đã từng 
  làm tôi nhỏ lệ. </i></p>
  <p>
  <i>Phải có một nỗi tuyệt vọng nào đó khởi đầu để tôi không ngừng dan díu với những giọt nước mắt của 
  đời làm của cải riêng tư. Eva ăn trái cấm và sự sống thành hình. Tôi e cũng đã từng nuốt những giọt 
  nước mắt để biết tận tình nói về những giọt nước mắt kia </i>(3)<i>. </i></p>

  <p>Những giọt nước mắt đó đã trở thành một ám ảnh, một thôi thúc làm bùng lên ngọn lửa sáng tạo đang âm ỉ cháy trong Sơn. 
  Và, Sơn đã viết ra như không kiềm giữ được:  <br />
  </p>
  <dd><i>Buồn ơi trong đêm thâu </i><br />
  <i>Ôm ấp giùm ta nhé</i><br />
  <i>Người em thương mưa ngâu</i><br />
  <i>Hay khóc sầu nhân thế</i><br />
  <i>Tình ta đêm về có ấm</i><br />
  <i>từng cơn mưa em chưa</i> (…) <br />
  <b><i>Ướt Mi</i></b> (4)<br />
  </dd>
  <p>
  Bài hát <i>Ướt Mi</i> ra đời trong một hoàn cảnh như thế, và nó đã được giới trẻ miền Nam đón nhận nồng nhiệt vào 
  những năm 1959-1960, đặc biệt khán giả Nhật Bản cũng rất thích bản nhạc này, một phần do dàn nhạc giao hưởng 
  của Nhật đã thu và trình diễn. Với âm điệu đó, ngôn từ đó hình như anh đã nói thay họ những gì trong cái 
  góc riêng tư, sâu kín nhất nhưng lại như có vẻ giản dị, dễ cảm thông mà họ không thể nói được.  </p>
  <p>
  Tiền bản quyền của ca khúc <i>Ướt Mi</i> mà Nhà xuất bản An Phú đã trả cho Sơn là 5.000 đồng (5), một số tiền quá lớn. 
  Anh đã bất ngờ với số tiền mà mình nhận được. “<i>Dạo ấy, trong đầu hoàn toàn chưa có một khái niệm nào về 
  tiền tác quyền. Ở tuổi hai mươi, trong tâm trí đang còn phơi phới những ý đồ hiệp sĩ. Số tiền năm ngàn hồi ấy quá lớn đã được dùng một phần 
  tặng người ca sĩ và phần còn lại chia đều cho các bạn cùng ở trọ. Mỗi tháng tiền ăn ở cho một học sinh, sinh viên chỉ 
  có năm sáu trăm đồng.</i></p>

  <p><i>Nguồn cảm hứng đầu tiên ấy đã làm cơ sở cho một loạt những cảm xúc khác thành hình. Như một khu 
  rừng mùa thu yên tĩnh được một cơn gió thổi bùng lên đánh thức lớp lá vàng dậy, tâm hồn tôi đã bắt đầu 
  biết xôn xao  theo những tín hiệu, dù nhỏ nhất của cuộc sống. Tôi không còn nhìn ngắm cuộc sống 
  một cách lơ đãng như trước nữa mà càng lúc càng thấy mình bị cuốn  về phía những tình cảm phức tạp 
  của con người.</i></p>
  <p>
  <i>Những trái cây đầu mùa ấy còn vụng về, chưa có vóc dáng riêng, nhưng nó mang đến niềm thích thú để 
  từ đó sẵn lòng làm một cuộc hành trình dài lâu đi vào cái bề sâu của âm thanh và ngôn ngữ.” </i>(6)<br /></p>
  <p>
  Một năm sau, năm 1959, một lần nữa, Sơn viết một bài khác, cũng để tặng người đã hát bài hát đầu tiên của mình. 
  Bóng dáng người nữ ca sĩ nhỏ nhắn đêm đêm sau xuất hát hấp tấp bước vào ngõ tối trên đường Cao Thắng 
  trở về nhà với mẹ. Đó là ca khúc <i>Thương Một Người</i> như để chia sẻ trên đôi vai cô ca sĩ  trẻ sớm gánh 
  chịu nỗi nhọc nhằn.  <br /></p>
  <dd><i> Thương ai về ngõ tối </i><br />
  <i> Sương rơi ướt đôi môi</i><br />
  <i>Thương ai buồn kiếp đời</i><br />
  <i>lạnh lùng ánh sao rơi.</i><br />
  <i>(...) </i><br />
  <i>Thương ai về xóm vắng </i><br />
  <i>Đêm nay thiếu ánh trăng</i><br />
  <i>Đôi vai gầy ướt mềm </i><br />
  <i>người lạnh lắm hay không.</i><br />
  <b><i>Thương một người</i></b> (7)
  </dd>
  <p>
  Với Thanh Thúy, tình cảm mà Trịnh Công Sơn đã dành cho cô không biết có phải là tình yêu hay nỗi niềm cảm thông trước 
  số phận nghiệt ngã của người đồng điệu?  Hình như chính Sơn cũng không phân định được.  <br />
   <br />
  <b>Sâm Thương</b>
  <br />
  </p>
  <p>____________ <br /></p>
  <p>(1) Trịnh Công Sơn, <i>Trịnh Công Sơn, Người hát rong qua nhiều thế hệ</i>, Nhà Xuất Bản Trẻ, 2003, tr.16.</p>
  <p>(2) Nguyễn Văn Trung, <i>Nhận Định IV</i> , Nam Sơn xuất bản, 1966, tr. 148-150.</p>
  <p>(3) Trịnh Công Sơn, Sđd, Nhà Xuất Bản Trẻ, 2003, tr16.</p>
  <p>(4) Trịnh Công Sơn<i>, Ướt Mi, </i>Nhà Xuất bản An Phú,1959.</p>
  <p>(5) Theo thời giá năm 1956, một lượng vàng khoảng hơn 1.000 đồng . </p>
  <p>(6) Trịnh Công Sơn<i>, Trái Đầu Mùa</i>, Bản thảo viết tay.</p>
  <p>(7) Trịnh Công Sơn, <i>Thương một người</i>, Nhà xuất bản An Phú, 1960.  <br /></p>


title: Bàn về cuốn "Trịnh Công Sơn - Vết chân dã tràng"
created: 2009-08-18 18:53:59+00:00
edited: 2009-08-18 19:30:31+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Vũ Ngọc Tiến, vanchuongviet.org, 18.8.2009
url_id: ban-ve-cuon-trinh-cong-son-vet-chan-da-trang
body:
  <p>
  <br />Tin UBND tỉnh Bình Định ngày 13/8/2009 ra quyết định cấm lưu hành cuốn “Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng” của Ban Mai làm sửng sốt giới văn học nghệ thuật cả nước về một văn bản trái luật và ngạo mạn kiểu “phép vua thua lệ làng”! Trái luật bởi ấn phẩm ra đời đúng theo trình tự của Luật Xuất bản, còn nội dung trình bầy kết quả nghiên cứu về một nhạc sĩ thiên tài, danh nhân văn hóa được cả nước mến mộ, thế giới ghi nhận. Ngạo mạn bởi Nxb Lao Động thuộc Trung ương quản lý, nội dung ấn phẩm là luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ, được Hội đồng các GS, PGS thẩm định kỹ càng, mấy ông quan chức hàng tỉnh sao không nhớ câu ngạn ngữ “Sơn ăn tùy mặt, ma bắt tùy người”? Lại có luồng dư luận coi lệnh cấm chỉ như ném vào hư không, bắt gió đuổi mây bởi sách đã in, nộp lưu chiểu Quý IV/2008, phát hành rộng rãi trên cả nước thì một tỉnh lẻ miền Trung làm sao thu hồi? Lệnh cấm sách sao dường như không nhằm vào sách mà nhằm vào người viết sách, trong bối cảnh nội bộ Hội VHNT Bình Định tổ chức đang nát như tương, nhân tình rối như canh hẹ trước kỳ đại hội?...Song dư luận vẫn chỉ là dư luận. Lời nói gió bay. Ta hãy thử tìm hiểu trong cuốn “Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng” tác giả Ban Mai viết gì?   <br /></p>
  <p><b>Lướt qua cuốn sách</b>
   <br />
  </p>
  <p>Cuốn “Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng” của tác giả Ban Mai, (tên thật Nguyễn Thị Thanh Thúy), Thạc sĩ,  giảng viên ĐH Quy Nhơn. Sách do Nxb Lao Động phối hợp với Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông- Tây ấn hành theo Quyết định xuất bản số523- QĐLK/LĐ ngày 22/8/2008 và giấy XNĐKKHXB/CXB số 38-133/LĐ ngày 22/8/2008. Sách in xong nộp lưu chiểu vào Quý IV/2008. Bìa trình bày của họa sĩ Văn Sáng khá đẹp trong sự giản dị, tao nhã. Hai mảng màu tương phản, bố cục chữ và những nét vẽ chấm phá minh họa khơi gợi cho ta cảm nhận về chiều sâu văn hóa, triết lý vô thường của người nhạc sĩ tài hoa họ Trịnh. Ở trang lót bìa cuối sách chỉ ghi mấy lời giới thiệu rất vắn tắt của  Nxb Lao Động:  <br /></p>
  <p>“<i>Tác giả tập chuyên luận </i><b><i>Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng</i></b><i> tái hiện cuộc hành trình làm người và thế giới nghệ thuật của Trịnh Công Sơn, qua những phân tích, soi chiếu vào hệ thống ca từ của ông, giúp người đọc có được cái nhìn khách quan, thấu đáo hơn về Nhạc Trịnh, một hiện tượng văn hóa Việt Nam hiện đại</i>…”  <br /></p>

  <p>Sách dày 472 trang, chia hai phần chuyên luận và phụ lục. Phần chuyên luận, Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng ngắn gọn (trang 17- 142) gồm các chương: Quá trình nghiên cứu- TCS tiếng hát dã tràng- Vết chân dã tràng ngàn năm in dấu- TCS và chiến tranh Việt Nam- TCS người tình cuộc sống- TCS người ca thơ- Kết luận và tài liệu tham khảo. Theo lời giới thiệu của GS Nguyễn Đình Chú (ĐH Sư phạm Hà Nội) ở đầu sách, phần này vốn là luận văn tốt nghiệp cao học của tác giả, với tên đề tài được Ban Mai chọn là “Thân phận con người và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn”. Ông nhận xét: “Đây là vấn đề cốt lõi trong nội dung ca từ của Nhạc Trịnh. Do đó, nhiều bậc thầy, bậc đàn anh đi trước đã nói tới và nói đến nhiều điều rất hay, nhưng chưa có điều kiện nói hết. Ban Mai với yêu cầu một luận văn Thạc sĩ dĩ nhiên trên cơ sở tiếp thu thành quả của người đi trước, phải có sự phát triển, nâng cao bằng những phương pháp khoa học khác nữa mà kết quả đã được ghi nhận.” Ở phần phụ lục (trang 143- 471) bao gồm: Danh mục các tập nhạc TCS, danh mục các ca khúc TCS và đặc biệt là nội dung ca từ của 242 ca khúc do tác giả Ban Mai dày công sưu tầm, chỉnh lý và lựa chọn đưa vào sách. Đây là kết quả của quá trình lao động kiên trì, cực nhọc, say sưa, nghiêm cẩn của chị cần được tôn vinh bởi lâu nay, người yêu Nhạc Trịnh không mấy ai có cơ hội tiếp cận đầy đủ gia tài đồ sộ của người nhạc sĩ tài hoa đã quá cố. Tôi đọc lướt qua 242 ca khúc được chị chỉnh lý, công bố nội dung ca từ chợt có nhận xét, dường như chị đã thanh lọc bớt đi nhiều ca khúc có ca từ “nhậy cảm” chăng? Không nói đến con số 300, 500 hay 800 ca khúc theo lời đồn đại của công chúng, nhưng tại thời điểm ra sách, Ban Mai biết rất rõ 288 ca khúc được ông Phạm Văn Đỉnh (người Việt tại Pháp) công bố trên mạng Internet.   <br /></p>
  <p>
  <b>Và những cảm nhận của một người yêu Nhạc Trịnh</b>
  </p>
  <p>Tôi đọc cuốn “Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng” lần đầu vào dịp tết Kỷ Sửu. Ngày xuân, sau giờ khai bút, được đọc cuốn sách nghiên cứu có văn phong mềm mại, lời văn khúc triết, kiến giải tường minh của một cây bút nữ cũng thấy nhẹ lòng, đọng lại trong tôi ít nhiều ấn tượng đẹp về tác giả Ban Mai. Nay nghe tin sách bị cấm lưu hành, có cái gì thôi thúc tôi đọc kỹ lại phần chuyên luận (trang 17- 142) trong sách của chị.   <br /></p>
  <p>Công bằng mà nói, Ban Mai đã chọn một đề tài khó cho luận văn thạc sĩ của mình, bởi đối tượng nghiên cứu là Trịnh Công Sơn thân phận khá phức tạp, lại quá nổi tiếng, được nhiều người suy tôn là nhạc sĩ viết tình ca hay nhất thế kỷ XX của Việt Nam. Và vì thế đã có quá nhiều người viết về con người và sự nghiệp âm nhạc đồ sộ của ông. Là người đi sau, Ban Mai chắc phải dũng cảm, tin ở bản lĩnh của mình. Chị chọn hướng nghiên cứu đột phá vào ca từ của Trịnh Công Sơn, chú ý đến tính triết học của nó, trong mối tương quan nhân quả với hoàn cảnh cá nhân, gia đình, xã hội, bầu khí quyển triết học, các trào lưu chính trị… Tình yêu Nhạc Trịnh từ thủa bé thơ kết hợp với cảm quan mỹ học hiện đại và việc sử dụng các phương pháp xếp chồng văn bản của Charles Mauron, phương pháp liên văn bản do Mikhail Bakhtin khởi sướng… là chìa khóa giúp chị  mở vỉa quặng ngôn ngữ trong mỏ quặng quý hiếm của ca từ Trịnh Công Sơn.  <br /></p>
  <p>Đi sâu vào nội dung chuyên luận, ngoại trừ chương I, <i>Quá trình nghiên cứu</i> là yêu cầu bắt buộc của luận văn Thạc sĩ, các chương còn lại đều có dấu ấn riêng về sự đóng góp của tác giả ở mức độ khác nhau, với tư cách nhà nghiên cứu ca từ Nhạc Trịnh. Theo thiển nghĩ của tôi, có 3 chương không có nhiều khám phá, phát hiện mới lạ về Nhạc Trịnh là: Chương II, <i>TCS- Tiếng hát dã tràng</i> (trang 28- 41), lược thuật quá trình làm người, hành trình sáng tạo đan quyện vào nhau trong con người nghệ sĩ họ Trịnh. Chương III, <i>Vết chân dã tràng ngàn năm in dấu</i> (trang 42- 51), nói về sức lan tỏa và ảnh hưởng của Nhạc Trịnh trong cộng đồng trước và sau năm 1975; dù khác nhau tuổi tác, học vấn, vị thế xã hội hay đối lập nhau về chủ thuyết, khuynh hướng chính trị thì người nghe vẫn yêu Nhạc Trịnh theo cách cảm của riêng mình. Chương V, <i>TCS- người tình của cuộc sống</i> (trang 69- 98), nói về biên độ rộng lớn của tình yêu, sự dấn thân và triết lý vô thường trong ca từ Nhạc Trịnh. Nhìn chung, đóng góp của tác giả Ban Mai trong 3 chương nói trên chủ yếu là công phu sưu tầm nhân chứng và sự kiện lịch sử, sự hệ thống hóa và chắt lọc tinh hoa của những người viết trước. Nhờ đó, người đọc có được hiểu biết khá đầy đủ về con người Trịnh Công Sơn, cùng sự toàn mỹ về gia tài âm nhạc đồ sộ của ông. Nói như vậy không có nghĩa ở 3 chương này Ban Mai chỉ thụ động trong đánh giá Nhạc Trịnh. Khi so sánh văn bản Thơ Mới của Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… với văn bản ca từ  Trịnh Công Sơn, chị vẫn chủ động đưa ra nhận xét riêng, khá tinh tế, sâu sắc mà những người viết trước chưa đề cập đến: “ Tuy nhiên, ở đây ta thấy Thơ Mới luôn níu kéo thời gian, luôn muốn quay về quá khứ nên “chắn nẻo xuân sang”. Còn Trịnh Công Sơn cũng buồn, cũng tiếc nuối thời gian, nhưng ông hiểu đó là quy luật muôn đời của tạo hóa nên chấp nhận chứ không níu kéo, cùng hòa vào thiên nhiên để “chăn gió mưa sang”. Những ca khúc viết về thân phận con người của Trịnh Công Sơn trước sự sống cái chết và nỗi tàn phai cũng chỉ là đi tìm cái hữu hạn của kiếp sống. Sự hiện diện của mỗi số phận bắt buộc phải đi qua một khoảng thời gian nào đó, do định mệnh an bài và cái không gian vô định phải nhận diện. Theo nhà Phật, đó là nhân quả, là luân hồi, là sự sinh trưởng không ngơi nghỉ và biến hóa vô cùng để phát triển, tạo nên cái “nghiệp” cho số phận.” (trang 76). Song có lẽ những kiến giải độc lập, sáng tạo và phát hiện riêng mới của Ban Mai về Nhạc Trịnh nói chung, ca từ Nhạc Trịnh nói riêng nằm tập trung nhiều ở chương IV và chương VI.  <br /></p>
  <p>Trước hết nói về chương VI, <i>TCS- người ca thơ</i> (trang 99- 133). Đây là cái lõi của chuyên luận, là hướng tiếp cận chủ đạo và mục tiêu vươn tới của tác giả Ban Mai nên ngòi bút của chị khá họat và sắc. Mở đầu chương VI, Ban Mai tóm lược hệ thống lý luận về ca từ khá tinh gọn, chịu ảnh hưởng nhiều của GS Dương Viết Á. Nhưng chị vẫn có phát kiến riêng mới về mối quan hệ giữa các thành tố: âm nhạc, ngôn ngữ, bài thơ, lời ca. Đó là mối quan hệ tương đồng, tương sinh, tương hỗ, song không thoát ly tính dị biệt giữa lời ca với bài thơ. Từ cơ sở lý thuyết này, tác giả soi dọi vào ca từ Trịnh Công Sơn, đưa ra nhiều kiến giải tường minh, lý thú.  <br /></p>
  <p>Nửa thế kỷ qua, nhiều nhạc sĩ, nhà nghiên cứu đều thống nhất chung một nhận định rằng, ca từ Trịnh Công Sơn là những thi phẩm kiệt tác ông viểt ra để hát. Ngay cái tiêu đề của chương VI, Ban Mai cũng mượn lời của Văn Cao-cây đại thụ của âm nhạc VN thời tiền chiến: “Tôi gọi Trịnh Công Sơn là người ca thơ bởi ở Sơn , nhạc và thơ quyện vào nhau đến độ khó phân định cái nào là chính, cái nào là phụ.” Bởi thế, nhiều người công nhận ông là nhà thơ lớn, thậm chí là “Nguyễn Du của thế kỷ XX”. Song trước Ban Mai, chưa ai tổng hợp ca từ Trịnh Công Sơn theo các thể loại thơ: 4 chữ, 5 chữ, 6 chữ, 7 chữ, 8 chữ, lục bát và thơ tự do, ca dao, tục ngữ. (trang 107- 110). Vấn đề tưởng đơn giản, nhưng nó chứng minh nhà thơ viết nhạc họ Trịnh đã rất giỏi chọn thể loại thơ cho từng ca khúc phù hợp với chủ đề, đối tượng mà ông phản ánh sao cho nhuần nhuyễn âm luật nhất. Phát kiến thứ hai về sự lạ hóa ca từ, tuy trước đó đã có nhiều người bàn tới (Bửu Ý, Bùi Vĩnh Phúc…), nhưng chị là người trình bày kỹ, đầy đủ nhất về cách cắt chữ cuối câu, thêm chữ thuần Việt vào sau động từ, danh từ và ( trang 117- 125) đặc biệt là phần trình bầy phương pháp <b>Điệp</b>. Ban Mai đã đưa ra dẫn chứng đầy thuyết phục các thủ pháp điệp ngữ cách quãng, điệp ngữ vòng tròn, điệp câu với tần số đậm đặc trong 2 bài “Cát bụi” và “Bống ơi” (trang 114- 115), khiến tôi không khỏi cúi rạp mình trước thiên tài thơ và âm nhạc Trịnh Công Sơn. Có thể nói hai phát kiến của tác giả Ban Mai giúp ta hiểu sâu hơn về “thương hiệu” Nhạc Trịnh lừng lững trong bầu trời âm nhạc Việt Nam nửa cuối thế kỷ XX, dù trước chị mọi người đã nghĩ hoặc nói đến, nhưng không trọn vẹn.   <br /></p>
  <p>Chương IV, <i>TCS và chiến tranh Việt Nam</i> (trang 52- 68), tôi chọn đề cập sau cùng bởi tính nhậy cảm mà những người như ông Nguyễn Hoàn đã lợi dụng để bài xích cuốn sách và UBND tỉnh Bình Định ra quyết định cấm lưu hành! Không phải ngẫu nhiên nước Mỹ gọi Trịnh Công Sơn là một Bob Dylan của người việt và năm 2004, ông qua đời đã 3 năm vẫn được trao “Giải thưởng âm nhạc hòa bình thế giới” (WPMA). Trước Ban Mai, năm 1991, cô Yoshi Michiko (Nhật) đã làm luận văn Thạc sĩ tại Pháp về đề tài “Những bài hát phản chiến của Trịnh Công Sơn”. Nhạc phản chiến của Trịnh công Sơn có sức lan tỏa ra thế giới bởi ông không đứng về phe nào trong cuộc chiến. Ông đứng về phe CON NGƯỜI. Trái tim ông thuộc về nhân loại. Ban Mai với tư cách nhà nghiên cứu ca từ Nhạc Trịnh, chị phải khách quan và trung thực với lịch sử. Trong chương IV, Ban Mai có quyền nhắc lại những sự kiện sau năm 1975, Trịnh Công Sơn có giai đọan bị nghi ngờ, hắt hủi, thậm chí bôi nhọ là có thật, nhân chứng vẫn còn sống và họat động. Chị cũng có quyền ca ngợi bài hát “Cho một người nằm xuống”, nhạc sĩ viết tặng một sĩ quan Cộng hòa Lưu Kim Cương thay cho bất cứ ai chết trận trong cuộc chiến ở cả hai phía… Tôi tin đông đảo bạn đọc thông cảm và ủng hộ lời chị viết ở cuối chương IV: “Cho đến ngày nay, sau hơn 30 năm kết thúc chiến tranh, nhìn lại những chặng đường thăng trầm của đất nước, có lẽ đã đến lúc chúng ta dũng cảm nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua và thân phận các ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn” (trang 68).  <br /></p>

  <p>
  <b>Lời kết</b> <br />
  </p>
  <p>Gấp cuốn “Trịnh Công Sơn- vết chân dã tràng” của Ban Mai lại, tôi trộm nghĩ, tác giả có thể có vài thiếu sót về học thuật, bạn đọc sẽ công tâm đánh giá, nhưng toàn bộ tác phẩm là khách quan, trung thực, ít nhiều có đóng góp cho nền học thuật nước nhà. Có thể người ra quyết định cấm lưu hành chưa chắc đã đọc hoặc chỉ đọc lướt qua. Tôi ngờ rằng có ai đó trong giới văn học nghệ thuật tỉnh Bình Định đã ác ý thổi phồng mặt nhậy cảm của chương IV mà tham mưu cho “Sếp” lớn trên tỉnh chăng?  Hy vọng công luận và các cơ quan hữu trách ở Trung ương sẽ trả lại sự công bằng cho tác giả- tác phẩm…  <br /></p>
  <p>Hà Nội 16/8.2009<br />
  <br />
  <b>Vũ Ngọc Tiến</b><br />
  <a href="http://www.vanchuongviet.org/vietnamese/vanhoc_tacpham.asp?TPID=10857&LOAIID=28&LOAIREF=1&TGID=798" target="_blank">vanchuongviet.org</a>, 18.8.2009<br />
  <br />
  </p>


title: Bao giờ 'Trên cành khô hoa nở'
created: 2012-10-28 14:05:52+00:00
edited: 2012-10-28 14:16:22+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: ĐỖ TRUNG QUÂN, nhân sự kiện tin đồn Khánh Ly về hát tại Việt Nam. 27/09/2012.
url_id: bao-gio-tren-canh-kho-hoa-no
body:
  <br />
  <p>
  Ca khúc lừng lẫy ngay khi ra đời “Diễm xưa” của Trịnh Công Sơn tiếc thay lại không phải ấn tượng dữ dội nhất với một thiếu niên 15 tuổi.
  </p>
  <p align="center"><img src="khanh_ly_bbc_nocredit.jpg" /><br />
     Ca sĩ Khánh Ly đã hai lần về thăm nhưng chưa diễn ở Việt Nam từ sau 1975</p>
  <p>
  Tiếng hát của Khánh Ly trong ký ức tôi khi đang lớn lại luôn gắn liền hình ảnh một thành phố Sài Gòn vắng lặng của giới nghiêm, ầm ì tiếng đại bác vọng về và ánh hỏa châu trôi lững lờ, thắp sáng chỉ trong khoảnh khắc cái khoảng sân đầy bóng tối của nhà mình những năm Mậu Thân 1968.
  Đêm đêm áp tai vào hầm cát nghe tiếng hát Khánh Ly vẳng từ đâu đó bên hàng xóm “Đại bác đêm đêm dội về thành phố người phu quét đường dừng chổi đứng nghe…” buồn , đẹp và u uất khó giải thích với một người chưa đủ trưởng thành.
  </p><p>
  Nhưng cứ thích áp tai nhiều đêm như thế vào thành vách ẩm ướt của hầm cát nồng mùi chiến tranh. Có lẽ chúng tôi là thế hệ không có tuổi trẻ hay đúng hơn là một tuổi trẻ vội vàng đi qua trong nhiều thảng thốt. Cái chết, bom đạn không còn nơi ruộng đồng xa thẳm. Nó vào thẳng thành phố ngổn ngang xác chết từng ngày.
  </p><p>
  Vài chục năm sau hòa bình. 1997, tôi và một vài bạn bè đồng nghiệp khác lại thu xếp giấy tờ, vật dụng rời khỏi tờ báo đang rất lừng lẫy của Sài Gòn: Báo Tuổi Trẻ.
  </p><p>
  Cuộc ra đi chỉ vì ba nhân vật. Hai còn ở nước ngoài, một đã về để trình diễn nghệ thuật: Nhạc sĩ Phạm Duy, Khánh Ly và Thủy - Ea Sola tác giả của “Hạn hán &amp; cơn mưa” vở múa mà các nhân vật hầu như bất động hoàn toàn lại gây thành những cơn chấn động gây tranh cãi về “vấn đề tư tưởng”. Lên án vở múa đương đại ấy tạo thành cơn sóng lớn trên truyền thông và báo chí ngày ấy.

  </p><p>
  Chúng tôi ở phía ủng hộ sự hòa giải và sáng tạo trong nghệ thuật. Cầm đèn chạy trước ô tô rồi. Phải ra đi thôi. Nhưng đấy chỉ là giọt nước tràn ly. Trước đó là những bài viết của Tuấn Khanh, người sẽ thành nhạc sĩ tên tuổi sau này.
  </p><p>
  Anh và tôi cùng quan điểm ủng hộ sự trở về của nhạc sĩ Phạm Duy và nhắc đến giọng hát Khánh Ly trong những bài viết có liên quan đến nhạc Trịnh thời đểm ấy. Khi đó, trong bài báo hai cái tên ấy luôn phải viết tắt: PD – KL.
  </p><p>
  Nhưng viết tắt những nhân vật được xem nằm trong phạm trù “ tabu – cấm kỵ ” những năm 1995 – 1996 cũng đã là hé lộ quan điểm riêng của mình.
  </p><p>
  Sự phản ứng có ngay trong Tuổi Trẻ và cũng đến từ Hội âm nhạc thành phố. Không thể chọn thái độ “nói ngược lại” những điều mình đã viết. Chúng tôi khoác vai nhau ra khỏi cổng tờ báo mình yêu quý và cũng đã góp phần cho manchette vững mạnh của nó.
  </p><p>
  Chuyện cũ, nhắc lại trong tinh thần không hờn giận ai. Hàng chục năm đã qua. Những nhân vật không đồng quan điểm ngày xưa với chúng tôi, nay có nhiều người đã gặp gỡ, ca ngợi tác phẩm và sự đóng góp lớn lao của Phạm Duy với nền âm nhạc Việt Nam. Đấy cũng là điều công bằng và dù muộn màng cũng vẫn là điều đáng quý trong cái tinh thần hòa giải mà không ít người phải chịu trả giá.
  </p><p>
  Cuộc chiến tranh ý thức hệ kéo dài 30 năm đã để lại cho thành phố Sài Gòn, đồng thời cũng là thủ đô của Nam Việt Nam những hệ lụy thuộc về lịch sử. Đấy là thành phố “được" giải phóng và trước khi “được giải phóng” ngay trong lòng của nó đã có những cuộc tương tàn. Những cuộc chống cộng bên cạnh những phong trào phản chiến chống Mỹ.
  </p><p>
  Âm nhạc không ra khỏi cuộc chiến tranh ấy. Nếu có phong trào “Hát cho đồng bào tôi” mà ý thức hệ chính trị nghiêng rõ về cánh tả, thì phong trào Du ca mà Phạm Duy như một trong những thủ lĩnh uy tín cũng như một đối trọng nặng ký. Sau 1975, những nhạc sĩ phong trào sinh viên học sinh chính thức lộ diện là những đảng viên cộng sản thì những nhạc sĩ phía bên kia chiến tuyến nhiều người cũng vác balo vào trại cải tạo hay âm thầm “Gánh dầu ra biển”.
  </p><p>
  Nhiều chục năm sau. Khi chính sách trong nước đã phần nào thay đổi, những ân oán cũ tưởng đã phai nhạt với thời gian. Nhưng không hẳn thế. Chính sách là ở nơi cao vời. Phép vua vẫn thua lệ làng, những ân oán vẫn nằm ngay trong lòng người. Kêu gọi hòa giải không dễ dàng và đơn giản và dù cả hai phía trong nước lẫn hải ngoại theo thời gian đều đã có những cuộc đi lại, ca hát tưởng rất đương nhiên và bình thường. Nhưng sóng ngầm ân oán vẫn còn cuộn chảy đâu đó ở nơi này nơi kia.
  </p><p>
  Những Trần Long Ẩn, Tôn Thất Lập v.v. nay đang là chức sắc của Hội âm nhạc Việt Nam chắc chắn không bao giờ có mặt trong những đêm ca khúc của Phạm Duy hôm nay tại Sài Gòn. Không khó hiểu và cũng không thể trách họ. Nhưng nó lý giải phần nào câu hỏi tại sao người này thì được, người nọ thì không?
  </p><p>
  Dù đã về Sài Gòn hai lần nhưng đều trong im lặng, Khánh Ly rồi cũng sẽ có ngày sau những đêm ca hát lại thong dong đi dạo trên đường phố Sài Gòn thăm lại phố phường và cái phòng trà mang tên chị ngày xưa trên đường Tự Do nay là Đồng Khởi. Hay lặng lẽ thắp một nén hương trước mộ phần của người nhạc sĩ đã song hành cùng chị trên con đường nghệ thuật chưa từng đứt quãng.
  </p><p>
  Đông đảo người yêu mến giọng hát chị hẳn cũng mong điều ấy sớm thành. Nhưng để sớm thành thì trong lòng những con người nào đó đang cầm nắm tư tưởng, chính trị, nghệ thuật của thành phố Hồ Chí Minh bỗng một hôm nhận ra để kêu lên thảng thốt “ A! Trên cành khô hoa nở [Phạm Duy]”.
  </p><p>
  Mà điều ấy vẫn còn xa vời lắm.
  </p>
  <p>
  <b>Đỗ Trung Quân</b><br />
  <a href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/09/120928_khanhly_dotrungquan.shtml">www.bbc.co.uk</a>, 28/09/2012</p>


title: Bùi Giáng và Trịnh Công Sơn
created: 2007-02-13 19:54:20+00:00
edited: 2007-02-13 21:26:51+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Ngô Văn Tao, Tết Đinh Hợi, 2007.
url_id: bui-giang-va-trinh-cong-son
body:
  <div class="newsImageContainer">
    <a href="/paintings/chan-dung/ba-chang-thi-si.jpg/image_view_fullscreen">
       <img src="/paintings/chan-dung/ba-chang-thi-si.jpg/image_mini" /></a>
    <p class="discreet">Ba chàng thi sĩ</p>
  </div>

  <p>
  <br />
  Bùi Giáng bản chất là nhà thơ. Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ nhưng lời ca rất thơ. Hai nghệ sĩ, với sự nghiệp trải dài từ những năm 60 cho đến tận cuối thế kỷ thứ 20, cùng chìm đắm trong nghệ thuật. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS) làm thơ rất nhiều và đặc biệt những năm cuối đời say mê vẽ: ký hoạ và vẽ sơn dầu những bức chân dung thơ mộng. Ngoài là nhà thơ, thi sĩ Bùi Giáng (BG) còn là một tư tưởng gia. Ông đã nhận định cùng với M. Heidegger rằng thi ca và nghệ thuật mới thật là <i>“bản thể”</i> của vũ trụ hiện sinh con người (chứ không phải lý tính, khoa học, lý luận cò ke đo đếm một hai). BG cũng đã từng vật lộn với “<i>cái cọ sơn dầu”</i> (nhưng gần như thôi hẳn, chỉ còn nâng cọ một đôi khi từ năm 1967, sau một trận hoả hoạn cháy tan nhà trọ với những bức tranh của nhà thơ). Và bức tranh mực màu trên giấy: <i>
  “Quê chàng là Ithaque”</i> - một trong hai ba bức tranh may còn lưu lại – đã chứng tỏ tiềm năng nghệ thuật thật sự của nhà thơ.
  </p>
  <p>Nghệ thuật của BG và TCS có chung một điểm là sự hồn nhiên lãng mạn trước cuộc đời. Mọi sáng tác nghệ thuật của TCS, những câu ca, một bài thơ hay một bức hoạ, đều tràn trề tình cảm sống thật của chính mình, nuối tiếc một mối tình, nhớ thương một người thân, đau lòng trước sự phù du của  đời người, tiếc 
  thương mạng sống mong manh quý báu giữa cái tàn bạo của chiến tranh (TCS đã nhiều năm trốn lính). Những áng văn thơ của BG suy tư sâu xa, khó hiểu hơn, nhưng thật cũng vô cùng hồn nhiên lãng mạn: hồn nhiên 
  lãng mạn trong cái bay bổng ngôn từ say mê diễn giải tư tưởng  đến tự bốn phương, say mê sống tràn trề 
  trong vũ trụ hiện sinh của chính mình. Cái đặc điểm rõ nhất là hai nghệ sĩ, hai nhà thơ của chúng ta, là họ đều rất thân thuộc với thể thơ lục bát của thi ca Việt Nam : một thể thơ tự nó, với truyền thống của ca dao và của Nguyễn Du, có nhịp điệu bình dị thi ca, dàn trải tình tứ. Trong thơ BG thì những nét này đã rõ. Còn ở TCS, ngoài những bài hát đều hàm chứa chất thơ, thơ TCS thường là thơ tự do, tự nó có vần điệu và nhịp hát không bắt buộc phải theo một luật âm vận nào, nhưng một phần lớn cũng là những bài 
  thơ lục bát, hai hay bốn câu, hồn nhiên tràn trề tình yêu hay lãng mạn tình cảm: <br />
  </p>
  <dd>
  <i>Mùi hương má cũ muộn màng<br />
  Ghé môi tư lự nỗi bàng hoàng xưa<br />
  Nắng phai lời giã biệt từ<br />
  Nhớ thêm một chút hương mù mịt xa</i><br />
  (TCS,  Montréal, 17.5.1992) <br />
  </dd>
  <p>
  Trong những năm 60, thời mà BG với <i>“Mưa nguồn”</i>, TCS với những bài ca tình yêu và phản chiến bắt đầu sôi nổi trong đời sống văn nghệ, còn có một trường phái văn nghệ đáng kể: <i>“Nhóm Sáng Tạo”.</i> Nhóm Sáng Tạo gồm nhiều văn nghệ sĩ. Trong hội hoạ - theo tôi biết - có Thái Tuấn, Ngọc Dũng, trong văn thơ phải nói tới Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên, Cung Trầm Tưởng... Nhóm văn nghệ sĩ này có lẽ đầu tiên theo thuyết hiện sinh của J.P. Sartre, nhưng về sau cốt yếu là canh tân, hay nói một cách khác sâu xa hơn, họ chính là tiền thân của những nhà văn thơ “<i>hậu hiện đại” </i>của Việt Nam. Nhưng nhóm Sáng Tạo có một lịch trình suy tư lý thuyết, có một bối cảnh lịch sử rõ rệt, tranh đấu chống lại Chủ Nghĩa Xã Hội, chống lại “<i>Đề cương Việt Minh – Văn nghệ vị nhân sinh, hiện thực xã hội chủ nghĩa” </i>(Trường Chinh). Nhóm này thân thuộc với BG, mà BG cũng rất tâm đắc với lý thuyết thi ca nghệ thuật hiện tượng học của Hiedegger, triết lý tư tưởng tiền bối của thuyết hiện sinh. Đại diện cho nhóm Sáng Tạo chính là Mai Thảo và Thanh Tâm Tuyền. Mai Thảo là tiểu thuyết gia duy mỹ chủ thể hình thức. Thanh Tâm Tuyền viết văn và làm thơ với lập trường lý thuyết. Dĩ nhiên là nhóm Sáng Tạo xa lánh TCS, mà nghệ thuật lời ca hồn nhiên bình dị đi thẳng vào lòng quần chúng. Tôi nhớ mãi bữa cơm chiều (Bún Bò Huế) mà hai vợ chồng hoạ sĩ Đinh Cường đãi Thanh Tâm Tuyền, TCS và tôi tháng 5 năm 1988 ở một chung cư tại Sài Gòn. Tôi nhớ mãi cái bữa gặp gỡ tẻ nhạt, bầu không khí nặng nề Thanh Tâm Tuyền không nói thẳng với TCS một lời. Sau rồi tôi biết Thanh Tâm Tuyền đã bị cầm giam mấy năm trời trong trại cải tạo của nhà nươc xã hội chủ nghĩa, trong khi TCS năm ấy đã là uỷ viên trong ban thường trực của “Hội Nhạc Sĩ thành phố Hồ Chí Minh”. Khi TCS đi thăm Canada 1992, những văn nghệ sĩ Việt Nam lưu vong, thường tự nhận là thuộc nhóm Sáng Tạo, công khai cách ly TCS. Nếu không nói tới sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật, theo tôi nghĩ tất cả đã hiểu lầm nhau. Bài ca <i>“Em còn nhớ hay em đã quên”</i> chẳng hạn, với câu “<i>em ra đi nơi này vẫn thế”</i> (mà theo đám văn nghệ sĩ lưu vong đáng nhẽ phải nói rõ rằng “nơi này đã thành một chốn đoạ đầy lao ngục”), không nói gì khác là đau lòng nhớ thương các em gái của mình (đã liều lĩnh lên thuyền ra đi tị nạn) và nhạc sĩ vẫn thầm tự nhủ rằng cái cõi tạm đen tối này tuy nhiên bao giờ 
  cũng thế với thiên nhiên với tình người dù dưới áp chế của bất cứ một sức mạnh nào (mà thật vậy, Sài Gòn ngày nay với kinh tế tư bản thị trường đâu còn khác Sài Gòn của ngày xưa!). <br />
  </p>
  <p>
  Giữa BG và TCS trái lại có một thâm tình tương giao thị tôn kín đáo. Cũng trong tháng 5 năm 1988, tôi còn giữ một kỷ niệm không bao giờ quên. Một buổi chiều, TCS đãi một bữa cơm rượu vodka dưới gốc cây 
  si  ở nhà Trịnh Xuân Tịnh, em trai cuả nhạc sĩ (cái biệt thự thời Tây mà nay là quán ăn Ba Miền của 
  Sài thành). Bữa cơm cốt  để cho tôi làm quen với BG: <br />
  </p>
  <dd>
  <i>Chịu chơi Hộ Trịnh Công Sờn<br />
  Cửa trời rộng mở rập rờn hoàng hoa<br />
  Chào nhau giữa những vốc-ka<br />
  Liên Xô số dzách ngộc ng<br /> 
  ...</i><br />
  (Bùi Giáng, 5.1988) <br />
  </dd>

  <div class="newsImageContainer">
    <a href="/paintings/ky-hoa-chan-dung/kh-bui-giang.jpg/image_view_fullscreen">
       <img src="/paintings/ky-hoa-chan-dung/kh-bui-giang.jpg/image_mini" /></a>
    <p class="discreet">Ký họa Bùi Giáng</p>
  </div>

  <p>
  Đó là mấy câu thơ Bùi Giáng viết trên bức ký hoạ TCS vẽ chân dung BG ngay chiều hôm ấy! Một chân dung sâu sắc, lộ hết tinh thần của nhà thơ, tài nghệ vượt hẳn các chân dung người ta vẽ BG mà chúng ta thường thấy. Chính bữa cơm rượu từ đó đã mở cho tôi cả một hành trình dài học hỏi tràn trề cảm hứng, giao lưu thâm tình đàm thoại với BG suốt mười năm, cho đến tận khi nhà thơ rời bỏ cõi đời. Mười hai giờ trước khi 
  đột quỵ, BG tuy rất yếu, vẫn để lại cho tôi ba câu thơ, ba câu đó đã được khắc trên bia bên mộ nhà thơ: <br />
  </p>
  <dd>
  <i>Đương thì nhật nguyệt trôi qua<br />
  Tha hương cố quận lạc hoa một nhành<br />
  Trường miên nguyện ngủ dưới ngành tùng trăng</i><br />
  (14 tháng Tám Mậu Dần -1998)
  </dd>
  <p>(phỏng dịch ba câu Hán Tự Hài Cú: Nhật nguyệt đương thì quá/ Tha 
  hương cố quốc lạc chi mai/ Tùng hạ nguyện trường miên- NVT). <br />
  </p>

  <p>
  Cũng trong mấy tháng hè năm 1988 đó, nhân sẵn có tôi, BG thường lại ăn cơm trưa uống rượu vang đỏ ở sân nhà của TCS. Ở TCS, tôi thu nhận sự trầm lặng suy tư  thật lâu rồi mới hạ bút sáng tác của anh; và một khi sáng tác rồi, nếu đấy là một bài ca, TCS không ngần ngại hát đi hát lại mấy ngày liền, và cũng không đắn đo sửa chữa một vài nốt nhạc hay từ ngữ... Trái lại, BG một khi đã cầm bút thì tức khắc viết tràn lan như không suy nghĩ hay đúng hơn như mang sẵn trong tâm trí từ lâu rồi cả một kho tàng tư liệu văn chương triết lý, giờ chỉ cần cho ý thơ và tư tưởng tự tuôn trào. Tôi nhớ một sự kiện điển hình: một 
  lần, tôi nhờ nhà thơ đề tặng TCS một quyển thơ, BG không một giây suy nghĩ, hạ bút viết ngay trên trang nhất những chữ Hán tượng hình: <br />
  </p>
  <dd>
  <i>Ngã hữu thốn tâm vô dữ  ngữ<br />
  Trùng lai sơn hạ Quế giang thâm</i><br />
  (Nguyễn Du)
  </dd>
  <p>
  (Tôi có chút tâm tình không đủ lời giãi tỏ, xin trở về như sông Quế nằm sâu dưới chân núi (Sơn)). <br />
  </p>
  <p>
  Hai nghệ sĩ tài danh của chúng ta vừa có những điểm chung và cũng có những khác biệt rất riêng. Trước hết là BG và TCS đều có quan niệm rằng nghệ thuật không thể ẩn dụ một lý thuyết nào - trái ngược với nhóm Sáng Tạo, khi cho rằng nghệ thuật phải là tư duy nằm ngoài thời sự, ngoài những chuyện nhân sinh tức thời hay những xu thế thời thượng. Người nghệ sĩ phải có hoài bão vượt thời gian, tìm về cái uyên nguyên vĩnh hằng của con người như tình yêu, khắc khoải, cô đơn và vị tha, tự cảm nhận sự khiếm khuyết trong thân phận làm người. Người nghệ sĩ phải biết thương cho những kẻ sa đoạ, khóc cho những người ngã ngựa, phủ nhận những chiến công... BG thường tự nói: <br /></p>
  <dd>
  <i>Quan tâm ngày thu lượm<br />
  Bàng quan với ngày mai thế sự</i><br />
  (BG dịch René Char). <br />
  </dd>
  <p>
  Những bài ca phản chiến của TCS tưởng là nói đến chiến tranh nhưng sự thật là nói về cái khát vọng hoà bình thân ái của con người sống với đau khổ và chết chóc tang thương.Trong những bài ca của TCS không có 
  thù và bạn, những chọn lựa này chỉ có tính cách giao thời, thay biến mỗi khi chúng ta nhìn lại lịch sử. BG mãi mãi là hành giả chân đất, áo quần tả tơi lang thang ngoài ước lệ xã hội của con người, lững thững qua các thời đại. TCS, trái lại, chấp nhận dửng dưng vui chơi hoà đồng, nên vì thế biết rõ mặt trái không hay ho gì của những quân nhân, chính trị gia của miền Nam Việt Nam và cũng biết rõ mặt thật tham lam nhỏ nhen, bề ngoài đạo đức nhưng đầy tham muốn tiền tài danh vọng của những cán bộ quan liêu bàn giấy của cách mạng. Vì thế thái độ TCS có tính cách thoả hiệp với cuộc đời, cũng chỉ vì nếu một nghệ 
  sĩ chân chính nhất định không chấp nhận những tục luỵ bi thương của con người thì gia đình anh cũng như chính anh sẽ không còn chỗ dung thân. <br />
  </p>
  <p>
  Nghĩ cho cùng, có cả một hố sâu ngăn cách BG với TCS. BG <i>chọn</i> làm thi sĩ cùng với thảm kịch  nhân sinh của <i>thi nhân, </i>của Phạm Thái xa lánh cõi đời:  <br /></p>
  <dd>
  <i>Ba mươi sáu tuổi là bao nả<br />
  Năm sáu đời vua khếu chán ghê<br />
  Một tập thơ sầu ngâm sang sảng<br />
  Vài nai rượu kết ních tì tì ...</i><br />
  (những câu thơ của Phạm Thái mà BG thường tự đọc lại), <br />
  </dd>
  <p>của Nguyễn Bính khi chết <i>“miệng vẫn tòm tem thèm miếng cơm”</i></p>
  <p>
  (thơ của Trần Mạnh Hảo).<br /></p>
  <p>
  Từ cuối năm 1988 – khi chính trị và kinh tế Việt Nam bắt đầu đổi mới, sự giàu sang được bộc lộ - TCS đã sống trong một thế giới xa hoa quyền quý mà không một nghệ sĩ Việt Nam nào từng được hưởng thụ. Nhưng trước khi sự giàu sang đến ngăn cách con người, BG vẫn thường bất chợt lui tới nhà TCS và được mẹ Sơn hay các em sẵn sàng đãi bữa cơm, chén rượu...Cái thời khó khăn vừa sau 1975 với cái nên thơ tình người, 
  nhà thơ vẫn giữ những hồi tưởng êm dịu của sự bao dung nhân ái, hiền hoà thân thiết: <br /></p>
  <dd>
  <i>Trịnh Công Sơn<br />
  (...)<br />
  Ồ bạn ạ! Ồ người ôi!<br />
  Ai đi vô tận tôi ngồi ngu ngơ<br />
  Chẳng bao giờ kể chẳng ngờ<br />
  Rằng tình mộng tưởng không giờ  xẻ chia<br />
  Không từ sương sớm trăng khuya<br />
  Không trăm năm cõi một rìa mép mao<br />
  Tuy nhiên ngoài luỹ trong hào<br />
  Còn rơi rớt chút hoàng mao A Đầu ...</i><br />
  (B.G. trong tập “<i>Vào chung cục thơ”).</i>
  </dd>
  <p>
  (hoàng mao A Đầu: con nhỏ hầu bên, với chỏm tóc vàng) <br />
  </p>
  <p>
  Có thể nói, từ cuối năm 1988, BG không còn lui tới gặp TCS nữa. Nhất là từ ngày tang lễ mẹ Sơn năm 1991, các em Sơn đã có thái độ rất rõ :  không cho nhà thơ của chúng ta tham dự sợ làm lạc bầu không khí tôn kính trang nghiêm với những quan khách hệ trọng. Việc này, tôi nghĩ, TCS đã không hề biết! Mãi đến năm 1994, với tập “Hán Tự Hài Cú” mà BG và TCS mỗi người phỏng dịch độ một trăm bài, tôi đã gián tiếp là sợi dây liên lạc giữa hai nghệ sĩ. TCS đã nhờ tôi đưa đến BG chỉ một câu tám chữ mà BG đã trả đáp bằng câu sáu chữ: </p>
  <dd>
  (thì rằng)<br />
  <br />
  <i>Trùng dương viễn biệt muôn vàn</i><br />
  <br />
  (ấy ai ấy ai)<br />
  <br />
  <i>Ghé qua lục địa muộn màng hỏi thăm.</i>
  </dd>
  <p>
  <br />
  Thật là mang mang một sự ngậm ngùi nhân thế! Tang lễ BG tháng tám năm Mậu Dần (1998), TCS đã đến lễ và hát trước linh cữu bài ca <i>“Cát bụi”.</i> Mấy tháng sau, nhân đọc bài hán tự hài cú: <br /></p>
  <dd>
  <i>Thi nhân quy thiên khứ<br />
  Lưu tồn điên đảo nhiễm trần ai<br />
  Xử ngã sầu bất tận</i><br />
  (NVT)
   <br />
  </dd>
  <p>
  TCS tức khắc viết ra bốn câu bảy chữ  tưởng nhớ đến nhà thơ: <br /></p>
  <dd>
  <i>Thi nhân vĩnh viễn chân trời ấy<br />
  Đảo điên điên đảo bụi trần gian<br />
  Từ ấy tôi buồn như cỏ dại<br />
  Buồn vì một chút bụi lang thang </i><br />
  (TCS, 9.5.1999) <br />
  <br />
  <br />
  </dd>
  <p>
  Vào Tết Đinh Hợi<br />
  <b>Ngô Văn Tao</b>
  <br />
  <br />
  <br />
  </p>


title: Về phim "Đất khổ"
created: 2015-04-10 21:48:31+00:00
edited: 2015-04-18 16:29:39+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bùi Văn Phú, VOA, 06/04/2015
url_id: bui-van-phu-voa-06-04-2015
body:
  <p> </p>
  <p><img width="13" height="15" class="image-inline" style="width: 1px;" src="resolveuid/23b538252ecf440b8623e99521a06cfd" /><img alt="" /><br /> <i>Bìa DVD phim 'Đất khổ' (ảnh: Bùi Văn Phú)</i></p>
  <p> </p>
  <p><i>Tựa phim: Đất khổ (Land of Sorrow).<br /> Dài 142 phút. Nói tiếng Việt, phụ đề tiếng Anh.<br /> Bản quyền: 1971 George Washnis Enterprises<br /> Đạo diễn: Hà Thúc Cần.<br /> Kịch bản: Hà Thúc Cần và Nguyễn Bá Hùng<br /> Nhà sản xuất: Nguyễn Bá Hùng.<br /> Diễn viên: Trịnh Công Sơn, Bích Hợp, Xuân Hà, Vân Quỳnh, Minh Trường Sơn, Lưu Nguyễn Đạt, Jerry Liles</i></p>
  <p>Trịnh Công Sơn có phải là một thanh niên trốn quân dịch? Theo bạn bè của ông kể lại thì điều này là sự thật. Ngay cả em gái của ông, cô Trịnh Vĩnh Trinh, cũng xác nhận chuyện đó trong một cuộc phỏng vấn với người viết bài.</p>
  <p>Nhạc sĩ họ Trịnh đã từ chối tham gia vào việc cầm súng bắn giết anh em. Đứng bên lề cuộc chiến, chứng kiến mất mát, đổ nát, đau thương của chiến tranh đã đem đến cho ông chất liệu để viết lên những ca khúc với âm điệu buồn về thân phận quê hương, thân phận con người, những bài ca đã làm rung động con tim nhân loại.</p>
  <p>Một Trịnh Công Sơn trốn lính, một Trịnh Công Sơn có mặt ở Huế chứng kiến tang thương khi Tổng tấn công Tết Mậu Thân xảy ra, cùng với một Trịnh Công Sơn mong ước dựng xây quê hương trong thanh bình. Tất cả đã được lồng vào phim “Đất khổ”.</p>
  <p>Phim này sẽ được chiếu tại tại Đại hội Điện ảnh Việt Nam kỳ 8 (Viet Film Fest) tại hải ngoại, do Hội Văn học Nghệ thuật Việt-Mỹ (VAALA) tổ chức vào tuần tới tại Little Saigon ở miền Nam California.</p>
  <p>“Đất khổ” không phải là một phim mới sản xuất mà đã được quay tại miền Nam Việt Nam trước năm 1975 do cố đạo diễn Hà Thúc Cần thực hiện. Cô Trịnh Vĩnh Trinh cho biết đạo diễn là một người rất thân với gia đình.</p>
  <p>Phim dựa trên cốt truyện từ hai tác phẩm “Giải khăn sô cho Huế” và “Đêm nghe tiếng đại bác” của nhà văn Nhã Ca, là người cũng viết lời thoại cho phim cùng với Hà Thúc Như Hỷ, Trần Lê Nguyễn và Phạm Viết Lịch.</p>
  <p>Trịnh Công Sơn là diễn viên chính, trong vai nhạc sĩ Quân và cũng là một thanh niên trốn quân dịch. Quân có những người anh là sĩ quan và cảnh sát của Việt Nam Cộng hòa, có chị là Thuý với người yêu là lãnh tụ sinh viên tranh đấu. Có em là Hạnh lúc nào cũng hăng say tham gia xuống đường chống chính phủ. Hình ảnh của Diễm cũng thấp thoáng trong phim.</p>
  <p>Những nhân vật, chuyện tình đan xen và sự nối kết quan điểm trong phim có nhiều nét hiện thực như trong gia đình của Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>Bối cảnh của phim mang những nét thời sự nổi bật của cuộc chiến Việt Nam, với phong trào tranh đấu của sinh viên Huế, với trận chiến Mùa hè Đỏ lửa 1972 và cuộc Tổng Tấn công của bộ đội cộng sản Bắc Việt vào Huế dịp Tết Mậu Thân 1968.</p>
  <p>Trong phim còn có nhân vật Tim, một lính Mỹ đào ngũ, quen với Quân ở khu nhà trọ trong Sài Gòn, thường chia xẻ với nhau buồn vui, mất mát người thân qua những ly rượu. Tim lấy vợ Việt, biết nói tiếng Việt nên bị nghi ngờ là CIA. Một lần Tim nhận tiền của bà con trong xóm, hứa đi mua đồ ở PX, cửa hàng dành cho lính Mỹ, mà không làm nên bị vợ đuổi, bị bà con mắng chửi.</p>
  <p>Quân giúp Tim, rủ anh về Huế đón Tết với gia đình. Đúng vào dịp Tết Mậu Thân. Bộ đội cộng sản tấn công chiếm thành phố. Tim bị lính Mỹ bắt lại còn gia đình Quân với mẹ và em phải chạy lên nhà thờ lánh nạn cùng với nhiều nạn nhân chiến tranh khác.</p>
  <p>Rồi gia đình lại tiếp tục chạy loạn. Thuý bị trúng đạn chết, xác chôn vội bên bờ đất. Mẹ buồn rầu: “Không đi đâu cả. Có chết cũng về nhà mà chết”.</p>
  <p>Lồng trong phim là một số ca khúc do Quân sáng tác, có những lời tình ca: “Làm sao em biết đời sống buồn tênh. Đôi khi ta lắng nghe ta…”, “Từng người tình bỏ ta đi như những giòng sông nhỏ, nhìn lại mình đời đã rong rêu…”</p>
  <p>Có những ca từ như lời ai điếu của thiếu phụ để tang người tình: “Em đi trong chiều có gió bay theo, thổi bùng khăn tang trắng giữa khung chiều…”.</p>
  <p>Có ca từ, theo lời Quân là “ước mơ thanh bình và là thân phận khổ đau của nước Việt Nam chúng ta.”</p>
  <p>Khi đất nước tôi thanh bình, tôi sẽ đi thăm.<br /> Tôi sẽ đi thăm một nghĩa địa buồn,<br /> Đi thăm mộ bia đều như nấm.<br /> Khi đất nước tôi không còn chiến tranh<br /> Trẻ con đi hát đồng dao ngoài đường…</p>
  <p><i> <img width="400" height="225" title="PhotoPhimDatKho" style="width: 1px;" alt="PhotoPhimDatKho" src="../photos/photophimdatkho/image_preview" /><img alt="" /></i></p>
  <p><i> Cảnh trong phim với Trịnh Công Sơn ôm đàn hát 'Tôi sẽ đi thăm' (ảnh: Bùi Văn Phú)</i></p>
  <p>Phim “Đất khổ” đưa lên những quan điểm trái nghịch của thanh niên thời bấy giờ, có người cầm súng chiến đấu, có người tham gia phong trào đấu tranh, có những nhận định, phát biểu: “Phận nước mình mà ai ai đâu quyết định không à…”.</p>
  <p>Khi giới trẻ tụ họp sinh hoạt cũng có lựa chọn khác nhau, anh muốn hát quyết thắng trong khi chị lại muốn có hòa bình để xây dựng quê hương:</p>
  <p>Ta cùng lên đường đi xây lại tình thương<br /> Lòng mẹ ta xưa kia bao la như Thái Bình Dương<br /> Những đứa con là sông mừng hôm nay xoá hết căm hờn<br /> Mượn phù sa đắp trên điêu tàn lòng nhân ái lên nụ hồng…</p>
  <p>Với nội dung về một nhân vật chính là một nhạc sĩ được cho là phản chiến và trốn lính, phim “Đất khổ” có được chiếu ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975 hay không thì không rõ lắm.</p>
  <p>Trong buổi ra mắt bản dịch tiếng Anh tác phẩm “Giải khăn sô cho Huế” của Nhã Ca tại Đại học Berkeley, tôi nêu câu hỏi này với nhà văn, bà trả lời rằng phim mới làm xong chưa kịp chiếu.</p>
  <p>Bà cho biết thêm, sau khi phim được phổ biến tại hải ngoại, trong nước đã cho phép chiếu. Sau vì bìa có in hình cờ đỏ sao vàng, người Việt ở Mỹ phản đối, cho nhà sản xuất biết phim không liên quan gì đến cờ đỏ sao vàng nên nhà sản xuất in lại bìa, bỏ cờ đỏ. Lúc đó trong nước lại cấm chiếu.</p>
  <p>Theo bách khoa tự điển mở, “Đất khổ” quay từ năm 1971 đến 1973 mới hoàn thành và đã được ra mắt tại Sài Gòn năm 1974, nhưng chỉ chiếu hai xuất cho công chúng rồi thôi.</p>
  <p>Bìa sau của DVD ghi chi tiết năm 1980 phim được chiếu tại rạp Paris Orient Theater bên Pháp và năm 1996 chiếu tại American Film Institute thuộc Trung tâm Kennedy, rồi tại Liên hoan Phim Mỹ Á cũng tại vùng Thủ đô Washington.</p>
  <p>Sau khi Trịnh Công Sơn qua đời năm 2001, trong một lần tổ chức giỗ ông tại khu tưởng niệm ở Bình Qưới, ban tổ chức đã dự định chiếu một vài đoạn trong “Đất khổ”, nhưng giờ chót phần này đã không được phép thực hiện.</p>
  <p>“Đất khổ” phản ánh khá trung thực hoàn cảnh chính trị, xã hội của một đất nước có tên Việt Nam Cộng hoà trong giai đoạn mười năm sau cùng, từ 1965 đến 1975, trước khi bị cộng sản xóa tên trên bản đồ thế giới. Một đất nước thường xuyên phải đối đầu với chiến tranh và người dân ai cũng mơ ước hoà bình đến với quê hương để cùng nhau góp tay xây dựng lại nhà cửa, xóm làng.</p>
  <p><strong>Bùi Văn Phú, </strong><a href="http://www.voatiengviet.com/content/ve-phim-dat-kho/2708508.html"><span><span style="color: rgb(0, 102, 204); " color="#0066cc">http://www.voatiengviet.com/content/ve-phim-dat-kho/2708508.html</span></span></a></p>
  <p></p>
  <p><em>Xung quanh phim</em><strong><em> Đất Khổ </em></strong>: <a href="../News/xung-quanh-phim-dat-kho">http://www.tcs-home.org/News/xung-quanh-phim-dat-kho</a></p>
  <p><em>Xem phim (102 phút)</em>: <a href="https://www.youtube.com/watch?v=HmEcsIMR08g">https://www.youtube.com/watch?v=HmEcsIMR08g</a></p>
  <p><b><br /></b></p>


title: Buổi Nhạc Thính Phòng - Khói Trời Mênh Mông
created: 2012-05-05 08:17:41+00:00
edited: 2012-05-05 15:32:12+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Thiên Hương, Melbourne, 22 Tháng 4 - 2102
url_id: buoi-nhac-thinh-phong-khoi-troi-menh-mong
body:
  <br />
  <p>
  Melbourne đã vào thu, khung trời bốn mùa đã chuyển từ một sáng sớm lạnh lẽo, đến một buổi trưa nắng đổ hanh vàng, và lại một buổi chiều âm u ướt át. Chúng tôi đã đi trên freeway M1 dưới một khung trời bồng bềnh mây xám để đến RSL Club ở East Malvern dự buổi nhạc thính phòng Khói Trời Mênh Mông nhân dịp Thanh Hải từ Đức sang.</p>
  <p>
  Thính đường không rộng lắm, thật ấm cúng với chỉ hơn một trăm người, trong vòng thân hữu. Sân khấu nhỏ, giản dị với một bình hoa sen khá lớn… <i>trăng vàng khai hội, một đóa hoa quỳnh…</i>(1)</p>
  <p>
  Và đoá hoa quỳnh đã từ từ hé mở khi chương trình được bắt đầu, khi thời gian dâng lên mênh mang như khói trời, khi những ca từ của nhạc sĩ họ Trịnh lại được chuyển tải đến từ Thanh Hải, người đã hát nhạc Trịnh gần bốn mươi năm, và từ những ca sĩ còn rất trẻ của Melbourne. </p>
  <p align="center">
  <img src="thanh-hai-21-04-2012.png/image_preview" />
  </p>
  <p>
  Tôi đã nghe Thanh Hải từ những ngày anh còn rất trẻ. Có một lần về Việt nam, mầy mò tậu được CD <i>Tôi Sẽ Nhớ</i> gồm hai giọng hát của Trịnh Công Sơn và Thanh Hải. Thỉnh thoảng vẫn nghe, và tiếng hát của Thanh Hải thật đặc biệt với bài <i>Chiều Trên Quê Hương Tôi</i> luôn vẫn mãi lung linh. Đến bây giờ nghe anh hát ngoài đời, giọng hát của anh trầm tĩnh hơn ngày xưa nhưng vẫn mang chất giọng du ca. Một giọng hát mà Trịnh Công Sơn đã nhận là “<i>giọng rất ăn với nhạc Sơn</i>” (2). Nhạc của Trịnh Công Sơn hình như luôn hay hơn vì thích hợp hơn trong một không gian nhỏ bé, với một chiếc đàn thùng và với những người đến nghe toàn tâm toàn ý thưởng thức những ca từ vừa bay bổng trong tình yêu, vừa ngậm ngùi cho thân phận, vừa mênh mang, lãng đãng, và dịu dàng như những lời tâm tình thủ thỉ.</p>
  <p>
  <i>Ở nơi nào trên mặt đất này có con người, ở đó có tiếng hát…Tôi nghe một tiếng hát và tôi thấy lại cả một khoảng trời đầy kỷ niệm... Cái khả năng to lớn sau cùng của ca khúc là mang đến sự cảm thông giữa mọi người bằng tiếng hát.</i> (3)</p>
  <p>
  Tiếng hát đã đưa Thanh Hải lại gần, rất gần với Trịnh Công Sơn. Và tiếng hát ấy, trong buổi chiều chủ nhật ấy, đã được hát lên cùng với lời tâm sự của Thanh Hải về tình bạn, về sự cảm thông giữa Trịnh Công Sơn và anh, về cái duyên trong việc gặp gỡ này, về thời gian anh hát nhạc Trịnh trước khi rời Việt nam. Một sự đồng cảm của hai người khi gặp nhau, khi ngồi bên nhau bên ly café, cùng im tiếng, để nghe tiếng tí tách rơi của những giọt thời gian.</p>
  <p>
  Theo Thanh Hải, với Trịnh Công Sơn, <i>mỗi hình ảnh là một bài thơ, mỗi bài nhạc cũng là một bài thơ</i> (4). Người nhạc sỹ đã đến trong cuộc đời, đã yêu rất thật thà các người con gái, các bóng dáng chỉ thoáng qua rồi vụt đi <i>Như Cánh Vạc Bay</i>, nhưng đã xuất hiện trong các tác phẩm của ông với những tình yêu đắm đuối ngọt ngào nhất. <i>Tôi Xin Làm Chút Gió. Mát thêm những bờ vai. Tôi xin là hôm nay. Cho đời em trẻ mãi</i> (5).</p>
  <p align="center">
  <img src="th-va-na.png/image_preview" />
  </p>

  <p>
  Thanh Hải và Như An hôm ấy đã hát bài <i>Tình Khúc Ơ Bai</i>. Ơ Bai có nghĩa là <i>Không Dám Đâu</i>, nhưng qua bài hát của Trịnh Công Sơn, Ơ Bai có vẻ mang nghĩa là <i>Không Bao Giờ</i>.</p>
  <p>
  <i>Ta đi bằng nhịp điệu. Nhịp điệu không giống nhau.Ta đi bằng nhịp điệu. Nhịp điệu sao khác màu. Sông cạn, đá mòn.Sông cạn, đá mòn. Làm sao ta gặp, làm sao ta gặp được nhau. Ơ bai í à í á…</i> (4)</p>
  <p>
  Tôi quen Như An đã lâu, nhưng ít khi nghe chị hát. Hôm ấy, khi Như An cất tiếng hát, tôi không ngờ chị hát hay đến thế. Những chữ thả ra rất tuyệt vời, và rất dễ thương. Như An cũng trình bày thêm bản <i>Nhìn Những Mùa Thu Đi</i>. Đến nay, bản nhạc này hình như đã 50 tuổi đời rồi.</p>
  <p>
  Năm mươi năm, nửa thế kỷ, một thời gian thật dài. Nhưng thời gian có nghĩa gì đâu trong âm nhạc. Nhất là khi chúng ta cùng ngồi trong một thính phòng nhỏ. Phần lớn là bạn bè, những người bạn đã quen từ lâu, mới quen hay sẽ quen. Mọi người cùng đến để thưởng thức những dòng âm thanh thánh thót, những dòng nhạc vượt không gian và thời gian. Mọi người cùng ở trong một không gian nhỏ nhưng lại vô cùng mênh mang, cùng quên đi những giọt mưa xối xả ngoài trời để nghe tiếng hát của hai thế hệ. Một thế hệ lớn lên trong cuộc chiến, trong cuộc sống mà quá khứ đã có những lúc cơ cực và thảng thốt. Một thế hệ trẻ lớn lên tại hải ngoại, trong cuộc sống an bình. Âm nhạc, luôn là gạch nối để xóa đi những lằn ranh. Chúng tôi đã may mắn được nhìn, được nghe những bạn trẻ, rất trẻ, như Lệ Thu, như Đoan Trang, Đinh Hùng, như Điệp, Cẩm Văn, Cường đã hát hết mình, đàn hết mình những bài ca của Trịnh Công Sơn …</p>
  <p>
  <i>Sống là sống với người khác và muốn có cảm thông chúng ta phải luôn luôn diễn đạt mình</i> (6). Tâm tình của Trịnh Công Sơn đã được nói đến qua những lời giới thiệu mượt mà của Mỹ Lý, những lời chân tình của Thanh Hải. Những lời tâm tình ấy thánh thót vươn lên với giọng ca nồng ấm của Đoan Trang, giọng ca ngọt như mật của Như An, giọng ca cao khỏe của Đinh Hùng, của Lệ Thu, …</p>
  <p>
  Hôm ấy, Thanh Hải đã hát lại cho chúng tôi nghe bài hát đã mang anh đến gần với Trịnh Công Sơn, <i>Đời Gọi Em Biết Bao Lần</i>. Anh cũng trình bày một số bài khá lạ.</p>
  <p>
  <i>Mọi người đã tới, vây quanh cuộc đời. Từng giờ tiếc nuối chia tay ngậm ngùi.</i> (7)</p>
  <p>
  Thinh không như lắng hơn, khi giọng hát lồng lộng của Thanh Hải vang bài Giọt Lệ Thiên Thu …</p>
  <dd>
  <i>Sống có bao năm vui vui buồn buồn người người ngợm ngợm<br />
  Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi non<br />
  Cuộc đời cho tôi cho tôi tiếng nói đôi khi vui tươi<br />
  Cuộc đời cho tôi cho tôi tiếng nói đôi khi ngậm ngùi<br />
  Gió núi bay qua lao xao bụi bờ lao xao bờm ngựa<br />
  Nắng quái yêu ma lung linh thành trì lung linh cửa nhà<br />
  Bước tới hư vô khoác áo chân như long lanh giọt lệ<br />
  Long lanh giọt lệ giọt lệ thiên thu</i></dd>
  <p>
  Dù các bài hát buồn hay vui, mỗi lần hát xong, tôi lại thấy anh mỉm cười. Có phải vì anh hân hoan được hát lên những lời ca rất đẹp, rất đẫm tình người, hay vì anh đang hát trong vòng tay của bạn bè, của gia đình, bên cạnh người vợ yêu thương của mình.</p>
  <p>
  Đã nghe Thanh Hải hát nhiều lần qua các băng dĩa. Nhưng qua băng dĩa, âm thanh dù thu thật toàn hảo cũng không thể bằng nghe ở ngoài đời. Giọng hát của anh vang hơn và sắc mạnh hơn lên với những âm điệu bật lên từ chiếc guitare. Nhạc Trịnh khởi đi từ những giọng hát mộc, từ những bước chân du ca. Sau một thời gian dài <i>bị nghe</i> những bài nhạc Trịnh <i>bị hát</i> với phong cách đổi mới của một số ca sĩ trẻ hiện nay, thật thú vị được ngồi trong một căn phòng nhỏ, khi mà thời gian, cảnh vật như đều đọng lại để những ca từ tuyệt vời của Trịnh Công Sơn vang lên, đánh thức những giấc mơ yêu thương của nhân loại. Quá khứ, hiện tại, tương lai như quyện vào nhau, như những sợi khói mỏng manh đấy nhưng lại khó tách rời.</p>
  <p>
  Chiều chủ nhật tháng tư ấy, chỉ trong hơn hai tiếng, nhóm Thanh Hải và bạn bè đã đưa chúng tôi vào một thế giới âm nhạc vừa mềm mại, vừa khắc khoải, vừa đau thương, vừa độ lượng. Một buổi nhạc với những hình ảnh thướt tha của các thiếu nữ, với những cơn gió ngạt ngào hương hoa sữa, hay thoang thoảng vị cốm non, long lanh những chiếc lá vàng, thoang thoảng những cơn mơ, v.v… ngậm ngùi đấy mà lại quá đỗi dịu dàng. (8)</p>
  <p>
  Chúng tôi đã đến, đã nghe lời nhắn nhủ <i>Hãy Yêu Nhau Đi khi rừng thay lá, hãy yêu nhau đi, dòng nước có trôi xa. Hãy kêu tên nhau trên ghềnh dưới bãi. Dù mai nơi này người có xa người…</i> để sống với <i>một tấm lòng, dù chỉ để gió cuốn đi</i>, dù chỉ để nước cuốn trôi(9) …</p>

  <p>
  Bài hát đã đứt, nhưng chưa ai muốn rời khỏi, vì còn đợi nghe Thanh Hải hát thêm bài <i>Em Còn
  Nhớ Hay Em Đã Quên</i>. Có người còn nao nức muốn nghe bài <i>Chiều Trên Quê hương Tôi</i>, nhưng
  rất tiếc không còn thời giờ. Cùng hẹn nhau một dịp khác vậy. Đã có duyên, thì vẫn còn gặp.
  Mọi sự trong cuộc đời, như Trịnh Công Sơn đã nói, đều <i>tùng duyên khởi</i>…</p>
  <p>
  Đêm đã xuống, mưa đã tạnh. Tất cả bước ra về, thanh thản sau một buổi chiều với bạn bè và âm
  nhạc.</p>
  <p>
  Đêm Melbourne mùa thu êm như những giấc mơ, ánh đèn đường ấm áp hắt lên những niềm vui
  nhỏ nhoi. Những cơn gió nhè nhẹ như gửi lời cảm ơn đến Thanh Hải, Như An đã đem tiếng hát
  đến từ <i>Đường Xa Vạn Dặm</i> (10), đến người tổ chức là chị Vinh và cô hướng dẫn chương trình dễ
  thương Mỹ Lý, đến những giong ca trẻ của Melbourne và toàn ban tổ chức.</p>
  <p>
  Xin cảm ơn, cảm ơn tất cả đã đến trong buổi chiều này, một buổi chiều quá đẹp để tất cả chúng
  ta cùng nhớ… <i>Tôi là ai, là ai, là ai? Mà yêu quá đời này</i> (11).</p>
  <p>
  <b>Thiên Hương</b>
  </p>
  <br />
  <br />
  <br />
  <hr />
  <p>
  1 Trong bản <i>Đóa Hoa Vô Thường</i> của Trịnh Công Sơn. Hình tượng hoa sen được nhớ đến khi xem bài hát này trong một video với những hình ảnh về một cô gái với những đóa sen tươi.<br />
  2 <i>Tiếng hát vang vọng cùng nhạc Trịnh</i><br />
  3 <i>Ca Khúc Là Nỗi Lòng Con Người</i> - Trịnh Công Sơn<br />
  4 Lời của Thanh Hải, trong đêm nhạc <i>Khói Trời Mênh Mông</i> - 21 Tháng Tư tại Melbourne, Úc châu<br />
  5 <i>Vì Tôi Cần Thấy Em Yêu Đời</i> - Trịnh Công Sơn<br />
  6 <i>Phác thảo chân dung tôi</i> - Trịnh Công Sơn<br />
  7 <i>Vẫn Nhớ Cuộc Đời</i> - Trịnh Công Sơn<br />
  8 <i>Nhìn Những Mùa Thu Đi</i>, <i>Nhớ Mùa Thu Hà nội</i><br />
  9 <i>Hãy Yêu Nhau Đi / Để Gió Cuốn Đi</i> – Hai bài đồng ca cuối chương trình<br />
  10 <i>Đường Xa Vạn Dặm</i> - Tên Một bài hát của Trịnh Công Sơn<br />
  11 <i>Tôi ơi đừng tuyệt vọng</i> - Trịnh Công Sơn<br />
  </p>
  <br />


title: Bửu Chỉ, Ngưòi Đứng Trên Miệng Núi Lửa
created: 2010-12-24 16:22:45+00:00
edited: 2014-06-23 17:24:37+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
author: Đinh Cường
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Để Nhớ 8 Năm Ngày Mất 14.12.2002 – 14.12.2010. Đinh Cường, 14.12.2010.
url_id: buu-chi-nguoi-dung-tren-mieng-nui-lua
body:
  <br />
  <p>
  Tháng cuối năm, nỗi buồn mênh mang khó tả. Chênh vênh giữa ngày tháng cũ đã qua và ngày khởi đầu của một năm mới sẽ đến. Chính giữa cái tháng Chạp, với màu trời xám chì và gió, gió từ đâu tới, thổi ngược từ sông Hương lên đến cái góc quán cà phê mang tên Thiên Đường... Bắt đầu từ đó, sau đó, Bửu Chỉ đã ra đi vĩnh viễn, tám năm, rồi sẽ qua chín năm, mười năm... Không còn gặp nhau, ở Huế, ở Saigon hay Hà nội nữa, nhưng những kỷ niệm cùng bạn  thì còn in dấu chưa phai.
  </p>
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="nguoidungtrennuilua.jpg" />
  <p class="discreet">Ngưòi Đứng Trên Miệng Núi Lửa, <br />
  Bửu Chỉ, 2000</p>
  </div>

  <p>
  Huế, căn nhà xưa của thân sinh. Chỉ vẫn vậy. Bàn thờ gia đình ở căn phòng rộng phía trước, bàn thờ Chỉ ở bên trái, còn để cặp kính tròn gọng bạc, cặp kính mà Hoàng ngọc Biên đã mua ở tiệm bán đồ xưa cũ tặng tôi năm mới qua ở Utah, Chỉ rất thích, và tôi đã tặng lại. Mỗi lần về Huế đều ghé về thắp nhang, khi nào cũng có Vy và các cháu tiếp ở bộ salon bên góc mặt, trên tường còn treo nhiều tranh của Cụ Ưng Thuyên, thân phụ Bửu Chỉ, những bức tranh rất hiếm quý ấy theo màu thời gian đã hư hao nhiều. Tranh Chỉ thì còn để rất nhiều bức khổ lớn bên phòng phía trái. Vy chăm sóc kỹ vì sợ bị ẩm mốc. Vy đi về giữa hai nhà trong Thành Nội và Vỹ Dạ. Guitare , tên ở nhà của cháu nội nay đã lớn (Chỉ rất mê đàn guitare và hát rất hay, say sưa, những bản nhạc tiền chiến, nhạc Phạm Duy và nhạc của người bạn mà Chỉ luôn thương quý, vẽ nhiều tranh và dessins đẹp: Trịnh công Sơn.</p>
  <p>
  Nhớ lại, những năm cuối thập niên 60, đầu 70, Bửu Chỉ còn rất trẻ, đang là sinh viên trường Luật - Huế, nhưng lại rất say mê hội hoạ, và trong các phong trào sinh viên tranh đấu ở Huế và Sài Gòn lúc đó, Bửu Chỉ được xem như là một nghệ sĩ chiến sĩ (artiste militant) bởi sự dấn thân trong cuộc sống lẫn nghệ thuật, dù chính giai đoạn sau này Bửu Chỉ mới đi vào con đường sáng tác thật sự. Theo dõi những chặng đường tìm tòi và sáng tác của Bửu Chỉ, có thể thấy từng giai đoạn khá rõ nét trong tranh của anh.</p>
  <p>
  Giai đoạn đầu (70-74) là giai đoạn “đen”, hay dùng chữ như Huỳnh hữu Uỷ - <i>hội hoạ trước nghịch cảnh</i> – giai đoạn anh sáng tác những bản vẽ bằng bút sắt mực nho, mạnh mẽ, đau nhói. Chất liệu này thích hợp cho phong trào đấu tranh mà anh là chứng nhân, là người chiến đấu. Tranh ở giai đoạn này, theo Bửu Chỉ : <i>"...Nếu cần dùng một danh từ để tạm định nghĩa khuynh hướng sáng tác của tôi, tôi xin dùng chữ Biểu tượng xã hội (Expressionisme socialiste)"</i>.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="haiduong.jpg" />
  <p class="discreet">Hải Đường, Sơn Dầu Trên Bố 80X100CM,<br />
  Bửu Chỉ, 1981</p>
  </div>
  <p>
  Giai đoạn tiếp theo từ năm 1975 là giai đoạn <i>“trầm tĩnh”</i>. Huế sau 75 cũng như nhiều thành phố khác đang trong những ngày đầu nhiễu nhương …Bửu Chỉ với tâm hồn nhạy cảm của một nghệ sĩ  và một trái tim nhiều ưu tư của người trí thức, vẫn đương đầu, vẫn dấn thân trước một khung cảnh đổi mới không mấy tốt đẹp. Và ta bắt gặp ở anh sự trầm tĩnh - thái độ cần thiết để nhìn lại và nhìn suốt vấn đề con người bằng tất cả lương tâm của một con người, một công dân …Vì vậy dễ dàng bắt gặp ở anh cái thế giới bàng bạc những nỗi niềm, những tình cảm và suy nghĩ khát khao đươc bày tỏ. Chính từ đó, Bửu Chỉ đã hình thành một quan niệm riêng về nghệ thuật. Nhà thơ Trần hoàng Phố (Bửu Nam, người gần gũi bên giòng họ Bửu Chỉ) đã nhận xét rất chí lý : <i>“Không gian vô cùng tận của vũ trụ, nơi nhật nguyệt mang mang soi tỏ, ở trong đó con người vừa nhỏ bé, vừa kỳ vĩ, nhỏ bé trong thân phận và kỳ vĩ trong khát vọng và suy tưởng muốn ôm choàng tất cả sự sống và nỗi đau - nỗi sầu muộn và niềm hy vọng kiếp nhân sinh, hoá thân thành sự đam mê sáng tạo nên các tác phẩm nghệ thuật như là sự chống trả với bước đi tàn bạo của thời gian.</i>” (Thế giới tranh và phong cách Bửu Chỉ - Diễn Đàn, Paris số 125 / 1.2003).
  </p>

  <p>
  Ám ảnh về thời gian thấy rõ trên những con số La Mã và hai chiếc kim đồng hồ, con người  hay hóa thân của người nghệ sĩ treo lơ lửng trên sợi giây đen trong rất nhiều tranh sơn dầu của anh. Bửu Chỉ không chọn trước cho mình một trường phái nào. Chính khát vọng muốn bộc bạch mọi điều với cuộc đời quyết định cho anh một <i>ngôn ngữ tạo hình</i> mang đầy cá tính và bản sắc Huế - đó cũng là phong cách của anh -  và tất nhiên, anh cũng đã tìm cách vươn tới một ngôn ngữ hội họa có tính quốc tế . Tên tuổi anh đã được ghi nhận trong rất nhiều sách ,báo của những nhà phê bình nghệ thuật uy tín.</p>

  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <img src="dinhcuong-buuchi.jpg" />
  <p class="discreet">Đinh Cường - Bửu Chỉ,<br />
  Café Liễu Quán Huế, 1981</p>
  </div>
  <p>
  Giai đoạn sau cùng có thể nói là giai đoạn <i>“tâm linh"</i>, suy nghiệm nhiều về triết lý của đạo Phật, anh phát biểu : <i>“Sáng tạo nghệ thuật là nổ lực tạo lập thế cân bằng tâm linh cho con người khi cuộc sống vốn ngắn ngủi và chông chênh"</i> (Catalogue triển lãm tranh Trịnh công Sơn - Bửu Chỉ - Đinh Cường tại Tự Do Gallery, Saigon từ 20.8 đến 7.9.2010).</p>
  <p>
  Tiềm năng và tiềm tính trong tranh sơn dầu Bửu Chỉ càng thăng hoa, anh đã đi bước đi ngàn dặm. Tranh anh mang tính triết lý và thơ mộng, thường dùng bố cục có suy tính (composition raisonnée), chú trọng cách xếp đặt, về những đường lực thế nào cho nhịp nhàng, mạnh mẽ và tạo dáng bằng những đường viền chắc chắn, không gian tranh được đắp dày rất kỹ. Anh cũng sử dụng ánh sáng như một phương tiện diễn đạt tư tưởng, cảm xúc, có thể quan niệm như lối chói sáng trên sân khấu, và thường chú tâm đến khối thể (volumes), cũng vì thế tranh của Bửu Chỉ rất gần với điêu khắc.</p>
  <p>
  Bửu Chỉ, bằng nghệ thuật suy ngẫm, khám phá cho ta thấy rằng, từ những nụ hoa hải đường hồng tiá đến những cây đèn dầu thô sơ, những bình vôi, ly cà phê đổ, que diêm tắt,  từ chim bồ câu cho đến chân dung Chuá, Phật …đều hiện xuống tác phẩm cuả anh đầy quyến rũ. Riêng tôi , còn thấy  Bửu Chỉ như một hoá thân của <i>“Người đứng trên miệng núi lửa”</i> (1),một sức sáng tạo mãnh liệt đã bị tro than cuốn đi. Bửu Chỉ mất lúc 2 giờ 34 phút chiều 14.12.2002 tại Huế, 54 tuổi ./.</p>
   <p>
  <b>Đinh Cường</b><br />
  Virginia 14.12.2010
  </p>


title: Bửu Chỉ, người mới trăm năm
created: 2006-12-19 15:09:15+00:00
edited: 2006-12-26 15:07:13+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Minh Hà
url_id: buu-chi-nguoi-moi-tram-nam
body:
  <p><i>Xin thắp một nén hương cho Bửu Chỉ (1948-2002), đã bay tìm Trịnh Công Sơn 
  ngày 14/10/2002, bằng bài « </i><i>Bửu Chỉ, người mới trăm năm » của Lê Mình Hà, mà chúng tôi đã xin phép và ấp ủ từ lâu, và một bức tranh bao bố đã gợi bàng hoàng, khát vọng cho một người con gái quanh quẩn phòng tranh, dạo ấy.<br />
  Mươi năm trước đó, cũng có một người con gái, chợt âm vang cùng <a title="Trịnh Công Sơn - nơi vùng ưu tư thành tiếng du ca" href="trinh-cong-son-tai-sao/"><b>Trịnh Công Sơn, tại sao?</b></a><br /> (<b>PvĐ</b>, 14/12/2006). </i></p>

  <p>
  <br />
  <br />
  <br />
  <br /><b>
  H</b>à Nội, </p>
  <p>phố Mã Mây. </p>
  <p>Tôi đi lang thang 
  trong phòng tranh Bửu Chỉ. Tôi, một cô giáo vừa rời đại 
  học. Lũ học trò kém cô bảy tám tuổi túm tụm bên ngoài 
  phòng tranh, dưới nắng thì thầm những chuyện gỉ chuyện 
  gì của tuổi mười bảy mười tám, cái tuổi mà tôi vừa 
  xa đi. Nhưng luôn có cảm giác là xa, xa lắm. </p>
  <p>Hà Nội trưa 
  ấy vẫn thỉnh thoảng ran lên mệt mỏi một tiếng ve dài. 
  Nhưng phố đã chơm chớm những ngón chân thu nắng. </p>
  <p>Hà Nội nhọc 
  nhằn và dịu dàng. </p>
  <p>Thư của bạn 
  bè Bửu Chỉ bay mười phương. Những dòng buồn. Bàng hoàng. </p>
  <p>Bửu Chỉ trăm năm ở tuổi năm tư. </p>
  <p>Vậy là khi đó Bửu Chỉ mới ba chín. Tôi bây giờ. </p>
  <p>Nhưng lúc đó tôi gọi Bửu Chỉ là chú. Không phải vì thói đỏng đảnh 
  hay rụt rè của một tuổi con gái. Cũng không phải vì Bửu 
  Chỉ nổi tiếng và gọi chú là để phân cấp tiếng tăm. </p>
  <p>Tôi có cảm giác nhỏ bé, qúa đỗi nhỏ bé, buồn vì nhỏ bé đến 
  thế trước người đàn ông nhỏ bé đó. </p>
  <p>Mà nắng ngoài kia thì mênh mang, không lời. </p>
  <p>Có cái duyên gì không mà khi đó giữa bao nhiêu người Hà Nội đang im 
  lặng di chuyển giữa phòng tranh Bửu Chỉ lại dừng bước 
  bên tôi. Và chúng tôi đã nói bao nhiêu là chuyện. Cái giọng 
  Huế bình thản về những ngày Thừa Phủ của Bửu Chỉ 
  giữa trưa Hà Nội ấn tượng đến bây giờ, nơi này, đang 
  lạnh và buồn như đâm như cắt. Và những ấp iu trong một 
  cánh diều Bửu Chỉ thả lên bầu trời khố tải. Và tình 
  yêu bụng tròn giống loài. Rực mà đạm, mà bền trên nền 
  nâu nghèo cực. </p>

  <div style="float: right;">
    <a href="Tranh bo1_by BC.jpg/image_view_fullscreen">
       <img src="Tranh bo1_by BC.jpg/image_preview" /></a>
    <p align="center" class="discreet">Tranh bao bố, 1987</p>
  </div>

  <p>
  Bạn thân Bửu Chỉ, anh Đặng Tiến hôm qua hỏi tôi từ Paris: Bao tải 
  thật ấy à? Vâng anh ạ. Bao tải thật. <i>Khố 
  tải</i>, đúng chữ 
  của Nguyễn Tuân. Những ngày Hà Nội thiếu, khắp nơi thiếu. 
  Những ngày mà cửa hàng gạo thông báo gạo về, bán cữ, 
  bán cữ thôi. Những ngày mà, nếu có tin ấy, thì dù có 
  đam mê đến mấy, ý thức trách nhiệm cao đến mấy cũng 
  phải xung phong đi xếp hàng mua gạo nếu người nhà công 
  việc thúc bách hơn mình. Những sợi đay nâu, thô, xen vài 
  ba sợi trắng nhờ và tự dưng dù khác thế lại gợi nhớ 
  điệp Đông Hồ. Bửu Chỉ và Hoàng Đăng Nhuận đã nhấn 
  vào cái nền dân tộc một thời ấy bao nhiêu đam mê và 
  táo bạo. Vành trăng non mấp máy, cái gạt tàn im hơi Hoàng 
  Đăng Nhuận. Bàn tay vươn trong lao Thừa Phủ, cánh diều 
  mang khát vọng trẻ thơ bay, những bụng tròn ấp ủ chuẩn 
  bị hoài thai tình yêu Bửu Chỉ. Và phòng tranh: trụ sở 
  của Hội Văn học nghệ thuật Hà nội, âm âm nắng sáng 
  bên ngoài, khẽ khàng những tiếng chân đi. </p>
  <p>Hà Nội thiếu 
  mà vẫn đủ. </p>
  <p>Bửu Chỉ chấp 
  nhận hết sức thoải mái cái cách xưng hô có lẽ là kì 
  quặc nếu ở miền trong của tôi. Tôi di động theo Bửu 
  Chỉ. Vũ điệu chậm của một câu chuyện nhiều khoảng 
  ngừng, xen Trịnh Công Sơn. Bửu Chỉ kể tôi nghe đã vẽ 
  thế nào giữa khám Chí Hòa, đã hát nỗi tuyệt vọng và 
  khao khát của bạn mình thế nào trên những ngày tháng đó. 
  Không một lời về những gian nan để từ đó đột hiện 
  cái ý tưởng biến khố tải thành toan. Tôi biết vì sao 
  tôi thấy mình bé nhỏ trước Bửu Chỉ. Dù một tuổi thơ 
  không dễ dàng, dù một đời sinh viên vất vả, dù những 
  cọ xát bất lực với đời thường cực nhọc, tôi, chúng 
  tôi, đến tuổi ấy rồi vẫn chưa bao giờ tự quyết cuộc 
  đời mình, chưa bao giờ thật sống, chưa bao giờ dấn mình 
  cho những quyết định dứt khoát và quyết liệt. Nhưng 
  khao khát vẫn ngời lên giữa những ngày đang sống mờ 
  mờ nhạt nhạt. Như cánh diều Bửu Chỉ vẩy vào trời. </p>
  <p>Khi ấy, Bửu 
  Chỉ bằng tuổi tôi bây giờ. Nhưng cô gái ngoài hai mươi 
  là tôi lúc đó sững sờ vì những ngày tháng đã qua của 
  Bửu Chỉ, vì những trăn trở có tên của anh khác với 
  chúng tôi biết bao nhiêu, vì những khao khát của anh cũng 
  khác với chúng tôi bao nhiêu. Liệu có ai không một lần 
  khao khát trong đời? Liệu có mấy ai không để cho khao khát 
  của mình sống chết mặc xác? Chưa nói gì đến sự làm 
  thăng hoa được những khát khao riêng. </p>
  <p>Những khoảng 
  ngừng trong câu chuyện của Bửu Chỉ là những khoảng hiện 
  Trịnh Công Sơn. ít nhất là khi ấy tôi chưa từng nghe ai 
  hát Trịnh Công Sơn như thế. Giọng Huế, nhỏ, thỉnh thoảng 
  mất hút đâu giữa chừng câu chuyện. Với tôi, Trịnh Công 
  Sơn là những ngày tháng đó, là Khánh Ly nghe đi nghe lại 
  bao lần, là Bửu Chỉ một lần không bao giờ gặp lại. 
  Tôi có một Hà Nội để yêu, Trịnh Công Sơn và Bửu Chỉ 
  là một phần của Hà Nội ấy. </p>
  <p>Bửu Chỉ nói 
  tôi ghi cảm tưởng. Tôi đã từ chối và đã hứa về viết 
  thư kể cảm tưởng của tôi sau khi rời phòng tranh, và 
  sẽ gửi qua nhà thơ Nguyễn Xuân Thâm mà Bửu Chỉ bảo 
  là cháu gọi bằng cậu. Tôi đã thất hứa. </p>
  <p>Thay vào thư 
  là một bài viết dài, một bài thơ. Không bao giờ tôi gửi. 
  Bản thảo vẫn nằm đâu đó trong bao nhiêu giấy tờ sách 
  vở tôi để lại. <i>' 
  Tranh khố tải lung linh màu sắc - Bụng tròn giống loài 
  - Trăn trở đất và nước - Tình yêu hoài thai...'</i> Tại sao tôi không gửi? Vâng, 
  có lẽ vẫn là vì như thế. Vì cảm giác mình không thể 
  hiểu hết được anh. Mà nghệ thuật cần biết bao sự 
  tri âm. <i>'</i><i>...Hoạ 
  sĩ lang thang trong phòng tranh - Tôi không biết anh bằng bước 
  chậm của đời mình - Đã qua bao tình yêu và nỗi khổ.'</i>Và cũng lại còn một ngần ngại: 
  Liệu anh có nhớ một trưa HàNội ấy, liệu anh có nhớ 
  một người con gái Hà Nội còn rất trẻ mà đã ngạc nhiên 
  thấy mình thôi không còn hăm hở, nên đã kinh ngạc dừng 
  chân trước những cánh diều anh, đã nghe anh thầm thì nhạc 
  Trịnh. Đã nghe tiếng anh cười rất nhẹ về những ngày 
  tù ngục. Bao nhiêu đổi thay từ bấy đến giờ. Nhà tôi 
  không còn ở nơi cũ. Bao nhiêu trang viết không bao giờ gửi 
  của tôi ngày ấy liệu có còn sau những mùa mưa phùn ẩm 
  ướt? Mà thôi. Giấy sẽ mục. Chữ sẽ mòn. Sống trên 
  đời cần có một thôi. Tấm lòng. Cho gió cuốn. </p>
  <p>Chú Bửu Chỉ! 
  Bây giờ chúng cháu xin gọi chú là anh. </p>
  19.12.2002  <br />
  Limburg 
  (Đức)  <br />
  <b>Lê 
  Minh Hà</b>


title: Cái chất lãng mạn tuyệt vời
created: 2009-11-07 22:12:23+00:00
edited: 2009-11-08 00:32:26+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Văn Ngọc, đienan.org, 02/09/2008.
url_id: cai-chat-lang-man-tuyet-voi
body:
  <p>
  <br />
  Hồi tôi còn nhỏ, vào khoảng những năm 40-43, gia đình nhà tôi lúc đó còn đông đúc, có Tr., là cháu con anh cả tôi, hát rất hay, giọng trầm, ấm (ngày đó, chúng tôi gọi là giọng ồ). Lúc đó Tr. cũng đến gần 20 tuổi rồi, biết rất nhiều bài hát, còn chúng tôi thì hãy còn nhỏ lắm, chưa biết gì mấy. Tr. hay hát một bài hát, mà cả nhà tôi, từ các chị lớn cho đến tụi trẻ chúng tôi đều ưa thích, đó là bài Một ngày xanh, mà mãi sau này tôi mới biết là của Lê Thương.</p> 
  <p class="pullquote">
  <br />
  Sau này, ngay cả khi Mai Khanh và  Thương Huyền hát bài này, tôi vẫn nhớ  đến giọng hát và cách luyến láy rất " lẳng ", nhưng cũng rất " chững chạc " của Phạm Duy. Bài hát lãng mạn cũng phải có giọng hát, cách hát thích hợp, thì mới hay được. Cũng như sau này, những bài hát của Trịnh Công Sơn, hay của Phạm Duy, cũng phải có giọng hát của Khánh Ly mới lột tả được hết cái hay của chúng. Nhưng đó lại là một chuyện khác nữa, và đây cũng là một điều bí ẩn của nghệ thuật. Bởi vì giọng của Khánh Ly không lãng mạn chút nào hết, mà gần như là "vô cảm" ! Song chính cái giọng " vô cảm " đó lại có một ma lực mê hoặc, cuốn hút người nghe, bởi nhạc Trịnh Công Sơn và một vài bài hát của Phạm Duy, mà Khánh Ly hát thời đó, như một dòng chảy, bản thân nét nhạc và câu chữ của chúng đã lãng mạn rồi,  không cho phép thêm vào đó một cách hát, một giọng hát ẽo ợt, cải lương, nữa.<br />
  <br />
   </p>
  <p>
  Cứ mỗi lần, vào buổi chiều tối, lên gác sân thượng hóng mát, được nghe Tr. hát bài đó, là mọi người lại thấy xúc động, không hiểu tại sao : <br /> 
  </p> 
  <dd>
  &quot; [...] Khi bên bờ bên má anh hôn <br /> 
  Anh thề cùng em bể cạn sơn mòn <br /> 
  Cuộc tình duyên <br /> 
  ...Một ngày xanh <br /> 
  Đã ghi vào đời anh <br /> 
  Cuộc tình duyên <br /> 
  Có khi nào anh quên <br /> 
  Ngày nay trăng chiếu trên dòng Đà giang <br /> 
  Lòng anh thấy thiếu mối tình mơ màng...&quot;<br />
  (Lê Thương, Một Ngày xanh, 1940-41)</dd> 
  <p>
  Lời bài hát khá &quot; táo bạo &quot; đối với cái thời ấy, hơi &quot; cải lương &quot; một chút, nhưng đã gợi lên được một hình ảnh &quot; lãng mạn &quot;, khơi dậy trong chúng tôi, những đứa trẻ thành thị ngày đó, một niềm khao khát mơ hồ về những miền sông nước mà chưa bao giờ mình được đặt chân tới. </p> 
  <p>
  Ngày ấy, chúng tôi cũng hay được Tr. hát cho nghe những bài hát của Đặng Thế Phong, nhạc điệu và lời ca cũng rất là lãng mạn, nhưng một thứ lãng mạn thật là thuần khiết ! Tôi không nhớ là trong cả ba bài hát của Đặng Thế Phong, có bài nào nói đến tình yêu đôi lứa không, nhưng cái chất trữ tình thì rõ ràng là man mác, từ Con thuyền không bến, đến Đêm thu, rồi Giọt mưa thu.</p> 
  <p>
  Bài Con thuyền không bến đẹp như một cảnh trăng nước mùa thu trải ra trước mắt ta, chậm giãi như lời một người kể chuyện, nhẹ nhàng, khoan thai, như một khúc dạo mở đầu của một bản nhạc cổ điển :</p> 
  <dd>
  &quot; Đêm nay thu sang cùng heo may <br /> 
  Đêm nay sương lam mờ chân mây <br /> 
  Thuyền ai lờ lững xuôi theo dòng <br /> 
  Như nhớ thương ai chùng tơ lòng <br /> 
  Trong cây hơi thu cùng hơi may <br /> 
  Vi vu qua muôn cành mơ say <br /> 
  Miền xa lời gió van thông ngàn <br /> 
  Ai oán thương ai tàn mơ vàng</p> 
  ... Lướt theo chiều gió <br /> 
  Một con thuyền trôi theo trăng <br /> 
  Trên con sông Thương nước chảy đôi dòng <br /> 
  Biết đâu bờ bến <br /> 
  Thuyền ơi thuyền trôi nơi đâu <br /> 
  Trên sông bao la nào ai biết nông sâu [...] &quot;<br /> 
  (Đặng Thế Phong, Con thuyền không bến, 1943)
  </dd> 
  <p>
  Khi Cách mạng tháng Tám lên, cũng là lúc mà bầy trẻ chúng tôi đang ưa hát những bài ca lịch sử, hùng tráng, của Hoàng Quý (Bóng cờ lau, Nước non Lam Sơn), Lưu Hữu Phước (Bạch Đằng Giang, Lên đàng), Văn Cao (Thăng Long hành khúc ca), v.v., rồi sau đó là những bài hát cách mạng của Văn Cao, Nguyễn Đình Thi, Đỗ Nhuận, v.v. Những bài hát cách mạng này phần lớn cũng rất là lãng mạn, nếu hiểu chữ lãng mạn theo cái nghĩa &quot; lãng mạn cách mạng &quot;, như loạt bài về người chiến sĩ của Văn Cao : Chiến sĩ Việt Nam, Không quân Việt Nam, Hải quân Việt Nam, Bắc Sơn, Đàn chim Việt, v.v.</p> 
  <p>
  Tuy nhiên, bàn về khái niệm &quot; lãng mạn cách mạng &quot; không phải là mục đích thật sự của bài viết này. Tôi chỉ muốn nêu lên ở đây một hiện tượng đáng chú ý là : khía cạnh &quot; lãng mạn &quot; đã tồn tại ngay trong những bài hát, bài thơ, ở thời kỳ trước và sau Cách mạng tháng Tám, thậm chí trong cả những ngày đầu kháng chiến, và cho đến mãi sau này. Tôi hiểu khái niệm &quot; lãng mạn &quot; ở đây trong cái nội dung thông thường nhất của nó, là ít nhiều thiên về sự mơ mộng, mơ ước đôi khi viển vông, xa rời thực tế, thậm chí đôi khi rơi vào lý tưởng hoá thực tế.</p> 
  <p>
  Tôi nêu lên một hiện tượng, mà không có tham vọng giải thích nó một cách tường tận, bởi chỉ riêng việc định nghĩa cái tính chất &quot; lãng mạn &quot; thôi, cũng đã là khó rồi. Tuy nhiên, tôi vẫn linh cảm rằng trong 
  cuộc sống, cũng như trong nghệ thuật, người ta đều cần có nó, và trong cách mạng cũng vậy thôi.</p> 
  <p>
  Ngay sau ngày 19-8-1946, một loạt bài hát rất lãng mạn, mà chúng tôi chưa bao giờ được nghe thấy, đã được phổ biến ở trên đài, đặc biệt là những bài hát của Văn Cao, sáng tác đã từ mấy năm trước. Sự kiện đã diễn ra một cách tự nhiên, và những bài hát tuyệt vời của Văn Cao đã như một sự gì đến đúng lúc, hợp với cái tâm tư và khát vọng của giới trẻ lúc đó : Thiên Thai, Trương Chi, Suối mơ, Buồn tàn thu, v.v. Tôi còn nhớ lần đầu tiên được nghe Phạm Duy hát bài Suối Mơ trên đài phát thanh, tiếng hát có sức quyến rũ đặc biệt của Phạm Duy ngày ấy, vang lên trong phố trưa im nắng, đã chinh phục được ngay chúng tôi, vốn vẫn là những thính giả mặc dầu tuổi còn non nớt, nhưng đã rất nghiêm khắc với chính mình và người khác. Bài Suối mơ, theo như trong Hồi ký của Phạm Duy, thì lời là của Văn Cao và Đỗ Hữu Ích, một người ở phố Hàng Đồng, Hà nội, đã cộng tác với Văn Cao để làm lời cho một vài bài khác nữa, trong đó có bài Thiên Thai.</p> 
  <p>
  Bài Suối mơ như một lời thủ thỉ, mà cũng như lời của một con suối :</p> 
  <dd>
  &quot; Suối mơ bên rừng thu vắng <br /> 
  Dòng nước trôi lững lờ ngoài nắng <br /> 
  Người chưa đi sao gió vương <br /> 
  Bờ xanh ngắt bóng đôi cây thuỳ dương <br /> 
  Suối ơi ! Ôi nguồn yêu mến <br /> 
  Còn ghi khi bóng ai tìm đến <br /> 
  Đàn ai nắn buông lưu luyến <br /> 
  Suối hát theo đôi chim quyên <br /> 
  Từng hẹn mùa xưa cùng xây nhà bên suối <br /> 
  Nghe suối róc rách trôi hoa lừng hương gió ngát <br /> 
  Đàn nai đùa trong khóm lá vàng tươi <br /> 
  Tơ đàn chùng theo với tháng năm <br /> 
  Rừng còn nhớ tới người <br /> 
  Trong chiều nào giữa chốn đây <br /> 
  Hồn cầm lắng tiếng đời [...] &quot; <br /> 
  (Văn Cao, Suối mơ, 1943-44)
  </dd> 
  <p>
  Khi Cách mạng lên, tựa này được đổi thành Bài thơ bên suối, nhưng mọi người vẫn quen gọi là Suối mơ.</p> 
  <p>
  Sau này, ngay cả khi Mai Khanh và Thương Huyền hát bài này, tôi vẫn nhớ đến giọng hát và cách luyến láy rất  &quot; lẳng &quot;, nhưng cũng rất &quot; chững chạc &quot; của Phạm Duy. Bài hát lãng mạn cũng phải có giọng 
  hát, cách hát thích hợp, thì mới hay được. Cũng như sau này, những bài hát của Trịnh Công Sơn, hay của Phạm 
  Duy, cũng phải có giọng hát của Khánh Ly mới lột tả được hết cái hay của chúng. Nhưng đó lại là một chuyện 
  khác nữa, và đây cũng là một điều bí ẩn của nghệ thuật. Bởi vì giọng của Khánh Ly không lãng mạn chút nào hết, mà gần như là &quot; vô cảm &quot; ! Song chính cái giọng &quot; vô cảm &quot; đó lại có một ma lực mê hoặc, cuốn hút người nghe, bởi nhạc Trịnh Công Sơn và một vài bài hát của Phạm Duy, mà Khánh Ly hát thời đó, như một dòng chảy, bản thân nét nhạc và câu chữ của chúng đã lãng mạn rồi,  không cho phép thêm vào đó một cách hát, một giọng hát ẽo ợt, cải lương, nữa.</p> 
  <p>
  Không biết có ai còn giữ được những băng, hay đĩa, thu lại những giọng hát của các ca sĩ ngày ấy không ? Ngay cả tiếng hát của Thương Huyền và của Mai Khanh, tôi cũng không biết có ai còn giữ lại được một dấu tích nào không ? </p> 
  <p>
  Một giọng ca khác mà ngày ấy cũng đã chinh phục được chúng tôi, rồi sau cũng đột nhiên biến mất ở trên đài, đó là Kim Tiêu, nghe nói người Hải Phòng, cùng thành phố với Văn Cao. Kim Tiêu khi nào lên Hà Nội, thường hay đi qua phố tôi vào lúc đêm khuya, vừa đi vừa huýt sáo miệng, nghe các anh lớn trong phố nói Kim Tiêu thổi sáo miệng hay lắm, tôi tiếc chưa bao giờ được tận tai nghe thấy. Kim Tiêu và Mai Khanh hát những bài hát như Thiên Thai, Trương chi, thì tuyệt vời :</p> 
  <dd>
  &quot; Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng <br /> 
  Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào Nguyên <br /> 
  Kìa đường lên tiên, kìa nguồn hương duyên <br /> 
  Theo gió tiếng đàn xao xuyến...&quot; <br /> 
  (Văn Cao, Thiên Thai,1943-44)
  </dd> 
  <p>
  Lời bài hát này ký tên Văn Cao và Hoàng Thoái. Nhưng theo như trong Hồi ký của  Phạm Duy, thì Hoàng Thoái là tên hiệu của Đỗ Hữu Ích.</p> 
  <dd>
  &quot; Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ <br /> 
  Trầm trầm không gian mới rung thành tơ <br /> 
  Vương vất hơi may hoa yến mong chờ <br /> 
  Ôi tiếng cầm ca thu tới bao giờ<br /> 
  Lòng chiều bơ vơ lúc thu vừa sang...&quot;<br /> 
  (Văn Cao, Trương Chi, 1943-44)
  </dd> 
  <p>Trong những ngày tháng rất sôi nổi của Cách mạng tháng Tám, tôi không còn nhớ vào khoảng tháng nào năm 1946, trước khi kỷ niệm 1 năm Cách mạng thành công, bỗng nhiên có một bài hát mới, của một tác giả mà cho đến lúc bấy giờ chúng tôi chưa hề nghe tiếng, vừa được tung ra giữa Hà Nội. Bài hát rất &quot; lãng mạn &quot;, cả lời lẫn nhạc. Cái tên cũng &quot; lãng mạn &quot; không kém : &quot; Trào lòng &quot;, tác giả là Nguyễn Văn Khánh, có người lại bảo là của Anh Châu (?).</p> 
  <p>
  Ngày ấy, cả người lớn trẻ con đều thích bài hát này, không hiểu tại sao. Trên đài Tiếng Nói Việt Nam, Thương 
  Huyền là người đầu tiên đã trình diễn bài này. Hôm Kỷ niệm 1 năm cách mạng tháng Tám ở Ấu Trĩ viên, tôi được phố gửi đi hát (nguyên trước đó ít lâu, tôi có được giải trong một cuộc thi hát mở cho thiếu nhi toàn thành), các anh lớn lại đề nghị tôi hát đúng bài này, không hiểu có phải vì nó nói đến mùa thu chăng ? Nhưng bài hát Việt Nam nào mà chẳng hay nói đến mùa thu ! </p> 
  <p>
  Lần đầu tiên tôi được hát trước cả mấy ngàn người ở ngoài trời, mà lại hát trước nữ ca sĩ số một lúc đó là 
  Thương Huyền, cũng đến tham dự buổi dạ hội hôm đó. Tôi ngượng ngùng xiết bao khi đi ra trước micro, ngó vào 
  chỗ phòng đợi ở kế bên thấy chị Thương Huyền, nên lại càng lúng túng. Nghe cậu bé mới 12 tuổi đầu, mặt hãy còn búng ra sữa này, mà đã dám hát một bài hát &quot; của người lớn &quot;, như bài &quot; Trào lòng&quot;, chắc 
  người ta phải buồn cười lắm. Hôm đó tôi đã hát rất cao. Tiếng hát cất cao trong đêm tối, đã làm cử toạ phải 
  ngạc nhiên, và đã vỗ tay ran, nhất là những người ở phố tôi, đi nghe về khen lấy khen để. Bài hát đó như sau :</p> 
  <dd>
  &quot; Lá vàng bay theo gió <br /> 
  Hoa tàn rụng bên sông <br /> 
  Ôi một chiều thu buồn <br /> 
  Ôi một trời nhớ mong <br /> 
  Hương tình vương bóng mây <br /> 
  Đàn tình dạo đắm say <br /> 
  Hồn mơ lạc bến tình <br /> 
  Tìm thái Bạch Lưu Linh <br /> 
  Men nồng say ngây ngất <br /> 
  Khiến trời đất cùng quay <br /> 
  Nước dâng lên sóng in màu trời hồng tươi <br /> 
  Cây xanh xanh xen núi tím tím cánh buồm lảo đảo uốn cong <br /> 
  Đây trắng trắng khói mờ [chân mây] lướt bay <br /> 
  Dăm cô tiên xiêm áo trắng toát cánh vàng dập dìu rẽ mây <br /> 
  Say, say buồn, say mơ, say quên, cố say, nhưng nào hề say <br /> 
  Thôi im đi tơ lòng <br /> 
  Thôi quên đi tâm hồn <br /> 
  Bầu chàng Lưu dốc luôn, dốc luôn cho đời cùng quay ta thêm say <br /> 
  Nước dâng lên sóng in màu trời hồng tươi <br /> 
  Cây xanh xanh xen núi tím tím cánh buồm lảo đảo uốn cong <br /> 
  Đây trắng trắng khói mờ [chân mây] lướt bay <br /> 
  Dăm cô tiên xiêm áo trắng toát xách bầu rượu đào theo 
  chàng Lưu đi đó đây. &quot; <br /> 
  (Nguyễn Văn Khánh, Trào lòng, 1946)
  </dd> 
  <p>
  Trong lãnh vực bài ca, bài hát, nói đến tính chất lãng mạn, dù chỉ là &quot; lãng mạn thuần tuý &quot;, hay &quot; lãng mạn cách mạng &quot;, tương đối còn dễ dàng, bởi vì thực ra bài hát của ta kể từ khi có phong trào Tân nhạc (Nhạc cải cách) đến nay, đã có bao nhiêu tác phẩm đâu ?</p> 
  <p>
  Nhưng nếu nói về tính chất lãng mạn trong thơ, thì thật là vô cùng. Thơ trước cách mạng, cũng như thơ sau cách mạng, thơ trong hai cuộc kháng chiến, cũng như sau ngày hoà bình, đều có rất nhiều bài thơ lãng mạn. Đây là một đề tài lớn, dành cho các nhà nghiên cứu, tôi không dám mạo muội bàn đến ở đây.</p> 
  <p>
  Tuy nhiên, có một bài thơ, đã từng làm cho tôi xúc động, và là một kỷ niệm luôn nhắc nhở tôi đến cả một thời kỳ lãng mạn của cách mạng, và cả một thế hệ các anh tôi.</p> 
  <p>
  Đó là bài thơ &quot; Ngày về &quot; của Chính Hữu. Bài này có một lúc đã bị lên án là &quot; lãng mạn &quot;, và người ta thường chỉ đề cao bài &quot; Đồng chí &quot; của cùng tác giả, và cho đó mới là một bài thơ đạt, và mới 
  đúng là mẫu mực của phong cách &quot; hiện thực &quot;. Nhưng thật ra, bài Đồng chí có gì là xuất sắc đâu, và câu kết &quot;đầu súng trăng treo&quot;, xét cho cùng, cũng chỉ là một hình ảnh lãng mạn !</p> 
  <p>
  Vào  khoảng cuối năm 1947, đang tản cư ở hậu phương, thì tôi được đọc bài thơ &quot; Ngày về &quot;. Vì đã được anh tôi kể cho nghe chuyện các anh tự vệ và bộ đội trong Trung đoàn thủ đô ở lại trong thành chiến đấu ra sao, và đến mãi sau Tết mới rút ra ngoài ra sao, nên khi đọc bài thơ lên, tôi vô cùng cảm động.  Bài thơ ấy như sau (có vài từ, lâu ngày tôi đã quên, nên để tạm trong ngoặc, ai còn nhớ xin mách giùm) :</p> 
  <dd>
  Có đoàn người lên đóng trên rừng sâu <br /> 
  Đêm nay mơ thấy trở về Hà Nội <br /> 
  Bao giờ trở lại <br /> 
  [...   ...] xưa [...  ...] huy hoàng ? <br /> 
  Ôi hôm nay họ nhớ mái nhà hoang <br /> 
  Bức tường đổ âm thầm ngày xưa trấn ngự. <br /> 
  Nhớ đêm ra đi đất trời bốc lửa <br /> 
  Cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng <br /> 
  Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng <br /> 
  Hơn mười phương phất phơ cờ đỏ thắm. <br /> 
  Rách tả tơi rồi đôi giầy vạn dặm <br /> 
  Bụi trường chinh phai bạc áo hài hoa. <br /> 
  Mái đầu xanh thề mãi đến khi già <br /> 
  Phơi nằng gió hoa ngàn và cỏ dại <br /> 
  Nghe tiếng gọi của những người Hà nội : <br /> 
  &quot; Trở về, trở về, chiếm lại quê hương ! &quot; <br /> 
  Nguy nga sao cái buổi sẽ lên đường <br /> 
  Tay chuốt gươm [...] mắt ngời sáng quắc <br /> 
  A ha nhà siêu mái sập <br /> 
  Xác oan cừu ngập lối chân đi <br /> 
  Gạch ngói xưa mừng đón gót lưu ly <br /> 
  Bước căm giận xéo quân thù lớp lớp. <br /> 
  Mịt mùng khói ngập <br /> 
  Cờ máu huy hoàng <br /> 
  Ôi bài chiến thắng reo vang ! <br /> 
  Chính Hữu, 1947</dd> 
  <p>
  Cái chất lãng mạn và nhịp điệu của bài thơ nhiều năm sau vẫn còn ám ảnh tôi.</p> 
  <p>
  Thời kỳ trước và sau Cách mạng tháng Tám, cũng như thời kỳ đầu Kháng chiến, quả là một thời kỳ lãng mạn.</p> 
  <p>
  Còn gì lãng mạn hơn hình ảnh những đội &quot; nhi đồng trống ếch &quot; ?</p> 
  <p>
  Còn gì lãng mạn hơn cái không khí hồ hởi ở Hà Nội vào dịp &quot; Tuần Lễ Vàng &quot; ?</p> 
  <p>Còn gì lãng mạn hơn hình ảnh đêm &quot; Trung thu Độc lập đầu tiên &quot; xung quanh Hồ Gươm ?</p> 
  <p>Và rồi, còn gì lãng mạn hơn hình ảnh những anh tự vệ thành, những chàng &quot; lính cậu &quot; xúng xính trong những bộ kaki mới ?</p> 
  <p>Vậy mà, nếu không có mấy ngàn anh lính cậu ấy, thì làm sao mà có được Trung đoàn Liên khu I, để rồi có Trung đoàn thủ đô và những người &quot; quyết tử để cho tổ quốc quyết sinh &quot; ?</p> 
  <p>
  <b>Văn Ngọc</b><br />
  <a href="http://www.diendan.org>">đienan.org</a>, 02/09/2008
  </p> 
   


title: Cái chết, Phật giáo và chủ nghĩa hiện sinh trong nhạc Trịnh Công Sơn
created: 2007-08-17 00:00:00+00:00
edited: 2008-04-13 05:51:13+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: John C. Schafer, mùa đông 2007. Vy Huyền dịch, Talawas.
url_id: cai-chet-phat-giao-va-chu-nghia-hien-sinh-trong-nhac-tcs
body:
  <br />
  <h2>Trích yếu</h2>
  <p>
  <br />
  Đã có rất nhiều lời giải thích về sự nổi tiếng của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua những đề tài như: ca từ đầy chất thơ, khác với dòng nhạc tiền chiến, mang chủ đề phản chiến, cả việc ông đã khám phá ra những tiếng hát nữ tài năng, và còn nhiều điều khác nữa. Nhưng chủ đề Phật giáo trong những bài hát của ông lại rất ít khi được nhắc đến, phải chăng, đây là điều những học giả Việt Nam cho là hiển nhiên. Bài viết này nói đến chủ đề Phật giáo trong nhạc Trịnh và chứng minh rằng chủ đề này góp phần vào việc giải thích hiện tượng Trịnh Công Sơn. Ngoài ra, bài viết này cũng đề cập đến chủ nghĩa hiện sinh Âu châu, là điều mà tác giả bài viết cho rằng đã thu hút Trịnh Công Sơn nhưng không có ảnh hưởng lớn đến những sáng tác của ông.
  <br />
  <br />
  </p>

  <hr />
  <p>
  Trên đây là trích yếu của một bài viết đồ sộ, nguyên văn bằng tiếng Anh, của <a href="http://www.humboldt.edu/~jcs1/index.html" target="_blank">John C. Schafer</a>, in trong tạp chí <i>Journal of Vietnamese Studies</i> (vol. 2.1, Winter, 2007, pp. 144-186), dưới tựa đề: <a href="http://www.humboldt.edu/~jcs1/selpub%20sept%202007.htm" target="_blank"><b>"Death, Buddhism, and Existentialism in the Songs of Trinh Công Sơn"</b></a>. <br />
  <br />
  Dưới đây là bản dịch <b>"Cái chết, Phật giáo và chủ nghĩa hiện sinh trong nhạc Trịnh Công Sơn"</b> của Vy Huyền trên <a href="http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=10058&rb=0206" target="_blank">Talawas, ngày 29.05.2007</a>.<br />
  <br />
  </p>


title: Chiều kích con người trong nhạc Trịnh Công Sơn
created: 2007-08-18 12:23:45+00:00
edited: 2007-08-18 12:48:30+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Hoàn, tháng 8 năm 2007.
url_id: chieu-kich-con-nguoi-trong-nhac-trinh-cong-son
body:
  <p>
  <br />
  Đề cao vai trò của chủ thể tư duy, triết gia Pháp René Descartes có câu nổi tiếng: <i>“Tôi tư duy vậy tôi tồn tại”</i>. Hẳn là trong ý nghĩa đó, Trịnh Công Sơn đã viết: <i>“Tôi yêu và tôi tồn tại”</i>, <i>“Tôi hát là tôi hiện hữu”</i>. Có yêu đời, yêu người đến đắm đuối và tiếc nuối, yêu <i>“bằng nỗi lòng của tên tuyệt vọng”</i>, tuyệt vọng không phải vì chán đời mà vì yêu quá cuộc đời, vì khắc khoải nghĩ đến lúc phải lìa xa cõi thế, <i>“thí dụ bây giờ tôi phải đi, tôi phải đi, tay chia ly cùng đời sống này” (Rơi lệ ru người)</i>, Trịnh Công Sơn mới viết nổi dòng nhạc “hát kinh” <i>(“Chiều em ra đứng hát kinh đầu sông”-Đoá hoa vô thường)</i> xuyên 
  thời gian cho tình yêu và phận người: <i>“Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau” (Diễm xưa)</i>. 
  </p>

  <p>Cái độc đáo mà người nghệ sĩ mang lại cho đời là ở thế giới nghệ thuật do họ sáng tạo ra, đó chính là <i>“thiên nhiên thứ hai”</i>, nói theo cách của mỹ học, mà họ góp vào với đời. Đánh giá tổng quan về thế giới nghệ thuật Trịnh Công Sơn, Văn Cao viết: <i>“Tôi gọi Trịnh Công Sơn là người ca thơ (Chantre) bởi ở Sơn, nhạc và thơ quyện vào nhau đến độ khó phân định cái nào là chính, cái nào là phụ”</i>. Phạm Tuyên gọi Trịnh Công Sơn là <i>“đỉnh cao của âm nhạc giàu chất thơ và triết lý”</i>. Sơn Nam viết: <i>“Nhuần nhuyễn, ý tứ gắn bó hữu cơ, không cường điệu, tính thuyết phục, tính khái quát, nhân bản...bao nhiêu đòi hỏi về lý thuyết văn nghệ 
  quả là hiển hiện trong nhạc Trịnh Công Sơn”</i>, đặc biệt, Sơn Nam còn chỉ rõ tính chất dân tộc-hiện đại của nhạc Trịnh Công Sơn và gọi đó là <i>“điệu hát Nam Ai hiện đại của người ven biển Đông...”</i>. Phạm Duy khẳng định: <i>“Toàn bộ âm nhạc của anh đẹp như một bức hoạ trừu tượng hơn là tả thực”</i>. Trong thế giới nghệ thuật đặc biệt của Trịnh Công Sơn mà các nhạc sĩ, nhà văn đã gọi tên bằng nhiều mỹ từ như vậy, thế giới của nhạc, của thơ, của triết lý hoà quyện, của hội hoạ trừu tượng, của điệu hát dân tộc-hiện đại Nam Ai..., dĩ nhiên, quan niệm nghệ thuật về con người của Trịnh Công Sơn có nhiều độc đáo và mới lạ. Trong quan niệm nghệ thuật về con người của Trịnh Công Sơn, con người được đo bằng thước đo riêng, và vì thế, con người được cảm nhận và khám phá ở những chiều kích rất lạ, nhỏ bé và lớn lao, bình thường và khác thường, hiện thực và siêu thực.  <br />
  <br />
  </p>

  <h3>Trong nhạc Trịnh, con người ban cấp ý nghĩa cho trần gian </h3>

  <p>Triết học phương Đông nhiệm màu nói đến “ba ngôi” Thiên-Địa-Nhân. Vậy con người có vị thế như thế nào giữa trời và đất, hay chỉ đơn thuần là những sinh linh bé nhỏ rợn ngợp trước vũ trụ bao la không bờ bến? Trời đất tạo ra con người hay chính con người đã “tạo ra” trời đất, chính con người đã ban cấp ý nghĩa cho trần gian? Hãy nghe câu trả lời qua ca khúc <i>“Còn thấy mặt người”</i> của Trịnh Công Sơn: <i>“Một ngày tình cờ biết em là ngày lạ lùng biết trần gian”</i>. Biết em trước, biết trần gian sau, vì có em mới có trần gian. Câu hát xui khiến lòng nhớ tới “tội tổ tông” của nàng Eva thuở hồng hoang. Kinh Thánh kể rằng, Chúa ra lệnh cho con người có thể ăn mọi trái cây trong vườn địa đàng, nhưng không được ăn trái cây của cây “biết lành dữ” mọc giữa vườn, vì ăn vào con người sẽ phải chết. Nhưng nghe theo lời của con rắn xảo quyệt dụ dỗ rằng hãy ăn “trái cấm” đi sẽ biết lành dữ và sẽ được thông minh, nàng Eva đã ăn và đưa cho chồng là Adam cùng ăn. Chúa phát hiện được bèn đuổi Adam và Eva ra khỏi vườn địa đàng, khiến cho từ đó, <i>“Địa đàng còn in dấu chân bước quên” (Dấu chân địa đàng)</i>, nhưng tuyệt vời thay, con người nhờ thế mà đã được biết trần gian trong nỗi bừng thức kỳ thú, trong niềm đắm say lạ lùng. Nói cách khác, chính con người đã “sáng thế” ra trần gian với bao sướng, khổ, ngọt bùi, cay đắng, với bao hỷ, nộ, ai, lạc, ái, ố, dục (mừng, giận, buồn, vui, thương, ghét, muốn) dội xuống cung đàn nhân sinh. Có con người, trần gian mới có ý nghĩa, chính thế nên nhạc Trịnh Công Sơn đã gửi đến trời đất một 
  câu hỏi đầy phấn chấn, hào sảng của cõi người: <i>“Trời đất kia có hay ta về” (Có nghe đời nghiêng)</i>. Và theo lô gích cuộc sống được nói đến trong nhạc Trịnh Công Sơn, khi con người giữ được thế an nhiên tự tại trong cuộc đời đầy bất trắc: <i>“Người hãy nhớ mang theo hành trang qua khoang trời vắng chân mây địa đàng” </i>thì trời đất mới yên vui: <i>“Mặt trời đã ngủ yên xin mặt trời hãy ngủ yên” (Xin mặt trời ngủ yên)</i>. Còn khi đời người gặp bất trắc, lòng người nổi sóng gió, như khi xa người hay mất người, trần gian cũng bàng hoàng, đau thương hoặc mất dần ý nghĩa. Trái đất quay quanh trục của nó nghiêng một góc 23,5<sup>0 </sup>so với mặt phẳng quỹ đạo, nghĩa là loài người đang sống trong một <i>“thế giới nghiêng”</i>. Khi một người đi xa, “thế giới nghiêng” này càng nghiêng hơn nữa, hay nói cách khác, đấy là “thế giới nghiêng” của một “thế giới nghiêng”: <i>“Ngày mai em đi đồi núi nghiêng nghiêng đợi chờ” (Biển nhớ)</i>, <i>“Người ra đi bến sông nằm lạnh, này nhân gian có nghe đời nghiêng” (Có nghe đời nghiêng)</i>. Khi một cuộc tình đã mất, thì cây cầu, dòng sông nơi chốn hẹn hò, tình tự ngày xưa cũng mất theo: <i>“Mười năm khi phố khi vùng đồi, nhìn nhau ôi cũng như mọi người, có một dòng sông đã qua đời” (Có một dòng sông đã qua đời)</i>. Khi trầm tư về cái chết, trần gian bỗng trở nên không còn là chốn mặn mà, hấp dẫn: <i>“Nhiều khi thấy trăm nghìn nấm mộ, tôi nghĩ quanh đây hồ như, đời ta hết mang điều mới lạ, tôi đã sống rất ơ hờ” (Đêm thấy ta là thác đổ)</i>. </p>

  <p>Hẳn sẽ có người bảo rằng, đồng ý là trong quan niệm nghệ thuật về con người của Trịnh Công Sơn, con người đã ban cấp ý nghĩa cho trần gian, nhưng sao có những lúc Trịnh Công Sơn diễn tả thân phận con người đến là nhỏ nhoi, “tội nghiệp”, khi thì như <i>“cát bụi mệt nhoài”</i>, khi lại <i>“sống chết mong manh như thân cỏ 
  hèn mọc đầy núi non” (Giọt lệ thiên thu)</i>? Quả có vậy, nhưng không chỉ có vậy. Nếu chỉ có vậy, nhạc Trịnh đã không vượt thời gian và vượt cả không gian nước Việt để trở thành những khúc kinh cầu sâu thẳm của tình yêu và phận người, <i>“không chỉ làm xao xuyến lòng người Việt, mà còn làm người Nhật say mê, người Anh thán phục”</i> (Trần Văn Khê). Trong thế giới nghệ thuật Trịnh Công Sơn, con người được đo bằng nhiều chiều kích đa dạng, đa diện, ngoài ba chiều không gian, còn có nhiều chiều đặc biệt của tâm hồn con người đầy nhạy cảm và giàu trực giác, trực nhận, trực ngộ. Đừng tưởng cát bụi là nhỏ nhoi nên chiều kích của nó cũng bé mọn. Vũ trụ sinh ra từ vụ nổ lớn Big Bang, tạo ra những “hạt bụi vũ trụ” là các hành tinh, trong đó có trái đất. Trái đất thành hạt bụi, còn hạt bụi trong ca khúc <i>“Cát bụi”</i> của Trịnh Công Sơn lại mang được “chiều kích vũ trụ” của trái đất, vì thế nó cũng được <i>“mặt trời soi”</i> như trái đất: <i>“Để một mai vươn hình hài lớn dậy, ôi 
  cát bụi tuyệt vời, mặt trời soi một kiếp rong chơi”</i>. Có người bảo Trịnh Công Sơn khi viết <i>“Cát bụi”</i> 
  đã chịu ảnh hưởng của Kinh Thánh, rằng với con người, thân cát bụi lại trở về cát bụi. Nói thế chỉ đúng một phần và cũng chỉ mới thấy <i>“cát bụi”</i> ở cái vỏ ngôn ngữ của từ này. Nếu Trịnh Công Sơn chỉ viết: <i>“Ôi cát bụi mệt nhoài...Ôi cát bụi phận này”</i>, thì ta nói dứt khoát được rằng nhạc sĩ đã chịu ảnh hưởng một trăm phần trăm từ Kinh Thánh. Điều sáng tạo độc đáo ở đây của Trịnh Công Sơn là đã phát hiện ra <i>“cát bụi tuyệt vời”</i>. Sự tuyệt vời của “con người cát bụi” thể hiện ở sức mạnh tinh thần, sức mạnh tình yêu lấp lánh, bất diệt: <i>“Mặt trời nào soi sáng tim tôi, để tình yêu xoay mòn thành đá cuội”</i>. Vì thế, hạt cát phận người trong nhạc Trịnh Công Sơn đã sáng lên thành <i>“cát bụi lộng lẫy”</i> (chữ dùng của Hoàng Phủ Ngọc Tường). <br />
  <br />
  </p>

  <h3>Chiều kích không gian và thời gian của đời người trong nhạc Trịnh </h3>

  <p>Con người trong nhạc Trịnh Công Sơn <i>“thân mong manh như lau sậy hiền” (Níu tay nghìn trùng)</i>, nhưng đó là cây sậy của Pascal: <i>“Con người là cây sậy bấy yếu nhất của tự nhiên nhưng là cây sậy có suy nghĩ”</i>. Tương tự <i>“cây sậy tư duy”</i> của Pascal, <i>“lá cỏ” </i>của Trịnh Công Sơn là <i>“lá cỏ tự do”</i>: <i>“Đời ta có khi tựa lá cỏ, ngồi hát ca rất tự do” (Đêm thấy ta là thác đổ)</i>. Tự do là khát vọng lớn lao và muôn thuở của con người, bởi thế nên dù với thân phận là <i>“con người hạt bụi”</i> hay <i>“con người lá cỏ”</i>, con người vẫn cần một không gian sống tự do thoải mái, đấy là một không gian an nhiên và tự tại, cao sang và hướng thượng của nội tâm. Thế nên, con người trong nhạc Trịnh Công Sơn mang chiều kích hoành tráng của vũ trụ vì đã thu nhận trời đất ở trong mình: <i>“Mỗi đêm, tôi nhìn trời đất để học về lòng bao dung” (Tin vào niềm tuyệt vọng)</i>. Trong tình yêu, một người đẹp mang đến được cho tình nhân cả bầu trời để thở, để sống, để khát vọng: <i>“Em đã cho tôi cho tôi bầu trời. Em đã cho tôi yêu thêm loài người” (Em đã cho tôi bầu trời)</i>. Không gian sống của con người là trời đất, là vũ trụ nên mỗi cử chỉ, động thái hay nỗi niềm của con người đều có sự tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu sắc, đầy dấu ấn nhân sinh không mờ phai lên không gian sống lớn rộng đó. Chỉ một tà áo đẹp mà đã chiếm lĩnh huy hoàng cả bầu trời ngưỡng vọng: <i>“Ôi áo xưa lồng lộng đã xô dạt trời chiều” (Tình nhớ)</i>, <i>“Em đi tà áo phiêu bồng trời cao” (Mưa mùa hạ)</i>. Tình yêu, nguồn sống nhiệm mầu và bất tận của con người, với sức mạnh mãnh liệt mà người Pháp gọi là “tiếng sét ái tình” đã được Trịnh Công Sơn sáng tạo nên một cách gọi độc đáo mới trong ngôn ngữ nhân loại, rằng: <i>“Tình yêu như trái phá, con tim mù loà” (Tình sầu)</i>. Nhưng hơn thế nữa, với Trịnh Công Sơn, tình yêu còn có sức mạnh “chấn động” như bão nổi: <i>“Tình yêu như cơn bão đi qua địa cầu” (Tình sầu)</i>. Một bàn tay của người tình trong kỷ niệm cũng làm dấy lên những trận bão lòng khó tan, khó nguôi: <i>“Tưởng rằng đã quên, tay em vẫn còn dựng đời bão lên, làm từng vết thương hồn nhiên” (Tưởng rằng đã quên)</i>. 
  </p>
  <p>
  Con người sống là sống với chiều kích của không gian và thời gian. Tương ứng với không gian sống mang “chiều kích vũ trụ”: <i>“Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt, rọi suốt trăm năm một cõi đi về” (Một cõi đi về)</i>, thời gian sống của con người, của kiếp người trong nhạc Trịnh Công Sơn cũng mang một chiều kích đặc biệt. Người ta thường gọi thời gian sống của đời người là tuổi đời, còn Trịnh Công Sơn lại gọi là <i>“tuổi trời”</i>: <i>“Em xin tuổi nào, còn tuổi trời hư vô” (Còn tuổi nào cho em)</i>, <i>“Nghe xót xa hằn lên tuổi trời” (Gọi tên bốn mùa)</i>. Tuổi con người là tuổi trời cho và gắn với trời, cái hữu hạn của đời người gắn với cái vô hạn của trời đất. Ý thức sâu sắc về sự đối nghịch giữa cái hữu hạn và vô hạn này, ý thức thấm thía rằng đời người là ngắn ngủi, không thể kéo dài <i>“tuổi trời”</i> được, con người đã chọi lại cái hữu hạn của đời người, bằng cách “cầm nắm” thời gian, “vĩnh cửu hoá” thời gian, bằng cách “ban cấp” sự tái sinh cho thời gian hữu hạn của kiếp người để tạo nên đặc tính vô tận và vô hạn của dòng sinh mệnh. Chịu ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo, trong đó có ý niệm về sự luân hồi, Trịnh Công Sơn đã nhiều lần viết về “thời gian luân hồi”: <i>“Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô” (Rừng xưa đã khép)</i>, <i>“Những ngày ngồi rũ tóc âm u, nghe tiền thân về chào bóng lạ” (Cỏ xót xa đưa)</i>. Nhưng ý niệm về thời gian, về chiều kích thời gian đời người trong nhạc Trịnh Công Sơn có cái mượn của đạo Phật, có cái không. Khi Trịnh Công Sơn viết: <i>“Có những nghìn năm xưa hoá thân em bây giờ” (Em đến từ nghìn xưa)</i>, ý niệm về thời gian ở đây không phải là “thời gian luân hồi” nữa mà là một thứ thời gian tích luỹ, thời gian dồn nén, tất cả quá khứ, hiện tại cùng nổi lên trong một “lát cắt”, gọi là thời gian đồng hiện. Trên nền thời gian đồng hiện đó, nhạc sĩ nhận ra vẻ đẹp tinh tuý nghìn đời của hồn Việt ẩn chứa trong dáng nét quen thuộc của người con gái Việt Nam da vàng: <i>“Vì em như chim trắng, giữa trống đồng bước ra” (Em đến từ nghìn xưa)</i>. Ca tụng vẻ đẹp thiên thần, “bất tử” và bất diệt của người đẹp, nhạc Trịnh Công Sơn có lúc đã phá vỡ quan niệm về tính chất hữu hạn của thời gian đời người để sáng tạo nên một thứ thời gian vô tận, vô biên của trái tim yêu tôn thờ cái Đẹp lộng lẫy: <i>“Ru mãi ngàn năm từng ngón xuân nồng. Bàn tay em năm ngón anh ru ngàn năm, giận hờn sẽ quên, dáng em trôi dài, trôi mãi, trôi trên ngàn năm” (Ru em từng ngón xuân nồng)</i>. Như vậy, thời gian đời người trong nhạc Trịnh Công Sơn là một thứ “thời gian chống chọi thời gian”, thời gian phi tuyến tính, phi hữu hạn, thời gian vĩnh cửu: <i>“Tình cho nhau môi ấm, một lần là trăm năm” (Tình sầu)</i>, <i>“Hai mươi năm vẫn là thuở nào, nợ lại lần này trong cõi đời nhau” (Xin trả nợ người)</i>.  <br />
  <br />
  </p>

  <h3>Con người trở thành thước đo của thiên nhiên, vẻ đẹp con người là chuẩn mực của vẻ đẹp tạo hóa </h3>
  <p>Như trên đã nêu, trong thế giới nghệ thuật Trịnh Công Sơn, con người ban cấp ý nghĩa cho trần gian, vậy nên, lô gích thú vị và độc đáo ở đây là con người trở thành “hệ quy chiếu”, trở thành thước đo của thiên nhiên, tạo vật. Điều này đã từng xuất hiện trong thơ Xuân Diệu. Nghiên cứu tư tưởng và phong cách thơ Xuân Diệu, Nguyễn Đăng Mạnh phát hiện rằng với thơ Xuân Diệu, có một nguyên tắc mỹ học được xác định, đó là coi “vẻ đẹp của con người là chuẩn mực của vẻ đẹp của thế giới, của vũ trụ”. Đánh giá về tính độc đáo của nguyên tắc mỹ học này, Nguyễn Đăng Mạnh khẳng định: “Nếu như chúng ta nhớ rằng trong văn chương xưa, người ta thường lấy vẻ đẹp của thiên nhiên làm chuẩn cho vẻ đẹp của con người, thì mới thấy nguyên tắc mỹ học nói trên của Xuân Diệu là cả một cuộc đổi mới đáng kể trong thi ca Việt Nam hiện đại”. Và Nguyễn Đăng Mạnh dẫn chứng: “Thơ xưa viết về người đẹp: <i>“Phù dung như diện liễu như mi” </i>(Mặt như hoa phù dung, lông mày như lá liễu), rồi nào là mày ngài, mắt phượng, làn thu thuỷ, nét xuân sơn v.v...Bây giờ Xuân Diệu đem so sánh ngược lại: </p>
  <dd>
  <i>...Lá liễu dài như một nét mi...</i><br />
  <i>...Trăng vú mộng của muôn đời thi sĩ</i><br />
  <i>...Hơi gió thổi như ngực người yêu đến</i><br />
  Mây đa tình như thi sĩ đời xưa...  
  </dd>
  <p>
  Quan niệm mỹ học ấy đã giúp ông sáng tạo nên một câu thơ vào loại tuyệt vời của nền thi ca Việt Nam hiện đại: <i>Tháng giêng ngon như một cặp môi gần (Vội vàng)</i> [1]. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật của Trịnh Công Sơn, Bùi Vĩnh Phúc đã phát hiện một điểm tương tự như Nguyễn Đăng Mạnh đã phát hiện qua nghiên cứu thơ Xuân Diệu: “Ngày xưa, để tả Thuý Vân và Thuý Kiều, Nguyễn Du đã nói tới <i>“mai cốt cách, tuyết tinh thần”</i>, <i>“khuôn trăng”</i>, <i>“nét ngài”</i>, <i>“mây”</i>, <i>“làn thu thuỷ, nét xuân sơn”</i>, <i>“hoa ghen”</i>, <i>“liễu hờn”</i>...Nguyễn Du đã lấy thiên nhiên làm thước đo để khen ngợi chị em Thuý Vân, Thuý Kiều. Vân, Kiều, như thế, được mang ra so sánh với thiên nhiên, cho dù sự so sánh, qua ngòi bút của Nguyễn Du, có phần hơi thiên vị hai người con gái duyên dáng và đáng yêu này. So sánh như thế là so sánh theo những ước lệ cổ điển, theo những quy phạm về văn chương mà Nguyễn Du, như một con người của thời đại mình, không thể tránh khỏi. Thiên nhiên là những bản vị, con người là những nét để bên cạnh. Trong thế giới của Trịnh Công Sơn, tình hình lại có vẻ như ngược lại. Con người trở thành thước đo của thiên nhiên:  </p>
  <dd>
  <i>Nắng có hồng bằng đôi môi em</i><br />
  <i>Mưa có buồn bằng đôi mắt em</i><br />
  <i>Tóc em từng sợi nhỏ</i><br />
  <i>Rớt xuống đời làm sóng lênh đênh</i><br />
  (Như cánh vạc bay)[2]
  </dd>

  <p>Qua đối chiếu phát hiện của Nguyễn Đăng Mạnh với trường hợp Xuân Diệu và Bùi Vĩnh Phúc với trường hợp Trịnh Công Sơn, không thể dễ dãi cho rằng Trịnh Công Sơn đã chịu ảnh hưởng của Xuân Diệu, dù Xuân Diệu là một nhà thơ lớn, mà cần thấy, điều thú vị là có sự trùng hợp trong sáng tạo nghệ thuật giữa Xuân Diệu và Trịnh Công Sơn, điều này cần được lý giải như cách nói thường tình là “những tư tưởng lớn gặp nhau”, ở đây là tư tưởng nghệ thuật. </p>

  <p>      
  Con người trở thành thước đo của thiên nhiên trong nhạc Trịnh Công Sơn cho nên thiên nhiên ở đây đã được “nhân hoá” theo từng trạng thái buồn vui của con người: <i>“Màu hoa lá quen như mặt người” (Tình yêu tìm thấy)</i>, <i>“Màu nắng hay là màu mắt em” (Nắng thuỷ tinh)</i>, <i>“Cho tay em dài gầy thêm nắng mai” (Hạ trắng)</i>. Nhạc sĩ đã nhìn thấy nắng trong niềm vui và mưa trong nỗi buồn của con người: <i>“Hãy về đây, hãy về đây, tôi cần nhìn lại nắng trong nụ cười” (Môi hồng đào)</i>, <i>“Có khi mưa ngoài trời là giọt nước mắt em, đã nương theo vào đời, làm từng nỗi ưu phiền” (Ru đời đi nhé)</i>. Nhạc sĩ không đơn thuần tả mưa trời chính là giọt nước mắt người đẹp, nhạc sĩ đã tả một nỗi buồn thật lớn rộng, thật “cao sang”, thật lung linh, nghĩa là một nỗi buồn với chiều kích đặc biệt, lan toả và thẩm thấu vào không gian, kiểu như: <i>“Đời sẽ buồn dài lâu, ôi trái sầu rực rỡ” (Như một vết thương)</i>. Một phát hiện độc đáo của Trịnh Công Sơn là không chỉ nhìn thấy mưa buồn mà còn nhìn thấy nắng buồn hơn mưa. Nhạc sĩ nhìn nắng và cảm nhận sâu sắc rằng, nắng sống một ngày ba buổi, sáng, trưa, chiều, nắng sáng, nắng trưa rực rỡ, nắng chiều tàn phai, trong khi mưa không như vậy, mưa chỉ tuôn ào xuống rồi hết, vậy nắng buồn hơn mưa. Đo màu nắng dưới lăng kính nhạy cảm này, ta sẽ hiểu và cảm thấm thía hơn những câu hát buồn buốt lòng về nắng của Trịnh Công Sơn: <i>“Nhìn những mùa thu đi, em nghe sầu lên trong nắng” (Nhìn những mùa thu đi)</i>, <i>“Lùa nắng cho buồn vào tóc em” (Nắng thuỷ tinh)</i>, <i>“Nắng qua mắt buồn lòng hoa bướm say” (Hạ trắng)</i>, <i>“Nắng vàng phai như một nỗi đời riêng” (Tôi ơi đừng tuyệt vọng)</i>. Nhưng cũng có khi nắng vui tươi do được chiếu rọi trong phận người có đôi: <i>“Đời xin có nhau dài cho mãi sau nắng không gọi sầu” (Hạ trắng)</i>. Trong nhạc Trịnh, thiên nhiên luôn đứng đó tượng hình cho bao nỗi buồn vui của con người: <i>“Một lần bóng núi in bên sông dài, một lần thấy bóng tôi, một ngày có đoá hoa lan trong vườn, một ngày thấy dáng em, một chiều bỗng thấy hoa lan úa tàn, vườn chiều vừa mất dáng em” (Một lần thoáng có)</i>. Thiên nhiên đánh dấu kỷ niệm cho tình nhân, thay cho việc ép hoa, ép lá để cất giữ nhung nhớ: <i>“Vài cánh xương hoa nằm ép trong thơ”</i> (<i>Nghìn trùng xa cách</i>-Phạm Duy) mà những người yêu nhau muôn thuở vẫn hằng làm: <i>“Đôi khi thấy trên lá cây ngày em đã xa tôi” (Rồi như đá ngây ngô)</i>, <i>“Tìm thấy nỗi nhớ từ mỗi chiếc lá” (Tình yêu tìm thấy)</i>, <i>“Lá hát từ bàn tay thơm tho, lá khô vì đợi chờ” (Như cánh vạc bay)</i>. Và đỉnh cao của mối liên thông, giao cảm giữa thiên nhiên và con người trong nhạc Trịnh Công Sơn xuất hiện, khi mưa nắng thiên nhiên hoà nhập vào trong chính con người: <i>“Mưa nắng ở trọ bên trong mắt người” (Ở trọ)</i>. <br />
  <br />
  </p>

  <h3>Chiều kích siêu việt của trái tim con người trước <i>"vết thương"</i>, niềm tuyệt vọng và cái chết </h3>

  <p>Như trên đã nêu, con người trong nhạc Trịnh Công Sơn ban cấp ý nghĩa cho trần gian, con người là thước đo của trần gian, do vậy trái tim con người cũng có một chiều kích vừa mênh mông, bao la, rộng lớn, vừa sâu thẳm khác thường và mang một sức mạnh tinh thần đặc biệt. Con người ta biết mình và biết người rõ nhất là khi hoạn nạn, như một câu hát bảo là <i>“rằng qua cơn lận đận mới hiểu tận lòng nhau”</i>. Đại thi hào Nguyễn Du cũng đã viết: <i>“Anh hùng đoán giữa trần ai mới già” (Truyện Kiều)</i>. Tương tự như thế, trái tim con người trong nhạc Trịnh Công Sơn đã bộc lộ hình thù, vóc dáng và sức mạnh nội sinh rõ nét nhất qua những trạng huống thử thách ghê gớm của nhân sinh: vết thương, niềm tuyệt vọng và cái chết. 
  </p>
  <p>
  Trong nhạc Trịnh Công Sơn, từ <i>“vết thương”</i> có tần số xuất hiện khá lớn: <i>“Đời sẽ buồn như một vết thương” (Như một vết thương)</i>, <i>“Ngủ đời yên đi con, như vết thương đau ngủ buồn” (Vết lăn trầm)</i>, <i>“Trong trái tim con chim đau nằm yên, ngủ dài lâu mang theo vết thương sâu” (Để gió cuốn đi)</i>, <i>“Người còn đứng như trăm năm vết thương chưa mờ” (Phúc âm buồn)</i>, <i>“Một vết thương thôi riêng cho mộtngười” (Hoa vàng mấy độ)</i>, <i>“Tay em vẫn còn dựng đời bão lên, làm từng vết thương hồn nhiên” (Tưởng rằng đã quên)</i>, <i>“Tên em là vết thương khô” (Khói trời mênh mông)</i>, <i>“Đôi khi thấy trăm vết thương rồi như đá ngây ngô” (Rồi như đá ngây ngô)</i>. Vết thương lòng hầu như đời người ai chẳng có, có khi nguôi ngoai, <i>“tên em là vết thương khô”</i>, có khi khó lành, <i>“như trăm năm vết thương chưa mờ”</i>, vậy thái độ sống tích cực là không tránh né mà hãy đón nhận <i>“vết thương”</i> một cách bình thản, hồn nhiên <i>“như đá ngây ngô”</i>. Con người ta không chỉ biết ngẩng đầu mà còn phải biết cúi đầu nữa. Dĩ nhiên không phải là cúi đầu nịnh bợ trước cường quyền hay cúi đầu khuất phục trước bạo lực mà là <i>“Cúi xuống thật gần”</i> để trải nghiệm những cõi miền sâu thẳm của nhân thế, để thấu tỏ những nỗi niềm trắc ẩn của người đời: <i>“Cúi xuống nghe đời nhấp nhô, nghe tim rạn vỡ, nghe trong tuổi nhỏ khóc oà, cúi xuống bên bờ xót xa, trên cơn lửa đỏ trên khuôn mặt đã im lìm”</i>. Nhà thơ Lý Bạch từng cúi đầu nhớ quê cũ: <i>“Đê đầu tư cố hương”</i>, nhà thơ Cao Bá Quát từng cúi đầu lạy hoa mai thanh cao: <i>“Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”</i>, còn Trịnh Công Sơn nói đến một nghĩa cử nhân văn thống thiết hơn cả cúi là quỳ: <i>“Lòng tôi có đôi lần khép cửa, rồi bên vết thương tôi quỳ” (Đêm thấy ta là thác đổ)</i>. Quỳ bên <i>“vết thương”</i>, quỳ trước nỗi đau nhân thế, chiều kích con người thu bé lại tưởng chừng đến tội nghiệp nhưng chiều kích trái tim bao dung, vị tha lại mở lớn đến vô cùng. Thu bé hơn nữa, con người không chỉ cúi mà còn lăn, lăn trầm thống với phận người, lăn rớm máu với tình yêu. Trong thần thoại Hy Lạp, có câu chuyện về nhân vật Sisyphus dám bắt thần chết trói lại để cho con người khỏi phải chết, và Sisyphus đã bị trừng phạt khổ sai chung thân vì tội này: suốt đời phải lăn một tảng đá lên đỉnh núi, lăn lên gần đến đỉnh, tảng đá lại rớt xuống, Sisyphus lại phải lăn lên, cứ “lăn lên, rớt xuống, lăn lên” như vậy trong nỗi hoài công nhọc nhằn. Câu chuyện khổ sai lăn đá này, nói theo cách của triết học hiện sinh là “phi lý” đã được Trịnh Công Sơn mượn để diễn tả phận người: <i>“Người chợt nhớ mình như đá, đá lăn vết lăn buồn...Như trùng dương đêm mắt thâm còn nghe ngóng, đá lăn vết lăn trầm” (Vết lăn trầm)</i>, <i>“Ta lăn đời đã quá đôi tay vẫn còn ôm mịt mùng” (Tình xót xa vừa)</i>. Nhưng có “lăn đời” cho dẫu là “phi lý”, “hoài công” từ đó mới có “vết thương” của sự trải nghiệm. Có lẽ với nhạc Trịnh, đời người “lăn đá” nhiều nhất là trong tình yêu: <i>“Tôi xin làm đá cuội và lăn theo gót hài” (Biết đâu nguồn cội)</i>. Nhưng không phải là lăn bằng mọi giá, cũng có khi đá không lăn nữa vì không còn gặp được một tâm hồn đồng điệu: <i>“Từ trăng thôi là nguyệt, mỏi mê đá thôi lăn” (Nguyệt ca)</i>. Còn ra, khi đã yêu nồng nàn, đã nhận lãnh “vết thương” của đời thì không chỉ “đá lăn” mà cả trái tim cũng lăn rớm máu: <i>“Khi tình đã vội quên, tim lăn trên đường mòn, trên giọt máu cuồng điên, con chim đứng lặng câm” (Ru ta ngậm ngùi)</i>. “Vết thương” lòng của con người trong nhạc Trịnh Công Sơn cho dẫu có lúc tái tê, buốt nhói và rớm máu nữa nhưng nó mang một chiều kích sâu thẳm của sự thức ngộ. Trong một bài viết của mình, Trịnh Công Sơn gọi đó là <i>“Vết thương tỉnh thức”</i> và lý giải: <i>“Thời gian trôi đi và vết thương vẫn còn đó. Nó nằm chờ được thức dậy một lúc nào đó để sống lại như chính bản thân nó là một vết thương. Nhưng vết thương khi đã được đánh thức thì nó không còn là vết thương cũ vì giờ đây nó là một vết thương tỉnh thức. Một vết thương tỉnh thức là một vết thương biết rõ nó là một vết thương. Nó thức dậy và nó nhận ra rằng nó đã được khai sinh trên tâm hồn một con người và đã có một thời gian dài làm đau đớn con người đó. Vết thương tỉnh thức là một con mắt sáng ngời. Nó nhìn ngược về quá khứ và ngó thẳng tương lai. Nó mách bảo cho chủ nhân của nó là không có một vết thương nào vô tư mà được sinh thành cả. Nó là một nỗi đớn đau như khi trời đất trở dạ làm thành một cơn giông bão”</i>.
  </p>
  <p>
  Trái tim mang <i>“vết thương tỉnh thức”</i> trong nhạc Trịnh Công Sơn cũng chính là trái tim biết bền bỉ chống chọi với niềm tuyệt vọng, đấy chính là “biện chứng của tâm hồn”. Phật dạy rằng: <i>“Phá sản lớn nhất của đời người là tuyệt vọng”</i>. Trịnh Công Sơn hẳn đã nhiều phen đối mặt với nguy cơ “phá sản tâm hồn” này của tuyệt vọng nên đã đúc kết triết lý hẳn hoi về niềm tuyệt vọng: <i>“Có những ngày tuyệt vọng cùng cực, tôi và cuộc đời đã tha thứ cho nhau...Hãy đi đến tận cùng của tuyệt vọng để thấy tuyệt vọng cũng đẹp như một bông hoa...Và như thế, tôi đang yêu thương cuộc đời bằng nỗi lòng của tên tuyệt vọng”</i> <i>(Tin vào niềm tuyệt vọng)</i>. Kinh nghiệm nhân sinh cho thấy, dỗ lòng người đã khó, dỗ lòng mình đôi khi còn khó hơn. Nhưng khi nghe nhạc Trịnh, con người đã tự dỗ lòng mình vươt qua được những cơn “khó sống” và biết cười với gian nan: <i>“Có điều gì gần như niềm tuyệt vọng, rơi rất gần rơi xuống trong tôi, có nhiều khi rơi xuống bên đời, trong gian nan nên cất tiếng cười” (Gần như niềm tuyệt vọng)</i>. Trong một ca khúc không viết về tâm trạng <i>“gần như”</i> nữa, không viết mon men niềm tuyệt vọng mà viết thẳng về cuộc đối mặt sinh tử và chống chọi mất còn với tuyệt vọng, ca khúc <i>“Tôi ơi đừng tuyệt vọng”</i>, Trịnh Công Sơn đã dỗ lòng, đã dắt hồn bấu víu vào những nấc thang chống chọi với vực thẳm tuyệt vọng, để từ đó, cho dẫu trong đau thương, tâm hồn con người vẫn thăng hoa đến một chiều kích siêu việt, bởi <i>“kẻ thù lớn nhất của đời người là chính mình” </i>(Kinh Phật), nên chiến thắng lớn nhất là chiến thắng chính mình. Nấc thang thứ nhất là hiểu và nắm bắt được lẽ đời biến dịch, mất còn để từ đó có sự bình tâm: <i>“Đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng, lá mùa thu rơi rụng giữa mùa đông”</i>, <i>“Đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng, nắng vàng phai như một nỗi đời riêng”</i>. Nấc thang thứ hai là thấu triệt chân lý minh triết phương Đông: thấy được mối liên hệ mật thiết giữa mọi sự vật, thấy được cái Một trong thiên hình vạn trạng sự vật, tức thấy được “vạn vật đồng nhất thể”. Trang Tử nói: <i>“Người cùng tạo hoá hợp làm một rồi, thì đi đâu mà không phải là mình”</i> (Minh nhiên dữ tạo hoá vi nhất, tắc vô vãn như phi ngã dĩ). Người và tạo hoá đã vậy, huống gì người với người, em với tôi lại không là Một: <i>“Đừng tuyệt vọng, em ơi đừng tuyệt vọng, em là tôi và tôi cũng là em”</i>. Nấc thang thứ ba bám chặt vào bản thể, tìm thấy sức mạnh bất diệt của tình yêu trần thế từ trong bản thể: <i>“Tôi là ai, là ai, là ai...mà yêu quá đời này”</i>. Nấc thang thứ tư là giữ được tâm thế hồn nhiên của con người thuở “nhân chi sơ”, chưa từng biết đến âu lo, để cho đời luôn thấy được bình minh: <i>“Đừng tuyệt vọng, em ơi đừng tuyệt vọng, 
  em hồn nhiên rồi em sẽ bình minh”</i>. Con người đán mất sự hồn nhiên ban sơ có thể sẽ mắc vào những hệ luỵ trầm trọng của đời, nguy cơ dẫn đến vực thẳm tuyệt vọng, cho nên con người trong nhạc Trịnh <i>“thèm tuổi hồn nhiên ngồi nhìn trời xanh” (Vẫn nhớ cuộc đời)</i>. Nấc thang thứ năm là nấc thang “đắc đạo” của người đã dày công “tu luyện” qua cơn tuyệt vọng, thấu triệt mọi kinh nghiệm về nỗi khổ đau trong cõi đời này, đủ sức “đánh bạn” với nỗi sầu, thậm chí còn nuôi nỗi sầu để thêm yêu cuộc đời ngắn ngủi như tình nhân biết nuôi giọt nước mắt để thấm thía cái giá của hạnh phúc: <i>“Có đường xa và nắng chiều quạnh quẽ, có hồn ai đang nhè nhẹ sầu lên”</i>. 
  </p>

  <p>Con người trải nghiệm “vết thương”, chiến thắng niềm tuyệt vọng là con người không ngại đối mặt với cái chết, một “cửa ải khủng khiếp” của nhân sinh, một vấn nạn đau đầu của những nhà triết học. Nhạc Trịnh trở trăn, suy ngẫm, trầm tư, triết lý miệt mài không chán về cái chết. Không chỉ là cái chết đến theo “hạn kỳ” của đời người: <i>“Có một ngày bạc đầu tôi đi tôi đi” (Có một ngày như thế)</i>, mà còn là cái chết được “tiên tri”, cái chết tiềm ẩn trong sự sống: <i>“Dưới vòng nôi mọc từng nấm mộ” (Cỏ xót xa đưa)</i>, <i>“Trong xuân thì thấy bóng trăm năm” (Gần như niềm tuyệt vọng)</i>. Thường thì, con người càng có bề dày tuổi tác, càng giàu vốn sống, càng có nhiều trải nghiệm sâu sắc về cuộc đời nhưng không ai trải nghiệm được về cái chết cả, ngoại trừ chứng kiến cái chết của đồng loại mà thôi. Thế mà với nhạc Trịnh, con người dường như “trải nghiệm” được cả cái chết của chính mình: <i>“Bỗng một hôm qua phố hoang tàn, tôi quen như tôi đã có lần” (Gần như niềm tuyệt vọng)</i>, <i>“Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời” (Bên đời hiu quạnh)</i>. Bởi vậy, thái độ sống của con người trong nhạc Trịnh được xác định là: <i>“Không xa đời và cũng không xa mộ người” (Đời cho ta thế)</i>. “Cái chết” là một trong những phạm trù của triết học hiện sinh. Triết gia Đức Heidegger coi con người là một hữu-thể-đang-chết, là “hữu-thể-cho-cái-chết”, hữu thể để chết, chỉ khi cảm thấy mình luôn luôn đứng trước cái chết, con người mới nhìn thấy giá trị phong phú của từng giây, từng phút trong cuộc đời. Bàn đến cái chết là vấn đề không mới trong triết học và tôn giáo xưa nay, đóng góp của Trịnh Công Sơn là từ sự trầm tư, suy nghiệm về cái chết đã làm bật lên cái giá cao quý của sự sống, sức mạnh của tình yêu cuộc sống, tình yêu con người, sự bừng nở chiều kích vô biên của trái tim từ tâm, từ bi của con người. Ca khúc <i>“Chiếc lá thu phai”</i> cảm nhận cực nhạy về sự tàn phai, sự lão hoá sẽ đến với kiếp người: <i>“Chiều hôm thức dậy, ngồi ôm tóc dài, chập chờn lau trắng trong tay”</i>. Nhưng con người không buông xuôi tuyệt vọng mà tìm cách chọi lại sự tàn phai, sự hữu hạn của kiếp người bằng việc “thu xếp” lại đời: ngày vẫn trôi qua theo nếp ngày, nhưng không trôi qua trong vô vị, hối tiếc vì trái tim yêu đời và khát sống đã đập nhịp bất thường: <i>“Về thu xếp lại, ngày trong nếp ngày, vội vàng thêm những lúc yêu người”</i>. Sống với nhịp đập vội vàng này, con người không phải lúc nào cũng bị động chạy theo thời gian nữa mà <i>“có nhiều khi” </i>đã đón bắt và đi trước thời gian, bằng năng lực “siêu việt” của trái tim đập mạnh, thậm chí, con người còn bù đắp được cho sự thiếu hụt, sự hữu hạn của thời gian nữa: <i>“Hãy yêu nhau đi bù đắp cho trăm năm” (Hãy yêu nhau đi)</i>. Theo nhà vật lý học lừng danh Albert Einstein, khi một vật chuyển động với vận tốc gần với vận tốc ánh sáng, vật đó sẽ có khối lượng tăng lên và trường lực hấp dẫn tăng theo. Cũng giống như vậy, con người “đi nhanh hơn thời gian” trong nhạc Trịnh mang trái tim nặng trĩu với trường lực hấp dẫn mạnh để trở thành nơi trú ngụ cho mọi niềm bất an trong cõi đời bể dâu, sóng gió: <i>“Trái tim cho ta nơi về nương náu, được quên rất nhiều ngày tháng tiêu điều” (Hãy yêu nhau đi)</i>, <i>“Tim em người trọ là tôi, mai kia về chốn xa xôi cũng gần” (Ở trọ)</i>. 
  </p>
  <p>
  Ý thức sâu sắc về “cái chết” vì quá yêu cuộc sống, vấn đề cốt lõi đặt ra với con người là <i>“về thu xếp lại”</i> cuộc sống và cái chết một cách có ý nghĩa nhất. Trong bài viết <i>“Một cõi đi về”</i> (tựa đề trùng tên với ca khúc nổi tiếng), Trịnh Công Sơn đã triết lý rạch ròi về ý nghĩa của sự sống, chết, mất, còn: <i>“Chết là sự tan biến của thể xác. Nhưng sống không chỉ là sự tồn tại của thân xác. Nhiều người còn sống mà tưởng chừng như đã chết. Nhiều người đã chết mà vẫn còn sống trong trí nhớ mọi người...Cái mất không bao giờ mất hẳn. Cái còn không hẳn mãi là còn”</i>. Con người sống với nhau không tranh giành, đua chen danh lợi nhất thời: <i>“Một đời với những đua chen lâu dài, người người còn tiếp nối người” (Một lần thoáng có)</i>, không sân si, thù hận, hãm hại đồng loại: <i>“Biển sóng biển sóng đừng xô tôi, đừng xô tôi ngã giữa tim người, biển sóng biển sóng đừng âm u, đừng nuôi trong ấy trái tim thù” (Sóng về đâu)</i> mà sống với báu vật truyền đời là trái tim bao la, sống với nhân cách cao thượng, con người sẽ có năng lực sống siêu việt, nghĩa là vẫn sống sau khi đã chết: <i>“Chìm dưới cơn mưa, một người chết đêm qua, chìm dưới đất kia, một người sống thiên thu” (Chìm dưới cơn mưa)</i>.  <br />
  <br />
  </p>

  <h3>"Bao nhiêu năm bỗng lại nhiệm mầu"</h3>

  <p>Như thế, nhạc Trịnh đã trở thành báu vật tâm hồn của triệu triệu con người. Từ sự phát hiện ra những chiều kích bay bổng thần tiên của kiếp người: <i>“Ôi tóc em dài đêm thần thoại” (Gọi tên bốn mùa)</i>, <i>“Tôi xin năm ngón tay em thiên thần” (Lời buồn thánh)</i>, <i>“Ôi quê hương thần thoại thuở hồng hoang đã thấy đã xanh ngời liêu trai” (Xin mặt trời ngủ yên)</i> đến việc nâng đỡ con người bình tâm lại bên bờ vực tuyệt vọng. Nhạc Trịnh là thứ nhạc thuốc thang cho những tâm bệnh của con người, làm dịu đi, làm lành lại những vết thương lòng: <i>“Bao nhiêu năm bỗng lại nhiệm mầu, trả nợ một lần quên hết tình đau” (Xin trả nợ người)</i>. Nhạc Trịnh đã khám phá không mệt mỏi tính chất “siêu việt hoá” trong năng lực chống chọi 
  của con người trước niềm đau và cái chết. Bởi thế nên nhạc Trịnh đã vượt thời gian, một điều kỳ diệu mà người ta chỉ tìm thấy trong thế giới của Từ Thức hay trong thế giới theo “thuyết tương đối” của Albert Einstein: một năm Từ Thức sống với Giáng Hương ở cõi tiên bằng hai trăm năm của trần gian, một năm du lịch trên con tàu trong vũ trụ với vận tốc cực nhanh gần bằng vận tốc ánh sáng theo Albert Einstein sẽ dài bằng vài thế kỷ trên địa cầu, cũng như thế, một ngày sống với <i>“những mắt biếc cỏ non xanh cây trái địa đàng” (Những con mắt trần gian)</i>, một lần <i>“để người về hát đêm hồng địa đàng còn in dấu chân” (Dấu chân địa đàng)</i> có giá trị bằng trăm ngày, trăm đêm bình thường trên trần thế.  <br />
  <br />
  </p>

  <p>
  <b>Nguyễn Hoàn</b><br />
  <i>Báo Quảng Trị</i><br />
  tháng 08 năm 2007<br />
  <br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <p>
  [1] <i>Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn</i>, Nguyễn Đăng Mạnh, NXB Giáo dục, 1996, trang 199, 200<br />
  <br />
  [2] <i>Trịnh Công Sơn những ám ảnh nghệ thuật</i>, Bùi Vĩnh Phúc, in trong sách: <i>Một cõi Trịnh Công Sơn</i>, NXB Thuận Hoá và Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây, 2002, trang 249<br />
  <br />
  </p>


title: Có một nhà thơ tên là Trịnh Công Sơn
created: 2009-04-30 13:33:04+00:00
edited: 2009-04-30 13:52:18+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Trọng Tạo, Báo Văn Nghệ 23-08-2002
url_id: co-mot-nha-tho-ten-la-trinh-cong-son
body:
  <br />
  <p class="comment">
  NGUYỄN TRỌNG TẠO: Tôi viết bài này bằng bút bi, khi đưa in báo Văn Nghệ (23-08-2002) do "khuôn khổ báo có hạn", bị cắt bớt một vài đoạn . Lần tái bản cuốn Một cõi Trịnh Công Sơn, tôi đưa thêm bài này vào trọn vẹn. Nhưng hiện nay tôi chưa có bản vi tính bài viết này, tìm trên Google, thấy nó nằm trong blog của bạn trẻ mang tên Garçon. Khi nhà thơ Huy Cận còn sống, ông ấy thích bài viết Có một nhà thơ tên là Trịnh Công Sơn, thế là lần nào gặp tôi ông cũng nói một câu đầy cảm động: Cảm ơn Trọng Tạo đã cho Huy Cận biết Trịnh Công Sơn là một nhà thơ tài hoa. Tôi đùa ông: Em đã nghe anh "cảm ơn" mấy lần rồi mà! Ông cười: Khi mình đã thích thì cảm ơn bao lần cũng không thừa đâu.<br />
  <br />
  Nhân ngày giỗ Trịnh (01/04/2009), tôi xin giới thiệu bài viết này cùng bạn(*).
  </p>
  <br />
  <br />
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
     <img src="TaoSon.jpg" />
     <p class="discreet">Trịnh Công Sơn và Nguyễn Trọng Tạo</p>
  </div>
  <p>
  Người ta vẫn gọi Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ chứ chưa mấy ai gọi anh là nhà thơ, dù anh cũng đã in dăm ba bài thơ lẻ. Cũng có người gọi anh là &quot;người thơ ca&quot; hay &quot;người hát thơ&quot;, nghĩa là, anh là người tác hợp giữa thơ và nhạc. Nhưng với tư cách là một nhà thơ, tôi đã khảo sát ca từ của Trịnh Công Sơn, và tôi dám khẳng định rằng, anh chính là một nhà thơ đích thực. </p>
  <p>Cho dù khi sáng tác ca khúc, Trịnh Công Sơn có thể viết lời và nhạc cùng một lúc, hoặc có đoạn lời viết sau khi đã có nhạc, hay trước khi &quot;phổ nhạc&quot; thì mỗi lời ca của anh đều là những bài thơ hoàn chỉnh kể cả về ý, tứ, cấu trúc, ngôn từ và cảm xúc. Mà Trịnh Công Sơn không phải là một nhà thơ bình thường, anh là nhà thơ rất độc đáo ôm chứa tư tưởng nhân sinh và thời cuộc với một thi pháp khá riêng biệt trong thơ Việt.</p>

  <p>Trịnh Công Sơn rất nhuần nhuyễn trong các thể thơ truyền thống như lục bát, đồng dao. Ngay từ lần nghe đầu tiên ca khúc <i>Ở trọ</i>, tôi đã phát hiện ra đấy là một bài thơ lục bát rất tài hoa. Từ cái chuyện ở trọ bình thường trong đời, anh đã đẩy liên tưởng tới cái &quot;cõi tạm&quot; chốn trần gian trong triết lý của Đạo Phật với một cách nói thoải mái, thông minh và hóm. Anh nhìn thấy con chim ở trọ trên cành cây, con cá ở trọ dưới nước, cơn gió ở trọ giữa đất trời, rồi đẩy tới một khái quát bất ngờ:</p>
  <dd>
  <i>Trăm năm ở đậu ngàn năm</i><br />
  <i>Đêm tối ở trọ chung quanh nỗi buồn</i>
  </dd>
  <p>Có những liên tưởng còn bất ngờ hơn khi nói tới vẻ đẹp ở trọ trong thân thể, hay tâm hồn của người nữ:</p>
  <dd>
  <i>Môi xinh ở đậu người xinh</i><br />
  <i>Đi đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều</i>
  </dd>

  <p>Vì thế mà có câu:</p>
  <dd>
  <i>Xin cho về trọ gần nhau</i><br />
  <i>Mai kia dù có ra sao cũng đành</i>
  </dd>
  <p>Và khi con người đã ở trọ vào nhau bằng tình yêu thì dù có phải xa rời cõi tạm, vẫn mãi mãi khăng khít cùng nhau:</p>
  <dd>
  <i>Tim em người trọ là tôi</i><br />
  <i>Mai kia về chốn xa xôi cũng gần</i>
  </dd>
  <p>
  Nhiều bài thơ phỏng theo nhịp đồng dao (bốn chữ) khá thành công nhờ cách lập tứ và chọn từ như <i>Em đi qua chiều/ Cũng sẽ chìm trôi</i> / <i>Nhật Nguyệt trên cao - Ta ngồi dưới thấp</i>, nhưng có lẽ <i>Ngụ ngôn mùa đông</i> mới là một bài thơ bốn chữ gây ấn tượng khó phai mờ trong lòng người đọc. Bài thơ nói về <i>&quot;Một người Việt Nam - Đi ra dòng sông - Nhớ về cội nguồn... Đi lên đồi non - Nhớ về cội nguồn&quot;</i> thật tươi đẹp, 
  thật máu thịt, rồi bỗng:</p>
  <dd>
  <i>Một ngày mùa đông</i><br />
  <i>Trên con đường mòn</i><br />
  <i>Một chiếc xe tang</i><br />
  <i>Trái mìn nổ chậm</i><br />
  <i>Người chết hai lần</i><br />
  <i>Thịt da nát tan...</i>
  </dd>
  <p>
  Người Việt ấy chết rồi lại còn phải chết thêm một lần nữa vì &quot;trái mìn nổ chậm&quot; của chiến tranh. Cái tứ thơ này không chỉ chia xẻ với cái chết đau thương tang tóc của con người mà còn có sức mạnh tố cáo chiến tranh thật sâu sắc:</p>

  <dd>
  <i>Súng từ thị thành</i><br />
  <i>Súng từ ruộng làng</i><br />
  <i>Nổ xé da non</i><br />
  <i>Phố chợ thật buồn</i><br />
  <i>Cuộn giây gai chắn</i><br />
  <i>Chắc mẹ hiền lành</i><br />
  <i>Rồi cũng tủi thân</i>
  </dd>
  <p>

  Nhịp thơ năm chữ trong thơ Trịnh Công Sơn cũng xuất hiện không ít, và lặng lẽ tuôn chảy trong veo buồn thương, ngơ ngác. Khi thì khao khát hồn nhiên: <i>&quot;Môi nào hãy còn thơm - Cho ta phơi cuộc tình - Tóc nào hãy còn xanh - Cho ta chút hồn nhiên&quot;</i>, khi thì hoang vắng, lạnh câm: <i>&quot;Như đồng lúa gặt xong - Như rừng núi bỏ hoang - Người về soi bóng mình - Giữa tường trắng lặng câm</i>&quot;, khi thì tuyệt vọng ngậm ngùi: <i>&quot;Không còn, không còn ai - Ta trôi trong cuộc đời - Không chờ, không chờ ai&quot;</i> (Ru ta ngậm ngùi), và có lúc đầy mộng mơ khao khát giữa ưu phiền<i>: &quot;Tôi con chim thanh bình - Mơ được sống hồn nhiên - Như hoa trên đồng xanh - Một sớm kia rất hồng</i>&quot; (Như chim ưu phiền). Nhịp thơ năm chữ vốn rất phổ biến trong đối đáp dân gian, nhưng với Trịnh Công Sơn, nó trở nên lồng lộng, thênh thang và quý phái:</p>
  <dd>
  <i>Người ngỡ đã xa xăm</i><br />
  <i>Bỗng về quá thênh thang</i><br />
  <i>Ôi áo xưa lồng lộng</i><br />
  <i>Đã xô dạt trời chiều</i><br />
  (Tình nhớ)
  </dd>
  <p>
  Cùng với những ý thơ bất ngờ đến từ trong vô thức:</p>
  <dd>
  <i>Trăng muôn đời thiếu nợ</i><br />
  <i>Mà sông không nhớ ra</i>
  </dd>
  <p>Hoặc:</p>
  <dd>
  <i>Cây trưa thu bóng dài</i><br />
  <i>Và tôi thu bóng tôi</i><br />
  <i>Tôi thu tôi bé lại</i><br />
  <i>Làm mưa tan giữa trời...</i><br />
  (Biết đâu nguồn cội)
  </dd>
  <p>
  Ít thấy nhịp thơ sáu chữ ở Trịnh Công Sơn, nhưng không phải là không có. Câu thơ sáu chữ xuất hiện đan xen trong nhiều bài thơ của anh thường tạo được hiệu quả lạ, như một dấu nhấn của cảm xúc và ý tưởng. Ví dụ như trong bài <i>Nhìn những mùa thu đi</i>, sau mỗi câu năm chữ là câu sáu chữ khá hay: <i>&quot;... Em nghe sầu lên trong nắng... Nghe tên mình vào quên lãng... Tay trơn buồn ôm nuối tiếc&quot;.</i></p>
  <p>
  Bài <i>Ru em</i> là một bài thơ lục ngôn từ đầu đến cuối:</p>
  <dd>
  <i>Ru em ngủ những đêm khuya</i><br />
  <i>Ru em ngủ những âm u</i><br />
  <i>Ru em cùng những u mê</i><br />
  <i>Ru em dù đã chia xa...</i>
  </dd>
  <p>
  Nhân nói đến thơ lục ngôn; bỗng nhớ đến một bài thơ nhịp 3 hết sức đặc biệt của Trịnh Công Sơn. Đó là bài <i>Mưa hồng</i>:</p>
  <dd>
  <i>Trời ươm nắng</i><br />
  <i>Cho mây hồng</i><br />
  <i>Mây qua mau</i><br />
  <i>Em nghiêng sầu</i><br />
  <i>Còn mưa xuống</i><br />
  <i>Như hôm nào</i><br />
  <i>Em đến thăm</i><br />
  <i>Mây âm thầm</i><br />
  <i>Mang gió lên...</i>
  </dd>
  <p>
  Điều đó nói lên sự đa dạng và tài hoa của Trịnh Công Sơn khi sử dụng thi điệu, bởi thơ nhịp 3 thường tươi vui nhí nhảnh, mà ở đây lại tả cái tâm trạng thương nhớ xa xăm: <i>&quot;Người ngồi xuống/Xin mưa đầy/Trên hai tay/Cơn đau dài</i>&quot;...).</p>

  <p>
  Nhịp thơ thất ngôn là một sở trường của Trịnh Công Sơn. Dường như anh thẩm thấu Đường thi, nhưng hơi thở thì đã khác. Những câu thơ bảy chữ vào bài hát của anh rất tự nhiên. Nhiều bài thơ (bài hát) đã mở đầu bằng câu thơ bảy chữ thật nhẹ nhàng như chẳng có một 
  cố ý nào. Có thể dẫn ra nhiều những trường hợp như vậy: &quot;<i>Một đêm bước chân về gác nhỏ</i>&quot;, &quot;<i>Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi</i>&quot;, &quot;<i>Trên đời người trổ nhánh hoang vu</i>&quot;, &quot;<i>Người đi quanh thân thế của người</i>&quot;, &quot;<i>Vẫn thấy bên đời còn có em&quot;...</i></p>
  <p>
  Cũng là thơ thất ngôn, nhưng cách gieo nhiều vần bằng liên tiếp theo cảm hứng âm nhạc, đã khiến cho thơ anh không bị gò ép vào khuôn thước cổ thi, mà thoát ra, phong quang và mềm mại hẳn lên. Có những đoạn thơ chỉ gieo toàn vần bằng:</p>

  <dd>
  <i>Màu nắng hay là màu mắt em</i><br />
  <i>Mùa thu mưa bay cho tay mềm</i><br />
  <i>Chiều nghiêng nghiêng bóng nắng qua thềm</i><br />
  <i>Rồi có hôm nào mây bay lên</i><br />
  <i>Lùa nắng cho buồn vào tóc em</i><br />
  <i>Bàn tay xôn xao đón ưu phiền</i><br />
  <i>Ngày xưa sao lá thu không vàng</i><br />
  <i>Và nắng chưa vào trong mắt em</i>
  </dd>
  <p>
  Cũng có khi, thơ thất ngôn của anh được gieo vần trắc:</p>
  <dd>
  <i>Em đi biền biệt muôn trùng quá</i><br />
  <i>Từng cơn gió và từng cơn gió</i><br />
  <i>Em đi gió lạnh bến xa bờ</i><br />
  <i>Từng nỗi nhớ trùng trùng nỗi nhớ</i>
  </dd>
  <p>
  Lại có khi thơ thất ngôn được tổ chức theo từng khổ ba câu với những hình ảnh thật đẹp, thật lạ như: &quot;<i>lòng như khăn mới thêu&quot;, &quot;lòng như nắng qua đèo</i>&quot;, chỉ đọc một lần là bâng khuâng xao xuyến mãi:</p>

  <dd>
  <i>Mười năm xưa đứng bên bờ dậu</i><br />
  <i>Đường xanh hoa muối bay rì rào</i><br />
  <i>Có người lòng như khăn mới thêu</i><br />
  <i>Mười năm sau áo bay đường chiều</i><br />
  <i>Bàn chân trong phố xa lạ nhiều</i><br />
  <i>Có người lòng như nắng qua đèo</i>
  </dd>
  <p>
  Các thi ảnh vừa tươi mới vừa lạ lùng cứ nối tiếp nhau hiện lên trong thơ Trịnh Công Sơn để đẩy tứ thơ đến tận cùng bất ngờ: &quot;<i>Có một dòng sông đã qua đời</i>&quot;. Tại sao dòng sông lại qua đời? Phải chăng, đấy chính là dòng sông biểu tượng cho tình yêu 
  đã cạn!</p>

  <p>
  Trịnh Công Sơn thuộc thế hệ những người mê đắm Thơ Mới, và thể thơ tám chữ mà các thi sĩ của phong trào Thơ Mới đã có công cải hóa và Việt hóa từ thơ Pháp có một nhịp điệu dễ mê hoặc lòng người. Trịnh Công Sơn tiếp thu nhịp điệu này, và chính âm nhạc đã thêm một lần nữa làm thơ tám chữ:</p>
  <dd>
  <i>Một lần chợt nghe quê quán tôi xưa</i><br />
  <i>Giọng người gọi tôi nghe (tiếng) rất nhu mì</i><br />
  <i>Lòng thật bình yên mà sao buồn thế</i><br />
  <i>Giật mình nhìn tôi ngồi hát bao giờ</i><br />
  (Bên đời hiu quạnh)
  </dd>
  <p>
  Hoặc dùng lại đúng cái nhịp Thơ Mới vẫn thường dùng, nhưng tinh thần thì đã khác:</p>
  <dd>
  <i>Đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng</i><br />
  <i>Lá mùa thu rơi rụng giữa mùa đông</i><br />
  <i>Đừng tuyệt vọng, em ơi đừng tuyệt vọng</i><br />
  <i>Em là tôi và tôi cũng là em</i><br />
  (Tôi ơi đừng tuyệt vọng)
  </dd>
  <p>
  Một thi sĩ với rất nhiều cung bậc trong điệu nhạc tâm hồn, Trịnh Công Sơn thả sức bay lượn trong các nhịp thơ tự do đầy phóng túng. Những câu thơ dài ngắn khác nhau cứ tung tẩy trong các bài thơ tự do của anh. Khi thì triết lý: <i>&quot;Tình yêu như trái phá con tim mù lòa</i>&quot;, khi thì lộng lẫy: &quot;<i>Gọi nắng trên vai em gầy đường xa áo bay</i>&quot;, khi thì trùng điệp: &quot;<i>Bốn mùa thay lá thay hoa thay mãi đời ta&quot;, &quot;Rừng núi dang tay nối liền biển xa - Ta đi, vòng tay lớn mãi để nối sơn hà</i>&quot;, khi thì gập ghềnh mệt mỏi: &quot;<i>Ngựa buông vó/ Người đi chùng chân đã bao lần/ Nửa đêm đó/ Lời ca dạ lan như ngại ngùng/ Vùng u tối/ Loài sâu hát lên khúc ca cuối cùng</i>&quot;, và có khi nhịp điệu trôi xa như sông bỗng quay về gần gũi như mưa:</p>

  <dd>
  <i>Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ</i><br />
  <i>Ôi những dòng sông nhỏ</i><br />
  <i>Lời hẹn thề là những cơn mưa</i>
  </dd>
  <p>
  Dù là phóng túng trong thơ tự do, nhưng vần điệu và ý tưởng lạ và đẹp ở thơ anh giống như chiếc neo thuyền, neo vào lòng người để nó chẳng bao giờ trôi đi vô vọng.</p>
  <p>
  Có lẽ Trịnh Công Sơn là nhà thơ được người ta thuộc nhiều nhất. Điều đó không lạ, bởi thơ anh luôn có sự truyền tải diệu vợi bằng âm nhạc của chính anh. Nhưng cũng có thể nói ngược lại, âm nhạc của Trịnh Công Sơn luôn được thơ nâng cánh. Trong ca từ của anh có rất 
  nhiều những câu thơ thật hay như:</p>
  <dd>
  <i>- Sống trong đời sống cần có một tấm lòng</i><br />
  <i>Để làm gì em, biết không?</i><br />
  <i>Để gió cuốn đi!</i><br />
  <br />
  <i>- Làm sao em biết bia đá không đau</i><br />
  <i>Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau</i><br />
  <br />
  <i>- Bao nhiêu năm làm kiếp con người</i><br />
  <i>Chợt một chiều tóc trắng như vôi</i><br />
  <br />
  <i>- Mùa xanh lá</i><br />
  <i>Loài sâu ngủ quên trong tóc chiều</i><br />
  <br />
  <i>- Mây che trên đầu và nắng trên vai</i><br />
  <i>Đôi chân ta đi sông còn ở lại</i><br />
  <i>Con tinh yêu thương vô tình chợt gọi</i><br />
  <i>Lại thấy trong ta hiện bóng con người</i><br />
  <br />
  <i>- Chiều nay em ra phố về</i><br />
  <i>Thấy đời mình là những quán không</i><br />
  <i>Bàn im hơi bên ghế ngồi</i><br />
  <i>Ngày đi đêm tới đã vắng bóng người</i><br />
  <br />
  <i>- Bàn chân ai rất nhẹ</i><br />
  <i>Tựa hồn những năm xưa</i><br />
  <br />
  <i>- Áo xưa dù nhầu cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau</i><br />
  <br />
  <i>- Mẹ là nước chứa chan</i><br />
  <i>Trôi giùm con phiền muộn</i><br />
  <i>Cho đời mãi trong lành</i><br />
  <i>Mẹ chìm dưới gian nan</i><br />
  <br />
  <i>- Hà Nội mùa thu</i><br />
  <i>Cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ</i><br />
  <i>Nằm kề bên nhau</i><br />
  <i>Phố xưa nhà cổ mái ngói thâm nâu</i><br />
  ... <br />
  <i>Nhớ đến một người để nhớ mọi người...</i>
  </dd>
  <p>
  Có một tập ca khúc thời trẻ của Trịnh Công Sơn mang tên là <i>Kinh Việt Nam</i>. Phải chăng, trong sâu thẳm lòng mình, anh khao khát sáng tạo ra những bài kinh cầu cho dân 
  tộc, cho tình yêu và cho thân phận? Đây chính là bài kinh cầu bên bờ vực linh hồn cần được cứu rỗi. Những bài kinh ấy chính là những bài thơ còn lại của Trịnh Công Sơn với một niềm yêu tin &quot;gần như là tuyệt vọng&quot; đã vượt lên số phận chia sẻ với đương 
  thời và hậu thế, đấy là lòng tin vào con người khởi nguồn từ dòng cảm xúc tự nhiên, vượt qua cả tôn giáo và định kiến, bởi vì hương thơm đã sẵn đốt trong hồn (chữ của Chế Lan Viên). Cũng với một lòng tin như vậy, tôi xin mạn phép đổi một chữ trong câu thơ của 
  anh để tạm kết thúc bài viết này:</p>

  <dd><i>Ngày sau sỏi đá cũng cần có THƠ!</i></dd>
  <br />
  <br />
  <p><b>Nguyễn Trọng Tạo </b><br />
  (Báo Văn Nghệ 23-08-2002)
  </p>
  <br />
  <hr />
  <p>
  (*) Cám ơn anh Nguyễn Trọng Tạo đã cho phép chúng tôi đăng lại bài này trên tcs-home, nhân tiện cũng xin được giới thiệu với các bạn blog <a href="http://nguyentrongtao.vnweblogs.com/">nguyentrongtao.vnweblogs.com</a>.
  </p>


title: Con đường đi vào cõi Trịnh
created: 2020-03-28 07:42:59+00:00
edited: 2020-11-11 14:48:50+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm Văn Đỉnh, 26/02/2020
url_id: con-duong-di-vao-coi-trinh
body:
  <p>.</p>
  <p>
  Người ta thường hỏi tại sao tôi « đam mê » (1) Trịnh Công Sơn đến thế ? Và từ lúc nào, đến chừng nào ? Xin thưa :
  </p>
  <h3>
  Đến với Trịnh Công Sơn từ Tuổi đá buồn
  </h3>
  </p>
  <p>
  Thời sinh viên ở Pháp : tôi ít khi mở băng dĩa nghe nhạc VN (Sài Gòn) vì nó cùng cực buồn, ủy mị, khai thác đến tận kẹt các lối mòn của ngôn từ, hình ảnh. Nhưng một hôm tình cờ ở nhà một người bạn mới từ VN sang cho tôi nghe băng nhạc, trong đó có bài « Tuổi đá buồn », nội cái tựa không cũng đã thấy khác thường, tuổi đá là tuổi gì, tuổi của đá? tuổi của đá buồn, hay là tuổi buồn của đá? Bài hát như là một vở (bi) kịch, gồm vỏn vẹn một màn ba cảnh, ba cảnh hoa hồng trong màn mây mưa giáo đường ngày chủ nhật buồn; ba cảnh là ba bức tranh đi từ hi đến tuyệt vọng, và tuyệt… đẹp; mỗi bức tranh chỉ cần thay đổi một/hai nét cũng đủ sức hấp kéo khán/thính giả đến đoạn kết thúc tất nhiên của nó. Cùng một bối cảnh Ngày chủ nhật buồn trên miền giáo đường, với bức tranh đầu, <i>Hoa hồng cài lên tóc mây</i>, nhẹ như <i>ru em nồng nàng ru em nồng nàng</i>, kế bức tranh giữa, chuẩn bị cho đại họa, <i>Hoa hồng vùi quên trong tay</i>, ve vuốt <i>ru em giận hờn ru em giận hờn</i>, và đi đến bức tranh chung cuộc, <i>Hoa hồng tàn hôn lên môi</i>, và chàng trách <i>ru em muộn phiền ru em bạc lòng</i>. Nghe xong não lòng, nhưng được cứu rỗi bởi cái Đẹp, ít nữa bởi « un désir de beauté » (thèm muốn cái Đẹp), như tên một cuốn sách văn học nghệ thuật thế giới của anh Lê Thành Khôi (nxb Horizons du Monde, 2000, khổ lớn, bìa cứng, 228 tr.). 
  </p>
  <h3>
  Hội âm nhạc
  </h3>
  </p>
  <p>
  Sau 1975, khi về VN, tôi thường tới lui, gặp anh chị em văn nghệ sĩ ở Hội âm nhạc, 81, đường Nguyễn Văn Trổi (cũ), nay là đường Trấn Quốc Thảo, ở đó có gặp lại anh Xuân Hồng mà tôi đã quen từ trước trong khi làm đại biểu tham dự « <b>Liên hoan thanh niên thế giới lần thứ 9</b> » ở Sofia, Bulgarie, (1968) và những người trước đó chỉ biết tiếng, như các anh Phạm Trọng Cầu, Hoàng Hiệp, Miên Đức Thắng, Trần Long Ẩn…, các chị Lê Thị Kim, Quế Hương, …, và, tức nhiên, Trịnh Công Sơn. Mỗi sáng, anh Cầu thường dợt hát cho các ca sĩ để tối « chạy show », như ca sĩ Họa Mi mà tôi mới biết, với tiếng đệm đàn piano của anh Nguyễn Ánh 9, người cũng cùng học cùng thời với tôi ở trường Taberd, trước khi tôi sang Pháp, mùa Hè 1954.
  </p>
  <p align="center">
  <img src="https://www.tcs-home.org/photos/photos_by_pvd/pvd11.jpg" width="80%" />
  </p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn cũng thường xuyên mỗi sáng lai rai, trà/bia tại quán của Hội, gặp gỡ bạn bè rồi kéo nhau về terrasse nhà (họ Trịnh) để khai vị nồng độ hơn trước buổi ăn trưa, Sơn thường chở tôi (hay ngược lại) trên chiếc xe PC màu cam đỏ. Và dần dần chúng tôi thân nhau như một sự tất yếu, có lẽ vì cùng chia sẻ tính cách cảm nhận cuộc đời qua văn học nghệ thuật, thí dụ, qua Paul Eluard, nhà thơ mà ý tưởng và ngôn từ đã ảnh hưởng sâu đậm đến đời sinh viên của tôi nên đã nhờ bạn, hay chính tay đem về tặng Trịnh Công Sơn lần lượt toàn bộ Eluard khoảng 2x1500 trang khổ nhỏ (Tủ sách quý La Pléiade, bìa da láng mịn, giấy thật mỏng chắc, loại giấy in kinh thánh, nxb NRF-Gallimard) ; đôi lần tôi đọc mấy bài thơ đã thuộc lòng thời trẻ cho Sơn nghe, như « Pouvoir tout dire » (Nói tất cả), hoặc những bài nồng thắm tình yêu và nhân văn trong tập « Le phénix » (Phượng Hoàng), có cả Ngô Văn Quế (GS toán học ở Montreal, Canada), nay cũng đã mất, cùng chia vui, thí dụ Sơn rất hứng thú khi tôi mách, Paul Nizan, trong quyển sách nhỏ, <b>Aden-Arabie</b>, đã từng tuyên bố: <i>« J’avais vingt ans. Je ne laisserai personne dire que c’est le plus bel âge »</i> (Tôi đã từng ở tuổi 20, tôi không thể để cho ai nói là tuổi đẹp nhứt) (2).
  </p>
  <p>
  Có lần tôi nghe anh Cầu chọc Sơn, khi Sơn đang nhìn/ngắm một bãi đen lấp lánh lầy lội : <i>« Thằng Sơn nó thấy cái gì cũng đẹp, nó đang tìm hứng đó »</i>, và cũng có lần khá bất ngờ và cũng không kém lý thú, khi ông « chôm chôm biết hát », cũng là ông bầu của « gánh » <b>Giới thiệu sáng tác mới</b> phán một câu khó quên, khi quơ tay chỉ một nhóm văn nghệ sĩ đang lau nhau ở Hội quán : <i>« Mấy thằng Huế tụi bây, cứ làm văn nghệ cho tao, đừng làm chính trị cho dân nó khổ ! »</i>.
  </p>
  <h3>
  Trên sân thượng
  </h3>
  </p>
  <p>
  Rất nhiều ca từ của Sơn là tranh, có lẽ hình ảnh hiện trước rồi Sơn mới tìm câu chữ để diễn tả, cho nên sau này, Sơn có cảm thấy chưa toại nguyện, mới muốn biểu lộ hình ảnh trong trí qua tranh vẽ. Và vẽ cũng đã hơn trăm, hai trăm bức ? Nhà Sơn, chính xác hơn, terrasse lầu một của nhà Sơn, là một <i>salon, salon littéraire</i>, theo ngữ nghĩa của Pháp, thế kỷ 19, nơi tu họp định kỳ hay ngẩu hứng ngẩu nhiên của các danh nhân, thường do một phụ nữ quý phái tiếng tâm gia quản. Cho nên, không ai ngạc nhiên, khi, từ Bắc vô Nam, từ Tây sang Mỹ, ai muốn biết Thành phố có gì lạ, VN có gì mới, thậm chí thế giới đang đi về đâu, thì trước tiên là phải ghé Sơn, ngồi nhăm nhi nhìn nghe các bạn hữu bấm chuông leo lên thang lầu, rồi đứng ngồi nhăm nhe, giải khoây, giải khát, giải trình. Nơi đây tôi đã từng bắt gặp Văn Cao, Phùng Quán, Hoàng Cầm,… Có năm, sau một chuyến nghiệp du hội thảo <i>Thay đổi nhân tạo thời tiết</i> ở Hương Cảng (1999 ?), tôi ghé ở luôn mấy tuần liền trên lầu 2 cho tiện gặp nhau. Sơn thường thích thú giới thiệu tôi với bạn : tên này ở trên núi Pyrénées, nghiên cứu về bụi không gian, ở một mình với con chó có tên Chó, tức nhiên giới thiệu không đúng lắm, nhưng Sơn là tác giả bài Cát Bụi nên thích thú có người bạn làm việc về Bụi; thật ra tôi nghiên cứu và giảng dạy <i>Vật lý vi bụi</i> cho sinh viên chuyên ngành, nhưng Phùng Quán cũng vui thú lấy bút ra làm môt bài thơ « Mời bạn đến nhà tôi chơi… », nhưng tiếc thay, tôi chưa có dịp ghé chuồng câu cá/cất rượu ở Hồ Tây của tác giả <b>Ba phút sự thật</b> thì anh đã bỏ đi, nói như ngạn ngữ Pháp : những người tử tế luôn đi trước. Thậm chí Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng có bài « Cát bụi lộng lẫy », với cách nhìn quá tô vẽ của nhà văn xứ Huế, đã in lại trong <b>Tuyển tập một</b> (tr. 32-34), làm tôi lắm phút ngại ngùng.
  </p>
  <h3>
  Tuổi con cá
  </p>
  </h3>
  </p>
  <p>
  Theo lịch Tây Âu, ngày sinh của Sơn thuộc về tuổi con cá, có lẽ vì vậy mà Sơn ra đi ngày « Cá tháng tư » : một cái « nháy mắt » trêu bạn bè ?
  </p>
  <p>
  Sau khi Sơn vừa mất, tới tấp, tấp nập bài vở xuất hiện trên sách báo VN và khắp thế giới, nên tôi đã hăm hở kiểm điểm trong bài <b>« Đã một năm… »</b>, in lại trong <b>« Trịnh Công Sơn, ánh nến và bạn bè »</b>, tr. 165-174, nxb Hội nhà văn, 2011. Trong số đó có một bài dài, xuất hiện đầu tiên trên báo Diễn Đàn (Paris) vài ngày sau khi Sơn mất, <b>« Đời và nhạc Trịnh Công Sơn »</b>(3) của Đặng Tiến làm tôi chú ý và đặc biệt phẩn nộ, nên đã « gồng mình » trả lời anh với cái nhìn của tôi đối với người nhạc sĩ không ai thay thế được của VN (và của thế giới ?), trong bài <b>« Trịnh Công Sơn : một sản phẩm… ? »</b> và gởi liền cho báo Diễn Đàn, số 109, tháng 7/2001, và xin được in lại sau đây, trong phần phụ lục. Đó, hình như, cũng là một « tuyên ngôn » tụ họp bạn bè lập nên <b>Hội văn hóa Trịnh Công Sơn</b> mà đến nay cũng vẫn tiếp tục hoạt động, tuy một số thành viên tiêu biểu đã ra đi, Đinh Cường, Sâm Thương, … (xem Đôi dòng về Hội Trịnh Công Sơn trong quyển <b>« Trịnh Công Sơn, Tôi là ai, là ai… »</b>, tr. 553-558, nxb Trẻ, 2016.
  </p>
  <p align="center">
  <img src="https://www.tcs-home.org/photos/album-2/tcs1989-byletanxuan.jpg" /><br />
  Thanh Hải, Như An, Michko, TCS và Phạm Văn Đỉnh
  </p>
  <h3>
  Phổ ảnh
  </h3>
  </p>
  <p>
  Như đã nói ở trên, ca từ Trịnh Công Sơn là tranh. Là tranh rất hiển nhiên trong tuyệt tác <b>« Em còn nhớ hay em đã quên ? »</b>, mỗi đoạn là một bức tranh, điển hình trong câu <i>« Có mặt đường vàng hoa như gấm / Có không gian màu áo bay lên »</i>, màu áo, song, sao không phải tà áo, vì đối với họa sĩ, màu, tảng màu là đối tượng, chớ không phải là tà áo ; một mảng màu bay lên không gian : Trịnh Công Sơn đã bắt đầu trừu tượng hóa giai cảm của mình, vả lại, khi nhìn từ xa, trong ánh nắng ngược hướng , « contre-soleil », thấy lấp lánh một « đốm màu » là hợp lý hơn là thấy một «tà áo màu », như vậy cái đẹp cũng phải có lý mới « phải đạo », Eluard cũng đã từng nói về tình yêu của mình với Nàng: <i>« Notre printemps est un printemps qui a raison »</i> (Mùa Xuân của chúng ta là mùa Xuân có lý), trong tập Le Phénix, nxb Seghers, 1951.
  </p>
  <p>
  Một trong những mục đích của Hội Trịnh Công Sơn là giới thiệu Trịnh Công Sơn với công chúng Pháp ngữ, Anh ngữ, vv…, nhưng thật sự Hội rất bất lực trong « sứ mệnh » ấy, họa chăng có ca sĩ nào hát được ca khúc Trịnh Công Sơn bằng tiếng Pháp tiếng Anh, nhưng hỡi ôi làm sao dịch được ca từ Trịnh Công Sơn, lại phải dịch cho « ăn » với nốt nhạc thì không biết có Ông Trời/Bà Tiên nào làm nỗi không ? Làm chuyện đó không nỗi thì làm chuyện khác vậy.
  </p>
  <p>
  Có lần, nhân dịp Giỗ thứ mười của Sơn, Hội Trịnh Công Sơn và Đại học Paris-7 đã đồng ý tổ chức một hội thảo bằng tiếng Pháp về Trịnh Công Sơn, cộng thêm một cuộc triển lãm tranh của Đinh Cường và một số (nhỏ) tranh Trịnh Công Sơn của bạn bè « cắn răng » cho mượn, nhưng cuối cùng không thực hiện được vì trong Ban tổ chức có người không đồng ý dùng tiếng Pháp, vì sợ mất thú vị, có lẽ hội viên đó chưa nắm được hết các mục tiêu của Hội (4). Tiếc thay, bây giờ Hội thảo loại đó càng khó thực hiện, vì những tác giả hiểu biết Trịnh Công Sơn và phát biểu rành mạch bằng tiếng Pháp thì không còn được bao nhiêu nữa !
  </p>
  <p>
  Cho nên « dịch » ca từ bằng hình ảnh là chuyện tôi cảm thấy có thể phần nào một mình thực hiện được, mà đã từ hơn nửa thế kỷ nay tôi là « phó nhòm », từ thời trung học, với cái máy ảnh đầu tiên (phim 6x9cm) mua ở cảng Port-Saïd (Ai Cập) khi tàu ghé qua, trong cuộc hành trình Bến Nghé-Marseille, và hơn nữa đã đi đó đây nhiều nơi nhiều chốn, vì nghề nghiệp, vì du chơi, chụp với phim nhựa, trắng đen tự rửa rọi lấy (phim 24x36 mm), hay phim màu dương bản, hoặc phim số sau này. Soạn lại được hình nào ưng ý thì hình như ca từ Trịnh Công Sơn bay lấp vô rất tự nhiên, đồng lỏa đồng tâm, tuy đôi khi có những câu chữ cứ lảng vảng mãi trong đầu mà không tìm thấy hình ảnh nào vừa ý ở ngoài đời hay trong sưu tập sẵn có, t/d, <i>« Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô… »</i>,nhưng nhứt định rồi sẽ tìm được, thấy được, thực thọ hay thực siêu, kể cả khi <i>« Ta thấy em đang ngồi khóc khi rừng chiều đổ mưa »</i>.
  </p>
  <p>
  Có người cúng hoa cúng men cúng hương, tôi xin cúng hình cúng ảnh vậy, trong những ngày sinh ngày giỗ sáp tới, và trong khi chờ rong chơi tiếp với Sơn, bên kia Bờ.
  </p>
  <p align="right">
  <b>Phạm Văn Đỉnh</b>, 26/02/2020
  </p>
  <br />
  <br />
  <br />
  <p>
  <hr />
  </p>
  <p>
  (1) Chữ của anh Cao Huy Thuần, Thời Đại Mới, số 35, tháng 9/2016, Bạn thù và đam mê ( tr.01-14).
  </p>
  <p>
  (2) Về tuổi 20, tôi còn nhớ mấy câu trong bài thơ « Cho tôi về đất mẹ » đã đăng trên báo phong trào Việt kiều ở Pháp và trên báo Đối Diện ở VN khoảng 1965 (?) dưới tên Lê Na hay tên thật của tôi: 
  </p>
  <dd>
  <i>Hơn mười năm xa đất mẹ hơn nghìn dặm<br />
  Sống bao Xuân sống cả mùa Đông<br />
  Tuổi đẹp nhứt con người hai mươi tuổi<br />
  Khi chưa biết tình đời mang chất nặng<br />
  Hạnh phúc khổ đau là hai mặt cùng khuôn ».</i>
  </dd>
  <p>
  (3) Những bài Đặng Tiến đăng lại đó đây so với bài in trên Diễn Đàn, tôi chưa thấy có bài nào là nguyên y nguyên gốc cả, có lẽ do nhiều lý do, trong đó có sự ra đời của bài « Trịnh Công Sơn : một sản phẩm… ? » ?
  Thậm chí <a href="https://www.diendan.org/sang-tac/doi-va-nhac-trinh-cong-son?searchterm=%C4%90%E1%BB%9Di+v%C3%A0+nh%E1%BA%A1c+Tr%E1%BB%8Bnh+C%C3%B4ng+S%C6%A1n">bài lưu lại trên Diễn Đàn</a> cũng đã được Đặng Tiến « câp nhật ».
  <a href="https://www.Trịnh Công Sơn-home.org/ban-be/articles/DoiVaNhacTrịnh Công Sơn?searchterm=%C4%90%E1%BB%9Di+v%C3%A0+nh%E1%BA%A1c+Tr%E1%BB%8Bnh+c%C3%B4ng+S%C6%A1n">Nguyên văn bài viết của Đặng Tiến</a> (4/2001) có thể đọc trên trang nhà của Hội Trịnh Công Sơn : 
  </p>
  <p>
  (4) Có lần tôi « bị » Đại học Paris-7 mời giờ chót để thay thế Michiko (« bị kẹt », tối 14/05/2011) , nói về Trịnh Công Sơn và ca khúc da vàng, dù (tức nhiên) nói bằng tiếng Pháp, tôi cảm thấy sinh viên &amp; các cô/thầy cũng rất là hứng thú.
  </p>


title: Cùng Trịnh chiều một mình qua phố
created: 2012-02-05 00:00:00+00:00
edited: 2012-02-05 00:00:00+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Vương Tâm, antgct.cand.com.vn, 23/01/2012
url_id: cung-trinh-chieu-mot-minh-qua-pho
body:
  <br />

  <div class="newsImageContainer">
  <a href="vuong-xuan2012.jpg/image_view_fullscreen">
  <img src="vuong-xuan2012.jpg/image_mini" /></a>
  <p class="discreet">Tác giả và thầy giáo Ninh Thế Hùng (bên trái), học sinh lớp 3 của thầy Trịnh Công Sơn, năm 1964</p>
  </div>

  <p align="justify">
  Đọc những lá thư tình của Trịnh Công Sơn gửi cho người đẹp Dao Ánh ngày nào, tôi thấy mình thấm nhiễm nỗi buồn của con đường bụi đỏ trong sương, mà giai điệu nhạc trầm lắng ngân lên theo từng bước chân giang hồ của người nghệ sĩ.</p>

  <p align="justify">
  Con phố nhỏ heo hút trên sườn dốc mơ ngủ, trong tiếng chuông nhà thờ và trong tiếng thở dài của cánh đồng lau trắng, ngả nghiêng theo từng cơn gió lạnh của đại ngàn âm u biêng biếc.</p>

  <p>Bỗng dưng tôi khao khát đi lại con đường ấy, nơi mà người nhạc sĩ tài hoa đã dạo bước, trong những ngày tháng cặm cụi kiếm sống bằng nghề gõ đầu trẻ, từ năm 1964 đến năm 1967. Trên mảnh đất Bảo Lộc này, ông đã sáng tác rất nhiều và đánh dấu cho sự nghiệp âm nhạc của mình gắn bó với quê hương đất nước, với thân phận con người. Thế là tôi khoác ba lô lên đường.</p>

  <p>
  <strong>Gặp người học trò lớp 3 của thầy Sơn ngày ấy</strong></p>

  <p>
  Phải nói như có trời xui đất khiến vậy, tôi đi và đi với một niềm hy vọng sẽ gặp ai đó, trong cái quá vãng của một thời con trẻ cách đây đến gần nửa thế kỷ đã trôi qua. Tôi cầm bức thư của một người đã từng làm việc và ở cùng nhà trọ với Trịnh Công Sơn thuở ấy, để dò tìm manh mối. Theo lá thư của ông, tôi lang thang mấy lần đến ấp Tân Hà cách trung tâm thành phố khoảng 5 cây số. Nơi đây, có nhiều người Hà Nội di cư hồi năm 1954, nhưng không thể dò hỏi được địa chỉ người duy nhất, dạy học cùng Trịnh Công Sơn, còn sót lại. Thế rồì, có người giới thiệu tìm đến thầy Hiệu trưởng Trường Phan Chu Trinh, ở ngay tại ấp; bởi họ nghe đâu thầy cũng là dân viết văn, viết báo, liệu xem có manh mối gì chăng.</p>

  <p>
  Quả nhiên tôi gặp may, thầy Hiệu trưởng Ninh Thế Hùng lại chính là cậu học trò lớp ba, niên khoá 1964 - 1965 của thầy giáo Trịnh Công Sơn. Thầy giáo Ninh Thế Hùng tưởng tôi đã biết trước mà tìm đến, nên rất vui và ngạc nhiên. Nhưng sự tình cờ thế lại hay. Hơn nữa, thầy Ninh Thế Hùng còn là hội viên Hội Văn nghệ Lâm Đồng, một cây bút văn xuôi quen thuộc với bạn đọc địa phương.</p>

  <p>
  Khi tôi hỏi đến ký ức còn đọng lại với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, thì thầy Hùng hát ngay bài <strong>Ông Tiên</strong>, được nhạc sĩ Trịnh Công Sơn dạy từ hồi 9 tuổi. Tuy đã ở tuổi 55 nhưng ông vẫn thuộc nằm lòng. Và, có thể do sự ảnh hưởng ấy chăng, mà hàng chục năm qua, ông toàn viết chuyện cổ tích của dân tộc Mạ, một dân tộc ít người sống ở Bảo Lộc. Biết rõ sự ám ảnh của con đường xưa trong tôi, nên ông nhiệt tình cùng đi ngay trong một buổi chiều tà, sương vừa rơi xuống.</p>
  <br />
  <p align="center"><img src="dalat-tcs.jpg" /></p>
  <p align="center">Con đường cô gái đi lễ gợi cảm xúc cho nhạc sĩ Trịnh Công Sơn<br />sáng tác ca khúc “Lời buồn thánh”.
  </p>
  <br />
  <p>
  Chẳng mấy chốc, tôi và ông đã đứng trước con đường có cái tên “Cầu Đen” cũ. Ông dẫn tôi đến trước ngôi nhà số 26, đó là cửa hàng Hồng Phát, rồi kể: Đó là mảnh đất của ngôi biệt thự ở lùi phía sau, nơi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở trọ từ 1964 đến 1967, cùng với ba đồng nghiệp. Căn phòng mà nhạc sĩ ở nhìn thẳng ra đường. Sau này chủ nhân ngôi biệt thự đó đã bán cho người khác. Giờ đây người ta đã phá đi và dựng một nhà hàng, kiêm dịch vụ đám cưới, ngay sát hè đường. Con phố đất đỏ bụi bặm, trước mặt ngày ấy đã được nhà nước láng nhựa và đặt tên mới là Lý Tự Trọng.</p>

  <p>
  Sương đã xuống dày hơn, nhưng tôi và thầy Hùng vẫn đi lên con dốc Trịnh Công Sơn thường đi dạy học. Thầy Hùng còn nhớ và dẫn tôi theo con đường vòng, mà nhạc sĩ hay đi để tránh qua nhà ông Trưởng ty Giáo dục Bảo Lộc ngày ấy, chỉ vì mỗi lý do không thích gặp quan chức mà thôi.</p>

  <p>
  Con đường đến trường dài khoảng 2 cây số. Tôi và thầy Hùng qua mấy con phố là đến mảnh đất của ngôi trường Bảo An xưa, nơi thầy giáo Trịnh Công Sơn đã dạy suốt mấy năm ở đây. Ngôi trường bằng lá, vách nứa ngày ấy đã bị phá đi từ lâu; đồng thời mảnh đất của trường đã bị bán cho một công ty kinh doanh. Thầy Hùng chỉ cho tôi vị trí mảnh đất sau cổng sắt với ánh mắt buồn man mác.</p>

  <p>
  Thế rồi chúng tôi lại chậm rãi đi ngược lại con đường, bảng lảng trong sương bay. Con đường là nguồn cảm hứng cho ca khúc Chiều một mình qua phố, gợi nhớ một cuộc tình mà nhạc sĩ còn để lại ở đất Huế. Và cũng từ ngôi nhà nơi con đường nhỏ này, nhạc sĩ đã viết nên những chương trong trường ca tình yêu của mình qua hàng trăm bức thư gửi cho người đẹp Dao Ánh.</p>

  <p>
  <strong>Ngọn lửa âm nhạc trên cao nguyên</strong></p>

  <p>
  Cho dù, trước khi đến đây nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã có <strong>Ướt mi, Diễm xưa, Mưa hồng</strong> và <strong>Biển nhớ</strong>, nhưng nếu không có những năm tháng sống, làm việc và sáng tác tại Bảo Lộc thì cũng khó có một Trịnh Công Sơn được hàng triệu người hâm mộ đến như vậy. Bởi lẽ, những ca khúc trước đó cũng chỉ được hát trong các quán cà phê hay trong phạm vi hẹp của bạn bè. Ngay cả thời kỳ gặp ca sĩ Khánh Ly ở Đà Lạt, tuy một số bài được hát trên đài phát thanh của địa phương, nhưng cũng vẫn ở trong phạm vi thị trấn nhỏ lẻ, heo hút, khó được phổ cập rộng khắp.</p>

  <p>
  Tất cả sẽ bị nhạt phai nếu không có sự kiện đột biến trong sáng tác của Trịnh Công Sơn vào năm 1965 ở đây. Đó là tập Ca khúc Da Vàng, với chủ đề là nỗi khao khát cuộc sống hoà bình và yên lành cho những thân phận dân nghèo. Nhưng thực chất đó là những ca khúc phản chiến, nhằm chống đối cuộc xâm lược của giặc ngoại bang cùng bọn tay sai trong nước.</p>

  <p>
  Chính những năm tháng trốn lính bằng mọi cách và sự chiêm nghiệm trong cuộc sống đã làm thay đổi khuynh hướng sáng tác của một thời đoạn đặc biệt trong sự nghiệp âm nhạc của Trịnh. Đã có lần ông tâm sự rằng, phải nhịn đói cả tháng trời để giảm cân, trước khi đi khám sức khoẻ. Cùng những hệ lụy từ loại thuốc rút bớt nước trong tế bào cùng cà phê, thuốc lá, sức khoẻ của Trịnh Công Sơn yếu đi một cách bất thường. Trong thời điểm này, những ca khúc như<strong> Gia tài của mẹ, Người con gái Việt Nam, Đại bác ru đêm, Tình ca người mất trí…</strong>liên tiếp ra đời.</p>

  <p>
  Tuy vậy, nhạc sĩ cũng chỉ né tránh được hai lần đi khám, sau đó không thể chịu đựng nổi sự khổ ải, đến lần thứ ba, gần như cuộc tổng động viên vào năm 1967, thì Trịnh Công Sơn không còn cách nào khác là bỏ trốn. Ông về Sài Gòn với sự dấn thân bằng cách hát và biểu diễn những bài hát trong tập <strong>Ca khúc Da Vàng</strong>, tại khu Đại học Văn khoa. Tinh thần của những ca khúc này như tiếng nói chung cho tuổi trẻ mong muốn cuộc sống hoà bình và chống chiến tranh. Sức truyền bá những bài hát của Trịnh ngày càng sâu rộng và ảnh hưởng mạnh mẽ ngay cả đối với tinh thần của hàng ngũ lính ngụy. Lo sợ trước những diễn biến xấu trong thanh niên sinh viên, chính quyền Nguyễn Văn Thiệu ngày đó đã phải ra lệnh tịch thu toàn bộ các tập ca khúc và băng nhạc của Trịnh.</p>

  <p>
  Đánh giá thành tựu âm nhạc trong thời kỳ sáng tác ở Bảo Lộc của Trịnh Công Sơn, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường khẳng định rằng, những ngày sống ở đây, đã đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời sáng tác của Trịnh Công Sơn. Cùng với quan điểm này, họa sĩ Bửu Chỉ cũng nói rõ, phải chờ đến những năm 1965, 1966, 1967, khi tiếng hát của Trịnh Công Sơn cất lên trong các giảng đường Đại học Sài Gòn và Huế, trước hàng ngàn sinh viên học sinh cuồng nhiệt, với những ca khúc của album <strong>Ca khúc Da Vàng</strong>, đã tạo nên một hiện tượng âm nhạc Trịnh Công Sơn. Và ông còn khẳng định rằng, những bức họa đầy tính chiến đấu, trong nhà tù của mình thời Mỹ - ngụy, đều xuất phát từ sự ảnh hưởng tư tưởng qua những ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn. </p>

  <p>
  Chính từ Ca khúc <strong>Da Vàng</strong> được viết từ Bảo Lộc đã tạo nên cảm hứng sáng tác của Trịnh Công Sơn liên tiếp cho ra đời những chùm ca khúc mới trong Kinh Việt Nam, vào năm 1968 và tập ca khúc <strong>Ta phải thấy mặt trời</strong>, năm 1970 và cuối cùng là tập <strong>Phụ khúc Da Vàng</strong>, hay <strong>Da Vàng 2</strong>, được viết năm 1972. </p>

  <p>
  Vậy là sau 13 năm trốn lính, kể từ 1962, đi học Sư phạm ở Quy Nhơn, và phải đợi đến ngày 30-4-1975, cái ngày ông được cầm đàn hát vang bài ca <strong>Nối vòng tay lớn</strong>, trên đài phát thanh để đón chào quân đội ta vào giải phóng Sài Gòn, với sự hưởng ứng của hàng triệu thanh niên sinh viên và đồng bào miền Nam, mới hay tình yêu quê hương, đất nước trong ông sâu sắc đến nhường nào.</p>

  <p><strong>Vĩ thanh </strong></p>

  <p>
  Khi chia tay Bảo Lộc, thầy giáo Ninh Thế Hùng tặng tôi một CD, ghi lại tiếng hát của Trịnh Công Sơn, từ những năm tháng trình diễn ở Quán Văn, Trường Đại học Văn khoa, hồi 1967 - 1968. Ông tâm sự với tôi, ước mong một ngày nào đó, những người yêu nhạc Trịnh ở đây sẽ ngồi lại với nhau để tìm ra một mô hình bảo tàng, lưu giữ những kỷ niệm Bảo Lộc với thầy giáo Trịnh Công Sơn. Như con đường mang tên Trịnh Công Sơn giống như ở Huế chẳng hạn. Hoặc có thể là cây đàn mà ông đã từng sáng tác suốt ba năm ở đây và rất có thể có những câu lạc bộ chuyên hát và biểu diễn nhạc Trịnh. Rồi nữa, trong thời gian ba năm ở đây, ngoài những bức thư gửi cho người mình yêu và những ca khúc đặc sắc, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn còn vẽ không ít, dù chỉ là những phác họa hay chân dung. </p>

  <p>
  Tôi với thầy giáo Ninh Thế Hùng mải trò chuyện và dạo bước, không ngờ đã đến đầu đường Lý Tự Trọng. Cả hai đều dừng lại nhìn con đường xưa. Đó là con đường bụi đỏ tràn ngập ký ức trong ông và cũng trở thành nỗi ám ảnh trong lòng tôi. Chính vì lẽ đó mà tôi đến đây. Ánh đèn le lói trong sương. Bất ngờ hình ảnh chàng nhạc sĩ trẻ ngày nào, với mái tóc bồng bềnh như đang hiện lên trước mắt tôi. Dáng anh cao gầy, miệng ngậm tẩu thuốc, thong thả bước dọc theo con đường hun hút đầy sao. Gió như đang thổi những khúc tình yêu của ông miên man không bao giờ ngừng. Ông vẫn đi lặng lẽ trên con phố. Tôi ngẩn ngơ nhìn theo. Một cuộc hội ngộ trong mơ không thể đặt tên</p>

  </p>

  <p><b>Vương Tâm</b><br />
  <a href="http://antgct.cand.com.vn/vi-VN/nhandam/2012/1/55714.cand">antgct.cand.com.vn</a>, 23/01/2012
  </p>


title: Cuộc hành trình làm người Việt Nam qua Trịnh Công Sơn
created: 2008-04-11 19:30:56+00:00
edited: 2008-04-11 19:32:43+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Thế Uyên. Trích "Đoạn đường chiến binh", 1971.
url_id: cuoc-hanh-trinh-lam-nguoi-viet-nam-qua-trinh-cong-son
body:
  <p>
  <br />
  Trong căn phòng đã bắt đầu thiếu ánh sáng của trụ sở Tổng hội Sinh viên Huế, tôi vẫn còn cố gắng tranh luận, thuyết phục. Bên trái tôi là anh chủ nhiệm tạp chí tôi đang cộng tác thường xuyên, bên phải tôi là Hoàng Phủ Ngọc Tường, một trong những bạn học thân nhất của tôi trong những năm đầu ở Viện Đại học Sài Gòn. Bên kia đầu bàn là người trẻ mang kính trắng là chủ tịch Tổng hội Sinh viên Huế, hai bên hiện diện đầy đủ hầu hết các đại diện cho giới trẻ của cố đô. Tôi đang cố gắng thuyết phục tất cả những người đó không nên tham gia và phát động cuộc tranh đấu mà sau này mọi người thường gọi là phong trào Tranh đấu của miền Trung. Tôi không tin là cuộc tranh đấu ấy sẽ thành công: ngồi ở Sài Gòn vào một vị trí khá thuận tiện để nghiên cứu vào thời gian đó, tôi đã ước tính là những người trẻ Việt Nam trong đó có các bạn đang ngồi kia với tôi, cộng với cả Phật giáo nữa, cũng không thể nào làm thay đổi được chính sách của hai đế quốc trắng và đỏ... tại miền Nam này. Vào thời gian đó, tôi hoàn toàn tin tưởng ở một giải pháp duy nhất để giải quyết vấn đề Việt Nam, đó là thực hiện một cuộc cách mạng xã hội. Dĩ nhiên với tin tưởng như thế, tôi gần như muốn chống đối lại mọi phong trào xuống đường của lớp người trẻ dù vài năm trước nữa, chính tôi không vắng mặt trong bất cứ một cuộc xuống đường ngoạn mục nào ở Sài Gòn.<br />
  <br />
  Trời đã hết hẳn nắng từ lâu, phòng họp đã mờ khuôn mặt người, tôi vẫn còn thuyết phục. Cách mạng đâu có thể thực hiện được bằng truyền đơn, biểu ngữ và các cuộc tuần hành ngoài đường phố. Phong trào mà những người bạn tôi đang ngồi kia sắp tham gia, tôi không tin sẽ dẫn tới một thay đổi căn bản nào cho chiến tranh Việt Nam – tại Á châu, lẽ phải nằm ở đầu ngọn lưỡi lê và lưỡi lê ấy, chúng ta không có hay chưa có. Phải dành sinh lực và thiện chí cùng nhân sự để rèn lưỡi lê cần thiết đó đã... Hình như trong không gian mờ tối của căn phòng, tôi đã trình bày như thế. Tôi phải dùng chữ “hình như”, bởi vì thời gian qua cũng đã lâu rồi kể từ ngày ấy.<br />
  <br />
  Vào một lúc nào đó, tôi chợt khám phá ra tôi đang độc thoại. Từ đã lâu rồi, những khoảng người ngồi quanh bàn đã câm nín. Tôi cũng im theo và trong một khắc im lặng ngắn, tôi chợt cảm thấy như có một ranh giới vô hình đã xuất hiện giữa tôi và các bạn. Ngay cả đối với Hoàng Phủ Ngọc Tường. Không còn gì để nói với nhau nữa, mỗi bên giữ vững lập trường của mình, đường ai người ấy đi. Nhưng tôi không muốn đứt đoạn, phân cách nhau một cách vô lý như thế. Tôi không hề muốn từ giã họ như thù nghịch – bởi vì điều bất đồng ý, không hề nằm ở mục tiêu theo đuổi, mà là ở phương thức thực hiện. Có lẽ Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng cảm thấy tương tự nên đã cùng với tôi tuyên bố chấm dứt thảo luận chính trị, và kể từ giờ cho tới khi tôi rời Huế, chỉ nói chuyện văn nghệ và sinh hoạt với nhau như bạn mà thôi. Tất cả đều tán đồng và hẹn gặp nhau lại ở Tuyệt Tình cốc.<br />
  <br />
  Đến địa điểm hẹn gặp, ở một con đường nào và khu nào của Huế, tôi bây giờ không sao nhớ lại được, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đợi sẵn và dẫn tôi đi theo một con đường nhỏ hai bên hàng rào âm u như một xứ quê. Quả xứng đáng là con đường dẫn vào “Tuyệt Tình cốc”. Một căn nhà tranh vách đất và nền cũng bằng đất, không điện và cũng không có một dấu vết nào chứng tỏ có vết tích của cơ khí Tây phương. Vài chiếc chiếu trải trên đất, các ngọn nến thắp rải rác quanh vài đĩa bánh và các ly cà phê đen sánh, đen như màu mắt của ba thiếu nữ duy nhất hiện diện. Hoàng Phủ Ngọc Tường giới thiệu chung và vì quá đông, tôi chỉ nhớ được tên vài người như Trần Quang Long, Nguyễn Đắc Xuân... và một người rất trẻ mặc chiếc áo ka ki, vẻ mặt trong sáng hiền lành sau làn kính trắng có cái tên rất hợp với Tuyệt Tình cốc: Trịnh Công Sơn.<br />
  <br />
  Khi Trịnh Công Sơn bắt đầu hát, tôi chú ý nghe bởi vì Hoàng Phủ Ngọc Tường đã có lần chê tôi là “không biết Trịnh Công Sơn thì kể như chưa biết gì về văn nghệ miền này”. Nhưng ngay lập tức, tôi không cần phải chú ý nữa – tôi đã bị chìm ngập ngay vào trong thế giới âm thanh của Trịnh Công Sơn. Tôi vẩn vơ theo dõi những viên đá, hay một viên đá, lăn trầm bồng bềnh trong cuộc đời, tôi cầu xin mặt trời ngủ yên cho đàn bò đi vào thành phố băng qua những giáo đường tình yêu... Khi Sơn ngừng hát, tôi vẫn còn sững sờ vì không thể ngờ nổi Việt Nam lại có thể xuất hiện những bản nhạc như thế. Những âm thanh lê thê, những hình ảnh hoang tàn, rã rời, nhưng... tôi vẫn cảm thấy một sức mạnh tiềm tàng lẩn khuất trong từng âm thanh của bản nhạc, trong những người đang ngồi quanh dưới các ánh nến chập chờn và những bóng đen lung linh trên vách đất. Đêm khuya, khi ra tới đường lộ, Hoàng Phủ Ngọc Tường tách ra khỏi bạn bè, hỏi riêng tôi: Thực ra còn lý do chi nữa làm anh tin bọn tôi sẽ thất bại? Trước câu hỏi này của người bạn đồng song, tôi đã trả lời khá ngay thẳng rằng tôi đã trông thấy bên cạnh anh cả người của Hoa Kỳ lẫn người của cộng sản. Làm sao thất bại, chết và tù đày không xảy đến cho những người trẻ cứ muốn đi vào cuộc hành trình làm người Việt Nam, muốn khước từ làm tay sai cho bên kia và bồi bếp cho bên này... Và khi bắt tay từ giã Hoàng Phủ Ngọc Tường và tôi đều quyết tâm theo đuổi con đường mình cho là đúng nhất, con đường đã chọn lựa: Hoàng Phủ Ngọc Tường và tất cả những người của Tuyệt Tình cốc – trừ ba người nữ – đã lao vào phong trào tranh đấu do Phật giáo phát động một thời gian sau, còn tôi, về tới Sài Gòn là lo treo ấn từ quan (một chiếc ấn bé xíu của một chức quan hữu danh vô thực) cùng các bạn lập nhóm Thái Độ để lao mình vào cuộc phiêu lưu thực hiện “giấc mơ trăm năm của dân tộc”: hoài bão thực hiện một cuộc vận động văn hoá mới tiến tới cách mạng xã hội. Và trong đêm, khi lái chiếc xe Jeep già nua đưa một trong ba thiếu nữ đã có mặt trong Tuyệt Tình cốc trở về nhà qua những con đường nhỏ ngủ êm, ven một con sông rất nhỏ và rất êm đềm, tôi không thể ngờ đó là lần chót tôi gặp Hoàng Phủ Ngọc Tường và rất nhiều người trẻ của thành phố cổ xưa này.<br />
  <br />
  Sau những tháng gay cấn dữ dội, phong trào tranh đấu của miền Trung đã thất bại. Trong thời gian này, mặc bộ quân phục bạc phếch, tôi vừa quay ronéo từng trang từng trang cho những tập Thái Độ đầu tiên, vừa cùng các bạn theo dõi cuộc đấu tranh khốc liệt: họ, những người của Tuyệt Tình cốc, đã xuất hiện đầy đủ trong bản hùng ca thê thảm ấy. Một Nguyễn Đắc Xuân, kẻ đã cho tôi nghe lần đầu những bài tâm ca của Phạm Duy, con người thơ mộng bề ngoài ấy, đã làm tiểu đoàn trưởng Quyết tử. Một Hoàng Phủ Ngọc Tường, con người dân tộc cực đoan... Và dù đã ước đoán trước được, tôi vẫn không khỏi buồn khi mấy tháng về sau tôi được tin anh đã bỏ thành phố chạy trốn và bị bắn chết, không biết vì đạn bên nào ở một vùng ven đô Huế. Sau sự tan rã của phong trào, từ Tuyệt Tình cốc, chỉ còn Trịnh Công Sơn xuất hiện, mỗi ngày một nổi danh vì những bản nhạc của mình. Những bản tình ca của anh được lớp trẻ hoan nghênh dữ dội và phổ biến sâu rộng: không ngồi nơi nào không nghe thấy những âm điệu của anh. Nhưng tôi biết anh không thể ngừng ở đấy, không thể chỉ là một người làm tình ca cho thiên hạ yêu nhau.<br />
  <br />
  Kể cũng kỳ lạ. Sơn và tôi cùng những người đồng lứa, chúng tôi có tuổi trẻ, quá nhiều tuổi trẻ để hưởng tình yêu cùng những mật ngọt của trần gian. Nhưng chúng tôi không làm sao nếm mật mà không cảm thấy vị đắng cay. Quân lực Mỹ đã đổ bộ và Việt Nam, chiến tranh đổi hình thái và đặt lại cả vấn đề chính nghĩa nữa. Điều quan trọng nhất chiến tranh đã trở thành vấn đề của mỗi nhà, mỗi người. Phải tìm cho được một cái gì biện minh nổi cho những rừng lá trụi khô ruộng đồng bỏ hoang cả nước đầy mồ. Phải tìm một thái độ, một vị trí – dù trên thực tế mình có phải đứng sau M16, sau AK hay đứng giữa hai lằn đạn giao nhau. Có những người như tôi chấp nhận nổi cuộc chiến chống cộng, với điều kiện là nó bảo vệ cho tự do và xây dựng cho một xã hội mới cho miền Nam – cuộc chiến này sẽ không có lý do biện mình nếu nó chỉ là bán xương máu người trẻ để xây dựng những tài sản bất chính.<br />
  <br />
  Nhưng có rất nhiều, rất nhiều người khác, không sao chấp nhận nổi cuộc chiến: họ đi tìm, họ lục soát, họ nhìn khắp quê hương, ngó đủ khuôn mặt bạn bè, mà không thấy lý do nào biện minh. Họ nhìn bên kia lằn mức: không thấy gì. Họ nhìn bên này: không thấy gì. Không thấy gì ngoài những hình ảnh:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p><i>một người già trong công viên</i>
         <br /><i>một người điên trong thành phố</i>
         <br /><i>một người nằm không hơi thở</i>
         <br /><i>một người ngồi nghe bom nổ</i>
         <br /><i>một người ngồi hai mươi năm</i>
         <br /><i>nhìn hoả châu đêm rực sáng</i>
         <br /><i>Ngày thật dài trong âu lo</i>

         <br /><i>rồi từng đêm bom đạn phá</i>
         <br /><i>người Việt nhìn sao xa lạ</i>
         <br /><i>người Việt nhìn nhau căm thù</i>
         <br /><i>một ngục tù trên quê hương</i>
  <br /><i>người Việt Nam quên nòi giống</i>
  <br />(Ngày dài trên quê hương, Trịnh Công Sơn)
  </p>
  </div>

  <p>
  Không tìm thấy gì, nhưng không thể sống mà không có một vị trí trong cuộc đời. Trừ những người tin theo các triết thuyết nhập cảng đóng hộp từ phương Tây và những người buông thả vào trong siêu hình Ấn Độ, không ai có thể sống hàm hồ. Mỗi người đều ước mơ: <i>ước gì được là ta</i>, hay nói theo ngôn ngữ Phạm Duy, <i>làm sao khi thức dậy, tôi tìm thấy tôi</i>. Trong cuộc hành trình đi tìm chính ta chính tôi chính mình này, những người trẻ đã vung tay xé rách các tấm màn để biết rằng mình không phải là Tây con, là phó-hoa-kỳ, đã đập nát tấm bình phong bằng tre để biết mình không phải là người-giải-phóng, người-vô-sản-vùng-lên. Và tệ hơn nữa, là không còn thấy cả quê hương nữa. Cuộc hành trình phải tiếp tục, và lần này, đi lại từ đầu: <i>đi tìm quê hương</i>. Những mốc dấu đầu tiên thực thảm hại:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>người nô lệ da vàng ngủ quên trong căn nhà nhỏ</i><br />
  <i>đèn thắp thì mờ, ngủ quên đã bao năm ngủ quên đã bao năm</i><br />
  <i>ngủ quên không thấy quê hương</i><br />
  (Đi tìm quê hương)
  </p>
  </div>
  <p>Khám phá đầu tiên ấy thực là buồn. Nhưng những người trẻ chấp nhận: chúng ta là nô lệ, chúng ta chưa là người tự do, chúng ta là người nô lệ, không phải nô lệ da trắng, mà là nô lệ <i>da vàng</i>. Màu da vàng là màu da chúng ta, là thân phận chúng ta ở cõi đời này, chúng ta chấp nhận và hãnh diện.<br />
  <br />
  Và người nữ chúng ta yêu, người nữ thần tượng, không phải là những người “tóc vàng sợi nhỏ” những Birgitte Bardot, Sharon Tate, Raquel Welch, mà là người con gái Việt Nam:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Người con gái Việt Nam da vàng</i>
         <br /><i>yêu quê hương như yêu đồng lúa chín</i>
         <br /><i>Người con gái Việt Nam da vàng</i>

         <br /><i>yêu quê hương nước mắt lưng dòng...</i>
         <br /><i>Em chưa biết quê hương thanh bình</i>
         <br /><i>em chưa thấy xưa kia Việt Nam</i>
         <br /><i>em chưa hát ca dao một lần</i>
         <br /><i>em chỉ có con tim căm hờn</i>
         <br /><i>Người con gái một hôm qua làng</i>

         <br /><i>Đi trong đêm, đêm vang ầm tiếng súng</i>
         <br /><i>người con gái chợt ôm tim mình</i>
         <br /><i>trên da thơm vết máu loang dần</i>
         <br /><i>Người con gái Việt Nam da vàng</i>
  <br /><i>mang giấc mơ quê hương lìa kiếp sống...</i>
  <br />            (Người con gái Việt Nam, Ca khúc da vàng)
  </p>
  </div>
  <p>
  Đã tìm thấy <i>người nữ của mình</i>, người con gái Việt Nam da vàng, tất nhiên cuộc hành trình phải tiếp tục, ổn cố vững vàng hơn:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>người nô lệ da vàng bước đi bước đi</i><br />
  <i>Đi về đầu non</i><br />
  <i>người nô lệ da vàng bước đi</i><br />
  <i>Đi về biển xanh</i><br />
  <i>Đi khâu vá con sông Việt Nam 20 năm liền thịt xương</i><br />
  <br />
  <i>phơi trên đôi miền</i><br />
  <i>Đi cho thấy quê hương </i><br />
  <i>đi cho thây quê hương</i><br />
  <i>đi cho thấy quê hương...</i><br />
  (Đi tìm quê hương)
  <p>
  </div>
  <p>
  Và tới cuối chặng thứ nhất của cuộc hành trình, những người trẻ thấy mình là người Việt Nam màu da vàng, với tất cả những khốn khổ cũng như oai hùng của dòng giống. Nhìn sang bên kia, cũng thấy cùng màu da, cùng Việt Nam. Không thấy sao trắng bên này, không thấy sao đỏ sao vàng bên kia: người trẻ chỉ muốn nhìn thấy màu của mình, màu Việt Nam. Họ chỉ muốn nhìn thấy người Việt da vàng mà thôi. Ngừng ở chặng này của hành trình làm người Việt Nam, nhìn lại miền Nam xem còn có những gì, thì dây là di sản họ đang phải tiếp nhận:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu</i><br />
  <i>Một trăm năm đô hộ giặc Tây</i><br />
  <i>Hai mươi năm nội chiến từng ngày</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ để lại cho con</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ là nước Việt buồn</i><br />
  <i>Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu</i><br />
  <i>Một trăm năm đô hộ giặc Tây</i><br />
  <i>Hai mươi năm nội chiến từng ngày</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ ruộng đồng khô khan</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ nhà cháy từng hàng</i><br />
  <i>Già tài của mẹ một rừng xương khô</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ một núi đầy mồ</i><br />
  <i>Gia tài của mẹ một lũ bội tình...</i><br />
  (Gia tài của mẹ)
  </p>
  </div>
  <p>Đã gọi là di sản, thì được nhà cao cửa rộng ruộng cả ao liền xã hội thanh bình cả nước hoa đăng... càng tốt. Còn nếu không, gia tài đã là của mẹ, thì dù có là ruộng đồng khô khan, nhà cháy từng hàng, một rừng xương khô, một núi đầy mồ... cũng xin giơ hai tay mà đón nhận. Không phải nhận để rồi mà khóc than thương cho phận mình. Nhân đây là để làm cho khá hơn, trồng cây trên núi, trồng lại lúa trên vùng khai hoang – dù rằng muốn làm thế có phải làm từ đầu là dạy dỗ lại nhau từ đầu:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Dạy cho con tiếng nói thật thà</i><br />
  <i>Mẹ mong con chớ quên màu da</i><br />
  <i>Con chớ quên màu da nước Việt xưa</i><br />
  <i>Mẹ trông con mau bước về nhà</i><br />
  <i>Mẹ mong con lũ con đường xa</i><br />
  <i>Ôi lũ con cùng cha</i><br />
  <i>Quên hận thù</i><br />
  (Gia tài của mẹ)
  </p>
  </div>
  <p>
  Đã ý thức được phân phận mình như thế, đã tiếp nhận gia tài như thế, bây giờ nhìn vào chiến tranh, nhiều người trẻ đã thấy đây không phải là cuộc chiến của họ: bất quá đây chỉ là đấu trường tỉ thí cho hai ý thực hệ ngoại lai (ý thức hệ cộng sản và ý thực hệ tư bản), bất quá người Việt hai miền chỉ là những con tốt thí cho hai đế quốc trắng, đỏ... Như vậy, không có lý do gì để họ cầm súng chiến đấu cả – dù là MI, M16 hay AK50, B40.<br />
  <br />
  Nhưng dù muốn hay không, họ cũng đều phải cầm súng, không trở thành “giải phóng quân” đi “chống Mỹ cứu nước”, thì cũng thành “chiến sĩ bảo vệ tiền đồn” cho cái vẫn thường được gọi là thế giới tự do. Và khi họ gục xuống trong rừng hay ruộng đồng, đô thị, người nữ của họ, nếu không chọn giải pháp thứ nhất như bài ca dao mới đã mô tả:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Giã từ em anh đi trung sĩ</i><br />
  <i>Em ở nhà lấy Mỹ nuôi con,</i><br />
  <i>Bao giờ hết việc nước non</i><br />
  <i>Anh về anh có Mỹ con anh bồng.</i>
  </p>
  </div>
  <p>
  thì rất dễ tìm thấy <i>tình ca của người mất trí</i>, ngơ ngác nhìn đâu cũng thấy nơi người yêu mình đã gục xuống:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Tôi có người yêu chết trận Pleimé</i><br />
  <i>Tôi có người yêu ở chiến khu D, chết trận Đồng Xoài,</i><br />
  <i>chết ngoài Hà Nội, chết vội vàng dọc theo biên giới.</i><br />
  <i>Tôi có người yêu chết trận Chu Prong</i><br />
  <i>Tôi có người yêu bỏ xác trôi sông,</i><br />
  <i>chết người ruộng đồng, chết rừng</i><br />
  <i>mịt mùng chết lạnh lùng, mình cháy như than.</i><br />
  <br />
  <i>Tôi có người yêu chết trận A Sao</i><br />
  <i>Tôi có người yêu nằm chết cong queo</i><br />
  <i>chết vào lòng đèo, chết cạnh gầm cầu,</i><br />
  <i>chết nghẹn ngào mình không manh áo.</i><br />
  <i>Tôi có người yêu chết trận Ba Gia</i><br />
  <i>Tôi có người yêu vừa chết đêm qua,</i><br />
  <i>chết thật tình cờ, chết chẳng hẹn hò,</i><br />
  <i>không hận thù, nằm chết như mơ.</i><br />
  (Tình ca của người mất trí)
  </p>
  </div>
  <p>
  Bắt đầu từ chặng này cuộc hành trình, những người trẻ đó chỉ còn có thể lên tiếng tuyên bố như trong phần chót của bài ca trên:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Tôi muốn yêu anh yêu Việt Nam</i><br />
  <i>Ngày gió lớn tôi đi môi gọi thầm</i><br />
  <i>Gọi tên anh, tên Việt Nam</i><br />
  <i>Gần nhau trong tiếng nói da vàng</i><br />
  <i>Tôi muốn yêu anh yêu Việt Nam</i><br />
  <i>Ngày mới lớn tai nghe quen đạn mìn</i><br />
  <i>Thừa đôi tay, dư làn môi</i><br />
  <i>Từ nay tôi quên hết tiếng người.</i>
  </p>
  </div>
  <p>
  Đó là một lời tuyên ngôn dịu dàng nhất và cũng minh bạch nhất: <i>Tôi muốn yêu anh yêu Việt Nam</i>, chứ không phải “tôi muốn yêu anh nước bạn đồng minh Hoa Kỳ”, và cũng chẳng phải “tôi muốn yêu anh nước anh em Trung Xô”.<br />
  <br />
  Tôi được nghe bài ca trên khi phụ trách huấn luyện quân sự cho sinh viên Văn khoa Sài Gòn. Suốt nhiều buổi trưa, tôi ngồi trong một quán cà phê gần trường, nghe đi nghe lại bản nhạc xót xa buồn thảm đầy chết chóc đau thương ấy, tôi biết Trịnh Công Sơn đang đi vào tuyệt lộ dẫn tới lao tù, của cả hai chế độ Nam Bắc Việt Nam. Làm sao các cán bộ chính ủy của đảng Lao động chịu nổi một bài ca như thế. Cán binh của họ mà nghe, sẽ xúc động, sẽ ý thức được thân phận tốt thí, sẽ yêu thương người Việt da vàng với nhau, thì còn gì là “chính nghĩa chống Mỹ cứu nước” nữa. Họ mà bắt được Trịnh Công Sơn, hẳn không tiếc gì không cho Sơn một đường mã tấu, tặng anh một cái “chết rừng mịt mùng, chết chẳng hẹn hò, không hận thù nằm chết như mơ”.<br />
  <br />
  Còn đối với miền Nam, anh còn dễ nguy hơn. Bởi vì ở miền Nam có một thành phần rất sợ hoà bình – bất cứ hoà bình kiểu gì và bất kể từ đâu tới! Lý do bởi vì quyền lợi và danh vọng hiện tại của họ xây dựng trên căn bản là trục lợi chiến tranh, đấu thầu cuộc chiến. Kêu gọi tới tình tự dân tộc, tới hoà bình, kể như lay động tới nền tảng quyền lợi của họ rồi. Chính thành phần này đã bao năm hô hào chiến đấu chống cộng bằng mồm (hô hào mọi người bằng mồm thôi, còn thân họ thì không bao giờ dám đưa ra gần nơi lửa đạn, và con cái họ đều được trốn lính hợp pháp để du học bên Mỹ, bên Âu), chính những người này bao giờ cũng muốn chính quyền bắt bỏ tù, cho đi hải đảo bất cứ ai khơi dậy, đề cao tình tự làm người Việt Nam...<br />
  <br />
  Và tất nhiên Trịnh Công Sơn không thoát được số phận của mình. Các biện pháp nặng nhẹ đủ loại đã được đưa ra áp dụng cho con người hiền lành dễ thương nhất của Tuyệt Tình cốc, nhưng không đưa được anh tới lao tù đày ải: quá nhiều người Việt đã lên đường vào cuộc hành trình làm người Việt Nam, và không ai nỡ để con người thư sinh giản dị, tối ôm đàn đi hát, khuya về ngủ trên ghế bố của căn nhà gỗ Hội Hoạ sĩ trẻ trên thầm Khám Lớn xưa, phải chịu đoạ đày hay thủ tiêu từ từ trong chuồng cọp.<br />
  <br />
  Vẫn được tự do dù là thứ tự do hạn chế, anh vẫn làm nhạc: cuộc hành trình vẫn tiếp tục. Lần cuối cùng gặp nhau trước khi Trịnh Công Sơn trở về Huế, trong căn gác xép mưa dột đầy một góc, ngồi trên chiếu rách, anh có hỏi tôi: Khi đất nước thanh bình, bạn bè hai bên trở về, sẽ ra sao nhỉ? Tôi không thể trả lời câu hỏi ấy, nhưng tôi biết khi thanh bình, tôi sẽ làm gì. Tôi sẽ ra Huế, kiếm Trịnh Công Sơn, và sẽ rủ anh làm như trong một bản nhạc anh đã đặt tên <i>Tôi sẽ đi thăm</i>.
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>Khi đất nước tôi thanh bình, tôi sẽ đi thăm</i><br />
  <i>Tôi sẽ đi thăm một phố đầy hầm,</i><br />
  <i>Đi thăm một con đường nhiều hố.</i><br />
  <i>Khi đất nước tôi thanh bình</i><br />
  <i>Tôi sẽ đi thăm cầu gãy vì mìn,</i><br />
  <i>đi thăm hầm chông và mã tấu</i><br />
  <i>Khi đất nước tôi không còn giết nhau</i><br />
  <i>trẻ con đi hát đồng dao ngoài đường.</i><br />
  <i>Khi đất nước tôi thanh bình</i><br />
  <i>Tôi sẽ đi không ngừng,</i><br />
  <i>Sài Gòn ra Trung, Hà Nội vô Nam</i><br />
  <i>Tôi đi chung cuộc mừng và mong sẽ quên chuyện non nước mình</i><br />
  <i>Đi chung cuộc mừng và mong sẽ quên chuyện non nước mình...</i>
  </p>
  </div>
  <p>
  Tới đây có lẽ mới là tận cùng của cuộc hành trình làm người Việt Nam, và có lẽ cũng tới đây Sơn và tôi mới hy vọng sẽ chỉ còn một việc là: làm tình ca và viết chuyện tình rất viễn mơ. Dĩ nhiên là với điều kiện lúc đó phải quên được:
  </p>
  <div style="margin-left:30px">
  <p>
  <i>“Khi đất nước tôi không còn chiến tranh</i><br />
  <i>Bạn bè mấy đứa vừa xanh nấm mồ...”</i>
  </p>
  </div>

  <p>
  <br />
  <b>Thế Uyên</b><br />
  Đoạn đường chiến binh<br />
  <br />
  <b>Nguồn: </b>Lá Bối in lần thứ nhất năm 1971, Sài Gòn – Việt Nam. Giấy phép số 3792 BTT/PHN ngày 9 tháng 9 năm 1970. Bản điện tử do <a href="http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=10448&rb=08">talawas</a> thực hiện.<br />
  <br />
  </p>


title: Cuộc trò chuyện của hai tinh cầu
created: 2012-05-20 17:10:31+00:00
edited: 2012-05-20 18:04:02+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: NGUYỄN VĨNH NGUYÊN, sgtt.com.vn, 21.05.2012
url_id: cuoc-tro-chuyen-cua-hai-tinh-cau
body:
  <br />

  <p>SGTT.VN - “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam”, có thật vậy không? Từ chuyên môn văn học so sánh, giáo sư người Mỹ John C. Schafer dẫn dắt người xem tự tìm thấy câu trả lời qua cuốn sách này.</p>

  <div class="newsImageContainer">
  <a href="9908e941f114b262907837a3138505d0.jpg/image_view_fullscreen">
  <img src="9908e941f114b262907837a3138505d0.jpg/image_mini" /></a>
  <p class="discreet">Với Bob là Joan Baez</p>
  </div>
  <p>
  Năm 1972, trở về sau chuyến thăm Hà Nội, ca sĩ Joan Baez phát biểu trên kênh NBC rằng cô quan tâm đặc biệt đến hiện tượng Trịnh Công Sơn. Theo cô, Trịnh là “Bob Dylan của Việt Nam”, xét về tinh thần phản chiến. Bấy giờ, Bob Dylan là một hiện tượng văn hoá tại Mỹ. Nhưng, theo John C. Schafer, “tác quyền” câu nói đó lại thuộc về ông Trần Văn Dĩnh (nhà văn, nhà giáo, làm việc tại toà đại sứ Việt Nam Cộng hoà ở Washington từ 1961 – 1963). Ngày 8.11.1968, tờ Peace News đã đăng một bài viết về Trịnh Công Sơn của ông Dĩnh có tựa Bob Dylan của Việt Nam.</p>

  <p>
  Tìm những nét tương đồng giữa hai nhạc sĩ này là một việc xem ra dễ dàng. Theo John C. Schafer thì có thể liệt kê: họ là nhà soạn nhạc nhưng cũng được xem là thi sĩ; những ca khúc của họ vừa gần với khán giả, được yêu thích nhưng không phải bao giờ người ta cũng có thể giải thích về chúng; họ đều viết tình ca có sức lay động; họ đều có mối liên hệ tình cảm với các nữ ca sĩ và các nữ ca sĩ này đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển sự nghiệp của họ (với Trịnh là Khánh Ly, với Bob là Joan Baez); cả hai đều viết rất thành công về khát vọng và niềm đau tuổi trẻ; họ đều giữ được địa vị và danh tiếng dù bối cảnh sống nhiều thăng trầm về chính trị và văn hoá; sáng tác và thái độ nghệ thuật của họ chịu ảnh hưởng bởi truyền thống tôn giáo (Phật giáo với Trịnh Công Sơn, Kitô giáo với Bob Dylan)…</p>

  <p>
  Không khẳng định lại những tương đồng quen thuộc, tác giả tham vọng khám phá những chất liệu căn bản làm nên tính độc sáng, dị biệt của hai tinh cầu kỳ lạ này. Có hai địa hạt khảo sát chính:</p>

  <p>
  - Xét về tính phản chiến, tuy Trịnh Công Sơn và Bob Dylan đều trải qua những ám ảnh khốc liệt của chiến tranh song không gian trải nghiệm của họ hoàn toàn khác nhau. Tâm thế nhìn cuộc chiến đã ảnh hưởng đặc biệt đến thái độ, tinh thần hành xử chính trị và thời điểm lên tiếng “phản chiến” của hai nghệ sĩ. Chiến tranh trong nhạc Trịnh bị coi “chung chung”, chỉ là sự điêu tàn trên quê hương, là nỗi đau của “nội chiến”, nô lệ, đô hộ và mong muốn hoá giải thực tế thịt nát xương tan bằng lòng vị tha, kêu gọi chấm dứt hận thù. Trong khi đó, chất phản chiến của Bob Dylan là sự bùng nổ gay gắt của sự nổi giận, căm thù rất cụ thể: căm thù công nghệ làm nên chiến tranh, các mưu đồ, chính sách huỷ diệt, tiếng nói phản kháng những thế lực gây ra chiến tranh…</p>

  <div class="newsImageContainer">
  <a href="59a645de5b848dffce7d1a541db2587c.jpg/image_view_fullscreen">
  <img src="59a645de5b848dffce7d1a541db2587c.jpg/image_mini" /></a>
  <p class="discreet">Với Trịnh là Khánh Ly</p>
  </div>

  <p>
  - Những tình ca buồn của Trịnh Công Sơn luôn đầy sự chia ly, nhưng cái tôi trữ tình luôn chấp nhận sự mất mát, anh ta buông ra những “lời thì thầm của cái chết, sự tàn phai” để độ lượng với tình yêu, người yêu và chính mình; trong khi đó, những bài hát về sự đổ vỡ tình yêu của Bob Dylan thường có màu sắc “phản tình ca”, thậm chí, như bài Just like a woman của Bob từng bị chỉ trích là hằn học, phỉ báng phụ nữ. Dù ngoài đời, Bob Dylan là người đàn ông “bội thu” về tình ái, lại luôn là kẻ chủ động phản bội, ngược lại, Trịnh Công Sơn là một nghệ sĩ bị coi “thất bát”, chẳng đâu vào đâu trong chuyện trai gái (từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ). Theo cách nghĩ thông thường, thì Trịnh phải là người viết nhạc đay nghiến phụ nữ hơn là Bob!</p>

  <p>
  Nhưng điều gì làm nên cái tạm gọi là thái độ, tinh thần khác biệt đó? John C. Schafer lần lượt phân tích sự khác biệt ở truyền thống, nhân cách và persona (mặt nạ, cái tôi trữ tình), sau đó, khảo sát hai cách chọn lựa đời sống tâm linh đã ảnh hưởng đến nhân sinh quan trong sáng tạo của họ. </p>

  <p>
  Bằng phương pháp văn hoá – ngữ học trong nghiên cứu đối chiếu tôn giáo, tác giả cho thấy sự ảnh hưởng tôn giáo lên nhãn quan nghệ thuật của hai nhạc sĩ: Bob Dylan giận dữ trước sự phản bội, bất công, sự không hoàn thiện của đời sống có nguyên nhân sâu xa từ những ảnh hưởng của tinh thần ồn ào trong phê phán, phản kháng và kêu gọi đổi mới đã ăn sâu trong giấc mơ 200 năm của xã hội Mỹ đầy hỗn loạn và đổi thay; trong khi đó, Trịnh Công Sơn lại ân cần, nhỏ nhẹ, có cái nhìn hướng tới sự hài hoà độ lượng của người thấu đạt triết lý tánh không, pháp môn bất nhị trong tư tưởng Phật giáo. Bob phát ngôn cho đạo Kitô, còn Trịnh lại sống âm thầm trong tinh thần Phật giáo.</p>

  <p>
  Cuộc kiếm tìm ý nghĩa đời sống và sự cứu rỗi qua tôn giáo ở hai nhạc sĩ này đã tạo nên hai hành trình, tinh thần nghệ thuật rất khác biệt, và làm nên một cuộc đối thoại Đông Tây đầy thú vị. Chỉ tiếc, những đối chiếu đó chỉ được khảo sát phần lớn ở tính văn chương trong ca từ mà chưa chạm đến sự âm hưởng, tiết tấu, sự vận động trong nhạc pháp. </p>

  <p>
  Tuy nhiên, đây vẫn là một cuốn sách có phương pháp và gợi mở, rất đáng để người yêu nhạc Trịnh (và Bob Dylan) sưu tập và nghiền ngẫm trong bối cảnh sách về Trịnh Công Sơn đang nhiều nhưng ít tính khám phá, hầu hết rơi vào những cuộc tụng ca đầy cảm tính.</p>

  <p align="right"><b>Nguyễn Vĩnh Nguyên</b></p>


  <br />
  <div class="newsImageContainer">
  <a href="/ban-be/books/trinh-cong-son-bob-dylan-nhu-trang-va-nguyet/images/Bia-TCS-BD.jpg/image_view_fullscreen">
  <img src="/ban-be/books/trinh-cong-son-bob-dylan-nhu-trang-va-nguyet/images/Bia-TCS-BD.jpg/pa_thumb/imagex84x130.jpeg" /></a>
  </div>

  <p class="comment">

  (Đọc Trịnh Công Sơn Bob Dylan như trăng và nguyệt?, tác giả John C. Schafer, Cao Thị Như Quỳnh dịch, Cao Huy Thuần giới thiệu, NXB Trẻ, 2012, 259 trang, 76.000 đồng)<br />
  <br />

  JOHN C. SCHAFER dạy ngôn ngữ học áp dụng và văn chương đối chiếu tại đại học Humboldt State, bang California, Mỹ. Ông từng viết nhiều bài về văn chương Việt Nam. Đề tài Trịnh Công Sơn được ông theo đuổi từ lâu.</p>


title: Cuối năm, Nhớ Trịnh Công Sơn
created: 2016-02-09 22:07:45+00:00
edited: 2016-02-11 21:26:24+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Trọng Hiền, chiều 29 tháng Chạp thiếu, Tết Bính Thân, Nam cực
url_id: cuoi-nam-nho-trinh-cong-son
body:
  <br />
  <br />
  <p>
  Tôi được gặp TCS một lần, đâu khoảng mùa hè năm 1992, lúc anh đến Montreal.</p>
  <p>
  Anh Sơn sang Canada mang theo những ca khúc mới nhất. Hồi ấy dân tị nạn bọn tôi bên này vẫn ngóng trông những ca khúc mới của anh. Những “ca khúc da vàng,” những bài tình ca trước 75, của TCS, của Phạm Duy… đám vượt biển bọn tôi nghe đi nghe lại đến mòn băng nhạc cả hàng trăm lần. Nên chi mỗi khi được nghe những bài hát mới của TCS là tâm hồn như được gội rửa. <i>“Em còn nhớ hay em đã quên”</i> là một trong vài bài TCS viết sau 75 được bọn trẻ xa nhà chúng tôi chiếu cố tận tình trong những lần nhậu nhẹt thâu đêm.</p>
  <p>
  1992, VN đang trong giai đoạn đổi mới. Lên Montreal bọn tôi ghé một nhà sách “Việt cộng,” mua được một lô sách trong đó có truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài. <i>Những Ngọn Gió Hua Tát, Tướng Về Hưu, Vàng lửa, Thiên sứ…</i> Bọn tôi đọc ngấu nghiến. Xa nhà, tôi tìm trong những tác phẩm mới này những dấu hiệu, những dấu hiệu mong manh, cho một cuộc trỗi dậy. Sự trỗi dậy mà những người Việt từ lâu mong chờ, đám vượt biển bọn tôi mong chờ.</p>   
  <p>
  Dạo ấy ca khúc mới nhất của anh Sơn là <i>Con Mắt Còn Lại</i>, lời hát lặp lại một câu thơ của Bùi Giáng trong bài thơ <i>Mắt Buồn</i>. Ca sĩ Phương Thảo hát bài này. Anh Sơn cho xem hình cô ca sĩ đang lên. Cô ca sĩ trẻ đứng một mình, dáng dấp tư tin, khác hẳn với những đàn chị áo dài thướt tha trước ấy. Phương Thảo mặc jeans, bó sát. Tay áo xăng lên, buông thỏng. Ánh nhìn thu hút, vừa gợi cảm vừa khiêu khích. Lúc ấy những Thanh Lam, Thu Phương, Mỹ Linh, Trần Thu Hà, chưa hề là tên tuổi. Chúng tôi không hề biết, Phương Thảo còn là một báo hiệu cho thể hệ diva mới này. Họ rực rỡ, chói lọi …</p>
  <p>
  Anh Sơn hiền hoà. Dáng dấp nghệ sĩ. Anh kể chuyện vô tư. Anh kể, hồi anh mới ra những bài hát mới, những kẻ trong nhóm Du ca của Phạm Duy đã đến phá đám những buổi trình diễn của anh. Anh nhắc lại lời một người nào đó đã nói, “Phạm Duy là nhạc sĩ phổ thơ vào bậc nhất ở VN”. Nói về Nguyễn Tuân, anh kể, “Anh đến nhà chơi, Cụ Tuân tiếp anh trên gác. Có người đến thăm, ông cụ nói vọng xuống, ‘Cụ Tuân không có nhà!’” </p>
  <p>
  Anh Sơn giải thích ca từ mà nghe như mấy ông thầy trường tôi giảng về những khúc mắc trong toán học. Mình chăm chú nghe mà không học thêm được điều gì. “ 'Em mang cho ta một chút tình, miệng cười khúc khích trên lưng.’  Là vì mình chở cô nàng đi xe đạp, cổ ngồi sau lưng mình cổ cười.”  Anh Sơn nói giọng Huế, thỉnh thoáng có pha chút Quảng trị. Bọn tôi thầm bảo, thì dĩ nhiên, ai mà chẳng biết! “Còn hai con mắt, khóc người một con!”  Anh giải thích, “còn hai con mắt, khóc người một con”  rồi anh lấy tay che một con mắt lại. Chúng tôi ngồi nghe mà trong lòng không khỏi …thoáng thở dài. Mãi về sau này tôi đọc đâu đó, thấy nói là Bùi Giáng chơi chữ, “một con” đây là “một người con”.  “Còn hai con mắt, khóc [người con gái có một đứa con].”  Anh Sơn có lẽ đã không rõ ngách nguồn của câu thơ. Nhưng vấn đề không phải là hiểu câu thơ; chuyện ấy cần mà cũng không cần. Bài thơ của Giáng là của Giáng. Bài hát của Sơn là của Sơn. Ở bài hát ấy tôi thấy một ngoại lệ. Tôi để ý hầu hết những lời hát của anh Sơn, rất ít khi anh nặng lời cau có với người tình phụ bạc. Người yêu đi lấy chồng anh không điên cuồng mà chỉ xót xa, “nơi em về ngày vui không em, nơi em về trời xanh 
  không em…(Như cánh vạt bay)”  Nhưng đến thời điểm này, người đàn ông vào tuổi năm mươi trong anh Sơn đã có vẻ như “hiện thực hơn”, <i>“con mắt còn lại nhìn một thành hai, nhìn em yêu thương nhìn em thú dữ…”</i></p>
  <p>
  Chúng tôi ngồi nói về những nhà văn mới. Tôi bảo Phạm Thị Hoài có một câu như cóp của Phan Nhật Nam, “Tôi viết ký như tiếng thở dài trong đêm.” Anh Sơn như sực nhớ ra điều gì, “À, cụ Tuân bảo PNN viết ký hay lắm.” Có người bạn của anh Sơn hỏi Phan Nhật Nam là ai. “Thì cái thằng du đảng ở góc đường Pasteur, Đà nẵng [hồi trước 75] đó!”</p>
  <p>
  Anh Sơn hình như đọc không nhiều. Chắc anh chưa hề đọc “Mùa hè đỏ lửa”. Tôi cũng không chắc là anh đã hề đọc Đỗ Phủ, hay Nguyễn Trãi, Nguyễn Du… Mà sao tâm tình những con người này gần gũi nhau đến thế?  Có vẻ như ca từ của anh, anh hoàn toàn “lấy từ trong túi ra.”  Hôm gặp bọn tôi, anh đọc cho chúng tôi nghe câu ca dao, “gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu lời đắng cay”. Anh tuồng như lũ chúng tôi đi học bên này chưa hề nghe qua câu ca dao ấy. Anh đọc lại như chia sẻ một khám phá mới mẻ của anh, khuôn mặt biểu lộ niềm vui ngây thơ. <i>“Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu lời đắng cay.”</i></p>
  <p>
  Những năm trước đó tôi viết thư mời anh Sơn về Princeton hát với đám sinh viên chúng tôi. “Hát cho nhau nghe,” tôi viết. Dạo ấy thư từ liên lạc giữa Mỹ và VN còn khó khăn. Để nói chuyện với anh tôi phải gọi sang cho một người bạn ở Nhật, rồi bạn tôi nối đường dây để gọi về anh Sơn ở Sài gòn. Anh Sơn bảo là đã nhận được thư và anh vui vẻ nhận lời mời. Lúc anh sang đến Montreal, anh báo cho hay là sẽ xuống Princeton trong vài hôm nữa. Vài hôm sau tôi gọi lại thì anh nói, giọng anh mệt mỏi, “Cái đám chống Cộng bên này ồn ào quá. Thôi Hiền với mấy đứa bạn lên Montreal gặp anh đi. Có chị Khánh Ly đang ở đây. Anh nói chị ấy hát cho nghe.”</p>
  <p>
  Sớm hôm nay 29 Tết, tôi pha chè uống, ngồi đọc những dòng email chúc Tết của anh Xanh, tấm hình hoa mai vàng nở rộ. Mấy đứa trong tổ thí nghiệm xúm lại chơi ô chữ từ New York Times. Bên ngoài là lớp băng trắng xoá, nhiệt độ xuống dưới âm 40 C.</p>

  <div align="center">
    <a href="IMG_5090.jpg/image_view_fullscreen">
    <img src="IMG_5090.jpg/image_preview" /></a>
    <p class="discreet">Ẩnh tác giả chụp từ trên mái nhà của Trạm Amundsen-Scott, Nam cực (Jan 26th, 2016).<br />Đằng sau là South Pole Telescope (bên trái) và Bicep3/Keck (bên phải).</p>
  </div>

  <p>
  Đã gần một phần tư thế kỷ từ ngày tôi gặp anh. Nói là nói thế. Chứ bọn tôi gặp anh trước đó lâu. Tôi thì gặp anh thường xuyên, hằng ngày. Những ca khúc của anh, những lời than mà như nhắn nhủ. <i>“Hai mươi năm chinh chiến, mẹ ngủ không yên. Quanh chúng mình, ôi từng ngày tuổi này máu lạnh trong xương. Hai mươi năm tôi lớn, thù hận vai mang…”</i></p>
  <p>
  Tôi bỏ nhóm, đi về phòng lấy cây đàn ngồi hát. Bao nhiêu năm rồi, những dòng nhạc vẫn mê man.</p>

  <dd>
  <i>“Đêm Mẹ ngồi nhìn ra,</i><br />&gt;
  &lt;i&gt;Lòng héo khô từ&lt;i&gt;<br />&gt;
  &lt;i&gt;Bao nhiêu lần mai nở&lt;i&gt;<br />&gt;
  &lt;i&gt;Chó sủa vườn khuya…”&lt;i&gt;</dd>

  <p class="quote">
  Cám ơn tác giả cho phép chúng tôi đăng lại bài " Cuối năm, nhớ Trịnh Công Sơn", sau khi đã chỉnh sửa một vài chi tiết.</p>

  <p>
  Chiều 29 tháng Chạp thiếu, Tết Bính Thân, Nam cực. </p>
  <p>
  <b>-Nguyễn Trọng Hiền</b></p>
  <br />
  <br />


title: Dao Ánh - Một thời để nhớ - Kỳ 1
created: 2011-04-08 16:36:25+00:00
edited: 2011-04-08 16:43:51+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Giao Hưởng - Dạ Ly, thanhnien.com.vn, 05/04/2011
url_id: dao-anh-mot-thoi-de-nho-ky-1
body:
  <br />
  <h2>“Người yêu lạ lùng nhất” của Trịnh</h2>
  <br />

  <p>
  Sau khi loạt bài Công bố hàng trăm bức thư tình của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đăng trên Thanh Niên, nhiều bạn đọc rất muốn biết thêm về Ngô Vũ Dao Ánh. Ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh, em gái út của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, kể rằng nhà của Dao Ánh nằm gần nhà của Trịnh Công Sơn - chỉ cách một cây cầu nhỏ Phú Cam - nên hằng ngày Dao Ánh đi học thường ngang qua đó… </p>
  <div style="margin: 0pt 0pt 1em 1em; float: right;" align="center">
  <a href="/photos/kho-tang-dao-anh/dao-anh-luc-16-tuoi/image_view_fullscreen">
  <img src="/photos/kho-tang-dao-anh/dao-anh-luc-16-tuoi" width="250" /></a>
  <p class="discreet">Ngô Vũ Dao Ánh (lúc 16 tuổi) và<br />Trịnh Công Sơn thời trẻ</p>
  </div>
  <p>
  Trịnh Công Sơn nhắc đến trong một hồi ức: “Thuở ấy có một người con gái rất mong manh, đi qua những hàng long não lá li ti xanh mướt để đến trường Đại học Văn khoa ở Huế. Nhiều ngày, nhiều tháng của thuở ấy, người con gái ấy vẫn đi… Có rất nhiều mùa nắng và mùa mưa theo qua. Những mùa nắng ve râm ran mở ra khúc hát mùa hè trong lá. Mùa xuân mưa Huế, người con gái ấy đi qua nhòa nhạt trong mưa… Từ ban công nhà tôi nhìn xuống, cái bóng dáng ấy đi đi về về mỗi ngày bốn bận (…) Đi để được ngắm nhìn, để cảm thấy âm thầm trong lòng mình là một nhan sắc”.</p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn nhớ về “những con người lớn lên trong thành phố nhỏ nhắn đó đã dệt gấm thêu hoa những giấc mơ, giấc mộng của mình”. Đó là cố đô Huế với “mỗi sáng tinh mơ, mỗi chiều, mỗi tối, tiếng chuông Linh Mụ vang xa trong không gian, chuyến đi trên dòng sông để đến với từng căn nhà khép hờ hay đang đóng kín cửa. Thời gian trôi đi ở nơi đây lặng lẽ quá. Lặng lẽ đến độ người không còn cảm giác về thời gian. Một thứ thời gian không bóng hình, không màu sắc. Chỉ có cái chết của những người già, vào mùa đông giá rét, mới làm sực tỉnh và bỗng chốc nhận ra tiếng nói thì thầm của lăng miếu, bia mộ ở những vùng đồi núi chung quanh. Trong không gian tĩnh mịch và mơ màng đó, thêm chìm đắm vào một khí hậu loáng thoáng liêu trai, người con gái ấy vẫn đi qua đều đặn mỗi ngày dưới hai hàng cây long não để đến trường. Đi đến trường mà đôi lúc dường như đến một nơi vô định. Định hướng mà không định hướng bởi vì những bước chân ngày nào ấy dường như đang phiêu bồng trên một đám mây hoan lạc của giấc mơ. Người con gái ấy đã đi qua một cây cầu bắc qua một dòng sông, qua những hàng long não, qua những mùa mưa nắng khắc nghiệt, để cuối cùng đến một nơi hò hẹn.</p>
    
  <p align="center">
  <img src="chiec-la.jpg" /><br />
  Một chiếc lá ép trong thư gửi từ Blao về có chữ Trịnh Công Sơn ghi trên mặt lá:<br />
  “Mưa lạnh đầy đó Ánh - 23 Septembre 1965” - ảnh gia đình Trịnh Công Sơn cung cấp</p>
  <p>
  Hò hẹn nhưng không hứa hẹn một điều gì. Bởi vì trong không gian liêu trai ấy hứa hẹn chỉ là một điều hoang đường. Giấc mơ liêu trai nào cũng sẽ không có thực và sẽ biến mất đi. Người con gái đi qua những hàng cây long não bây giờ đã ở một nơi xa, đã có một đời sống khác. Tất cả chỉ còn là kỷ niệm. Kỷ niệm nào cũng đáng nhớ nhưng cứ phải quên. Người con gái ấy là Diễm của những ngày xưa”.</p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  Đời của Trịnh Công Sơn là thơ. Nỗi buồn của Sơn là nỗi buồn siêu hình. Nhạc của Sơn bài nào cũng có chữ em, chữ yêu, chữ tình. Người đẹp của Sơn phải là người gầy, không gầy thì không đẹp. Ví dụ, vai gầy: “Tuổi nào vừa thoáng buồn áo gầy vai” (Còn tuổi nào cho em). Tay gầy: “Bàn tay em năm ngón ru trên ngàn năm. Trên mùa lá xanh, ngón tay em gầy nên mãi ru trên ngàn năm” (Ru em từng ngón xuân nồng) - hoặc “Đóa hoa hồng tàn hôn lên môi, em gầy ngón dài” (Tuổi đá buồn). Gầy và xanh nữa: “Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ, dài tay em mấy thuở mắt xanh xao” (Diễm xưa) hoặc “Bàn tay xanh xao đón ưu phiền” (Nắng thủy tinh). <br />
  <b>GS-TS CAO HUY THUẦN</b> (Paris)<br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Câu cuối của hồi ức đúng là viết về Diễm. Nhưng từ câu cuối ấy ngược lên đến câu đầu tiên đều có thể ứng với trường hợp của Dao Ánh - em gái ruột của Diễm - những năm tiếp sau đó. Nghĩa là “người con gái ấy” trước kia là Diễm - nay đã là Dao - Ánh - hóa - thân. Dao Ánh sinh ngày 24.5.1948, người gốc Bắc, lớn lên tại Huế, trong một gia đình gia giáo. Cũng như Trịnh Công Sơn, Dao Ánh giỏi tiếng Pháp, cha là giáo sư dạy tiếng Pháp, đọc tiểu thuyết của André Gide, André Maurois, thơ Jacques Prévert, Apollinaire từ nguyên bản, năm 17 tuổi chép gửi Trịnh Công Sơn mấy câu trong một nhạc phẩm lời Pháp do Richard Anthony hát: “J’attendrai l’orage et la pluie pour pleurer. Je t’aime encore mais tu dois ignorer le chagrin de ma vie. Et j’irai pleurer sous la pluie” (Em sẽ đợi giông tố và gió mưa về để khóc. Em mãi yêu anh nhưng anh chẳng màng gì tới nỗi buồn của em. Và em sẽ khóc dưới mưa đây). Trịnh Công Sơn đã trích một câu trong đoạn cuối cuốn Porte étroite (Khung cửa hẹp) của André Gide gửi đáp Dao Ánh: Et que la vie peut souffler dessus chaque jour sans l’éteindre (ngày ngày ngọn gió đời vẫn thổi nhưng chưa bao giờ thổi tắt được tình yêu).</p>
  <p> 
  Ngôi nhà của Dao Ánh được Trịnh Công Sơn nhắc đến với những lùm nhãn mùa hạ che mắt đường về, với hàng cây mùa đông đứng lặng bên sông vắng, trông gợi cảm vô cùng. Từ nhà Trịnh Công Sơn nằm ở số 3/11 Nguyễn Trường Tộ, bên này cầu Phú Cam nhìn sang bên kia cầu chỗ có nhà Dao Ánh buổi chiều không thể không nhớ những bụi dạ lan trồng ở đó. Dạ lan thơm lắm, nhất là vào ban đêm, tỏa từ nhà Dao Ánh đến cả trong… giấc mộng của Trịnh Công Sơn ở Blao, Đà Lạt, Dran, Sài Gòn, Đà Nẵng về sau nữa. Trịnh Công Sơn nói Dao Ánh là “người yêu lạ lùng nhất” của mình. Năm Dao Ánh 19 tuổi, Trịnh Công Sơn nói với Ánh: “Yêu nhau đã có một compromis (ước hẹn) và không có một ước hẹn nào đáng giá hơn như thế”. Dao Ánh cũng biết điều ấy. Cũng lãng mạn, song rất kín đáo. Những đêm khuya Huế lạnh, Dao Ánh thắp đèn sáp trắng một mình ngồi viết thư và nhớ Trịnh Công Sơn, hái và ép những chiếc lá dạ lan còn ướt sương vào giữa trang thư gửi đến. Có hôm nhìn màu hoa sắp tàn, nhìn màu nắng chiều phai, Dao Ánh đã viết nhắn Trịnh Công Sơn: “Ôi màu mắt rồi có ngày cũng đổi màu như thế”.</p>
  <p>
  Lãng mạn vậy, nên Trịnh Công Sơn nghĩ “biết đâu Ánh không sinh ra và lớn lên từ một loài hoa nào đó”. Năm 1966, Dao Ánh vào Sài Gòn học ở cư xá Thanh Quan số 232 bis/C Hiền Vương, bỏ lại con đường có vòm long não, cây cầu nhỏ, với con sông lững lờ và một khoảng trời cô quạnh. </p>

  <p align="right">(Còn tiếp)</p>
  <br />
  <p>
  <b>Giao Hưởng - Dạ Ly</b><br />
  <a href="http://www.thanhnien.com.vn/Pages/20110405/Dao-Anh-Mot-thoi-de-nho-Ky-1-Nguoi-yeu-la-lung-nhat-cua-Trinh.aspx">thanhnien.com.vn</a>, 05/04/2011</p>


title: Dao Ánh - Một thời để nhớ - Kỳ cuối
created: 2011-04-08 17:47:41+00:00
edited: 2011-04-08 17:51:50+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Giao Hưởng - Dạ Ly, thanhnien.com.vn, 06/04/2011
url_id: dao-anh-mot-thoi-de-nho-ky-cuoi
body:
  <br />
  <h2>Tưởng rằng đã quên...</h2>
  <br />
  <p>
  Trong một tình khúc của Trịnh Công Sơn có câu: <i>Tưởng rằng đã quên - cuộc tình sẽ yên - tưởng rằng đã quên nhưng tim yếu mềm - một ngày thấy em là đời bỗng đêm vây khốn… Còn lại đây những sớm mai buồn - vì phố xưa cỏ lá mong manh</i>.</p> 

  <p align="center">
  <img src="/photos/kho-tang-dao-anh/dao-anh-mot-lan-gap-go-trinh-cong-son" /><br />
  Dao Ánh một lần gặp gỡ Trịnh Công Sơn - Ảnh do gia đình TCS cung cấp
  </p>
  <p>  
  Cách đây hơn một năm, vào tháng 3.2010, khi về thăm Việt Nam, lần đầu tiên chị Ngô Vũ Bích Diễm nói về chuyện tình của mình với Trịnh Công Sơn (TCS) qua bài phỏng vấn đăng trên báo điện tử <i>Đất Việt</i>: “<i>Tôi sinh ra ở Hà Nội, nhưng lớn lên ở Huế và vào học ở Sài Gòn, với tôi Huế là một tình yêu bất tận, tôi yêu anh Sơn như yêu Huế, bây giờ Huế đối với tôi là một quê hương thứ hai, là một phần trong cuộc đời của tôi</i>”. Chị Diễm nói thêm là chị với anh Sơn có những kỷ niệm rất khó nói: “<i>Cái bóng của anh Sơn quá lớn nên Diễm chọn cách im lặng để nghe người ta nói, còn tình cảm của Diễm đối với anh ấy là mãi mãi</i>”.</p>
  <p class="pullquote">
  <br />
  “Tôi không tin những người quá lạc quan khi nói về tình yêu bằng thể khẳng định. Người ta có thể tin rằng mình được yêu và cũng có thể hiểu nhầm mình không được yêu. Tôi không thể nói về một vấn đề mà chính bản thân mình cũng chưa hiểu hết. “Chưa hiểu hết” là cách nói theo kiểu đại ngôn chứ thật sự là “hoàn toàn không thể hiểu”. Nếu có một người nào đó thách thức tôi một trò chơi nghịch ngợm thì tôi sẽ mang tình yêu ra mà đánh đố. Tôi e, không ai dám tự xưng mình am tường hết nội dung phong phú và quá phức tạp của tình yêu. Có người yêu thì hạnh phúc; có người yêu thì đau khổ. Nhưng dù đau khổ hay hạnh phúc thì con người vẫn muốn yêu. Tình yêu vì thế mà tồn tại. Con người không thể sống mà không yêu”.<br />
  <b>TRỊNH CÔNG SƠN</b><br />
  <br />
  </p>
  <p>
  Còn chị Dao Ánh? Khi TCS và chị thư từ qua lại khoảng ba năm, mãi đến gần Tết Trung thu 1966 (lúc chị 18 tuổi và anh Sơn 27 tuổi), thì TCS mới nói lời tỏ tình đầu tiên: “<i>Dao Ánh, có một điều không nên nói ra mà vẫn phải nói và vẫn phải nói trong lúc uống thật say để có đủ can đảm nghe lời phủ nhận hay cái gật đầu: Anh yêu Ánh</i>”. Đó là “lần đầu tiên (anh Sơn) tự thú điều đó ra trước” với một “chú thích” kèm theo: “<i>nếu điều đó không làm Ánh phiền lòng thì hãy đến anh bằng một dáng dấp khác, bằng một thời khắc và bằng một vẻ nồng nàn mà anh vẫn hằng mong</i>”. Nhận được hồi âm tuyệt vời của Ánh, TCS đã lấy xe đến nhà Bửu Ý để uống rượu và “<i>đốt cho ngời thêm những hân hoan</i>”. Nhiều lần sau đó, dưới các nhắn gửi đến Dao Ánh có thêm mấy chữ “<i>Anh ôm em</i>”. </p>
  <p>
  Rồi chẳng hiểu vì đâu, TCS đã hai lần ngỏ lời từ biệt Dao Ánh. Lần thứ nhất là vào tháng 3.1967: “<i>chúng mình chấm dứt tình yêu ở đây (…) anh xin cám ơn 4 năm ròng rã nâng niu tình yêu đó - cũng xin cám ơn những buổi đợi thật dịu dàng</i>”. Nhưng rồi, vẫn chưa “dứt” được. Lần thứ hai vào hai năm sau, đầu tháng 4.1969, khi biết tin Ánh kết hôn với một người khác: “<i>nghe tin này anh thấy bàng hoàng và thấy khó tin (…) anh chỉ muốn nói với Ánh một lần cuối điều thầm kín anh đã giữ lại trong anh bấy lâu - đó là mơ ước anh được có Ánh bên cạnh để cùng đi với nhau dài lâu trong đời sống này - bây giờ mọi điều đã lỡ. Ước mơ chỉ còn lại trong anh như một ngọn đèn không được đốt lên (…) Mọi việc đến quá nhanh - việc chuẩn bị cho tương lai của anh thì quá chậm (…) Từ buổi chiều nay hay là sớm mai này anh phải tập cho anh vào một lề lối mới, tập cho anh biết rằng từ đây anh không bao giờ còn có Ánh được nữa. Chúc Ánh cũng hạnh phúc như Diễm</i>”.</p>
  <p>
  Những tưởng từ đó đã khép lại “rừng xưa”.</p>
  <p>
  Nhưng cuối năm 1975, TCS nhận được mấy lời nhắn ngắn ngủi của Dao Ánh viết trong một mảnh giấy nhỏ mà ông giữ mãi về sau. Lúc bấy giờ, ông về Huế và ở đó hơn 4 năm mới vào lại Sài Gòn (1979). Sang năm sau, TCS lại nhận một bộ dây đàn và một tút thuốc lá Pall Mall của Dao Ánh gửi từ nước ngoài về tặng. TCS chuyển địa chỉ của em gái mình là Trịnh Vĩnh Thúy ở Canada để Dao Ánh thư từ qua lại cho vui. Tháng 5.1989, TCS qua Pháp và đã gặp Dao Ánh tại Paris tháng 6 năm ấy, rất vội vã và qua nhanh như sau này TCS viết “<i>có những hạnh phúc không bao giờ mình đến gần được</i>”. Nhưng về lại Việt Nam, những gì “tưởng rằng đã quên” dường như sống lại. Để rồi, như TCS nhắn với Dao Ánh, khá rõ: “Một dĩ vãng tưởng chừng sẽ mất khuất mãi mãi bỗng dưng còn đó, trở về như một hiện tại, như của ngày hôm nay. Tất cả những hình ảnh đó cứ trôi đi bềnh bồng trong anh và cứ buộc anh phải cầm ly rượu lên để mà nhớ”. Kèm lời nhắn ấy, TCS gửi tặng Ánh một hộp đựng nữ trang bằng sơn mài với “một lời đề tựa” lãng mạn: “<i>anh gửi Ánh cái hộp laque đựng bijoux, đựng luôn trong đó nỗi nhớ của anh và nếu cần Ánh hãy bỏ cả nỗi nhớ của Ánh vào đó</i>”. Cũng năm ấy, 1993, Dao Ánh về thăm Việt Nam, gặp TCS và một biến cố tình cảm nào đó đã làm chấn động TCS để ông gần như thức trắng đêm viết bản <i>Xin trả nợ người</i> tặng Dao Ánh, sau đó Dao Ánh đã ly dị chồng khi về Mỹ. Từ điệu nhạc đến ca từ mở đầu của bản ấy nghe não nùng lắm: “<i>Em phụ tôi một thời bé dại. Thơ dại ra đi không nhớ gì tôi</i>”. Song đến đoạn cuối, lời trách giận người yêu bỗng chùng xuống với biến tấu dịu dàng, như tâm hồn đôn hậu của ông: “<i>hai mươi năm vẫn là thuở nào</i>”. Phải chăng đó là thuở “dấu chân địa đàng” vừa in lên cát bụi…</p>
  <p align="center">  
  <img src="/photos/kho-tang-dao-anh/xin-tra-no-nguoi/" /><br />
  "Xin trả nợ người" - bản TCS chép tặng Dao Ánh năm 1993<br />
  Ảnh do gia đình TCS cung cấp
  </p>
  <br />
  <p>
  <b>Giao Hưởng - Dạ Ly</b><br />
  <a href="http://www.thanhnien.com.vn/Pages/20110406/Dao-Anh-Mot-thoi-de-nho-Ky-cuoi-Tuong-rang-da-quen.aspx">thanhnien.com.vn</a>, 05/04/2011</p>


title: Đất Khổ
created: 2008-04-18 13:47:08+00:00
edited: 2008-04-18 14:18:21+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
url_id: dat-kho
body:
  <div style=" float: right; margin: 0 0 0.5em 1em;" align="center">
       <img src="datkhoDVD.jpg" />
       <div style="text-align: center;" align="center">bìa DVD</div>
  </div>

  <p>
  <br />
  <em>Đất Khổ</em>, một phim của miền Nam Việt Nam, với phụ đề tiếng Anh trong nguyên bản, có thể được coi như một tạo tác lạ kỳ--một chứng nhân lịch sử gần như đã bị lịch sử bỏ quên. Đạo diễn của phim là Hà Thúc Cần, trước là nhiếp ảnh viên cho chi nhánh đài truyền hình CBS của Hoa Kỳ ở Việt Nam vào thập niên 1960s. Trước <em>Đất Khổ</em>, cố đạo diễn Hà Thúc Cần (qua đời năm 2004 ở Singapore), đã nhiều lần tháp tùng nhà báo Morley Safer làm phóng sự cho đài truyền hình và có mặt trong biến cố hỏa hoạn ở Cẩm Nê. <span>Bài tường thuật về biến cố Cẩm Nê của Morley Safer đã gây tiếng vang sôi nổi trong dư luận báo chí Hoa Kỳ trong thời điểm "leo thang chiến tranh" (escalation) và làm Tổng Thống Lyndon Johnson nổi giận, gây áp lực với CBS đòi cất chức Morley Safer.<span> Morley Safer sau đó đoạt giải Pulitzer về báo chí cho bài tường thuật về biến cố Cẩm Nê. ông kể lại bối cảnh của biến cố này, mặc dù diễn ra trong năm 1965, nhưng không khác gì chuyện chiến tranh Iraq năm 2007:</p>

  <p><em>Lính Mỹ vào làng và bắt đầu đốt cháy từng túp lều, từng nhà một&mdash;tôi thấy vậy với chính mắt mình, từng nhà một, có lúc cũng có người chạy ra, nhưng hầu hết [bọn lính] chỉ điềm nhiên dùng tên lửa. Không có ai trong bọn lính là người biết tiếng Việt. Một kỵ binh có tên lửa được lệnh đốt một căn nhà, và nhiếp ảnh viên thu hình của tụi tôi, anh Hà Thúc Cần, một con người <span>phi thường, lập tức đặt máy quay phim xuống, cản, "Đừng làm vậy! Đừng! Đừng!&quot; Hà Thúc Cần đi vào căn nhà này, tôi cũng đi theo, rồi một trung sĩ cũng vào theo. Chúng tôi nghe có tiếng người khóc.</em></p>

  <div style=" float: left; margin: 0 1em 1em 0;" align="center">
       <img src="DatKho_1.jpg" />
       <div class="mosimage_caption" style="text-align: center;" align="center">Ảnh 1</div>
  </div>

  <p><em>Hiện giờ nhà nào ở Việt Nam cũng có một hầm trú. Thường thì nó chỉ là một hầm chứa gạo được đào sâu dưới mặt đất. Chúng tôi vào thì thấy cả một gia đình, có lẽ độ 6 người, và một đứa trẻ sơ sinh. Họ sợ cứng người. Tôi nói nhỏ nhẹ; nhưng họ nhất định không chịu ra. Hà Thúc Cần nói với họ, cũng nhỏ nhẹ, và anh ấy dụ họ ra được. Sau đó, ngôi nhà này bị thiêu hủy, như tất cả những ngôi nhà trên đường đi, bằng tên lửa, diêm, hay dụng cụ bật lửa nhãn hiệu Zippo.</em></p>

  <p><em>Nhóm lính, sau khi tấm ảnh Cẩm Nê bị đốt được xuất bản trên báo, tự cho mình danh hiệu "Sư Đoàn Zippo."</em></p>
  <p><em>Cuối cùng tôi cũng về được Đà Nẵng để gửi bài phóng sự qua telex. Lúc đó phải mất một ngày rưỡi gửi bài đi từ Việt Nam. Harry Reasoner đọc tin vào buổi tối, và ông đọc bài phóng sự của tôi. </em></p>

  <p><em>Dĩ nhiên, nhóm Thủy Quân Lục Chiến, sau bài phóng sự của tôi được lên truyền hình, lập tức thủ thế đề phòng tối hậu (red alert), chối hết mọi chuyện, nói rằng chỉ có vài nhà bị thiêu cháy vì "tổn thương phụ thuộc" (collateral damage) từ pháo đạn nhắm vào quân địch.</em></p>

  <p><em>(Morley Safer, trong <a href="http://www.pbs.org/weta/reportingamericaatwar/reporters/safer/camne.html" target="_blank">Reporting America at War</a>: The Burning of Cam Ne)</em>
  </p>

  <div style=" float: right; margin: 0 0 1em 1em;" align="center">
       <img src="DatKho_2.jpg" />
       <div style="text-align: center;" align="center">Ảnh 2</div>
  </div>
  <p>
  Tương tự như dư luận Hoa Kỳ sau biến cố Cẩm Nê, phim <em>Đất Khổ</em>, khởi sự quay đầu thập niên 1970 và hoàn tất năm 1973, với kịch bản dựa trên <span>tác phẩm <em>Đêm Nghe Tiếng Đại Bác</em> và <em>Giải Khăn Sô Cho Huế</em> của nhà văn Nhã Ca và lấy bối cảnh từ ba biến cố chính trong lịch sử chiến tranh Việt Nam: vụ Tranh Đấu Phật Giáo năm 1965 ở Huế, Tết Mậu Thân (1968), và mùa h&egrave; Đỏ Lửa (1972), cũng gây nhiều sôi nổi và bị cấm chiếu trước 1975 ở miền Nam Việt Nam vì nội dung "phản chiến và khuynh tả."<span> Cuốn phim soi rọi những khía cạnh của cuộc chiến qua tâm cảnh của những nhân vật sống trong thời cuộc: người lính Biệt Động Quân bị lạc ra khỏi binh chủng (được thủ vai bởi nhà thơ Lưu Nguyễn Đạt, hiện sinh sống ở vùng thủ đô Hoa Thịnh Đốn); một người anh đi lính quân lực Việt Nam Cộng Hòa; người em trai nghệ sĩ đào ngũ với cái nhìn hiện sinh nhưng nhân bản và trung dung về cuộc chiến (nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở lứa tuổi 30, với trang phục <em>jacket</em>, quần <em>jeans</em> và đàn guitar như Bob Dylan); bà mẹ góa chịu đựng (ca sĩ Bích Hợp); cô chị gái, như Hòn Vọng Phu, mòn mỏi đợi &yacute; trung nhân chưa về (Xuân Hà), và cô em út, một <em>teenage </em>sâu sắc với nhiều chất vấn và bất mãn về thời thế (Vân Quỳnh). <span>Phim <em>Đất Khổ</em> cũng có sự xuất hiện của diễn viên Hoa Kỳ Jerry Liles, trong vai một người Mỹ nhân sự cao lồng ngồng, bị "mồ côi" và bất lực trong bối cảnh Việt Nam, rất khác với vai trò chủ động của những nhân vật người Mỹ trong những phim ảnh Hollywood về chiến tranh Việt Nam.</p>

  <div style=" float: left; margin: 0 1em 1em 0;" align="center">
       <img src="DatKho_3.jpg" />
       <div class="mosimage_caption" style="text-align: center;" align="center">Ảnh 3</div>
  </div> 
  <p>
  Trong phim, diễn viên Jerry Liles theo Quân (Trịnh Công Sơn) về ăn Tết Mậu Thân với gia đình Quân ở Huế. (Ảnh 1).<span> <em>Đất Khổ</em> tiêu biểu cho tính chất <em>phim thật</em> (cinema verit&eacute;), với những cảnh nhà cửa bị tàn phá, người dân chạy loạn trên Quốc Lộ 1, quay đúng vào thời điểm lịch sử của Mùa H&egrave; Đỏ Lửa năm 1972, nhưng để làm bối cảnh của biến cố Tết Mậu Thân 1968 trong truyện phim. (Ảnh 2.)<span> <em>Đất Khổ</em> cũng có âm vọng từ biến cố Cẩm Nê.<span> Gần cuối phim, Nghĩa (Lưu Nguyễn Đạt) trở về làng quê, nay đã xơ xác và điêu tàn vì bom đạn, và đến trước một căn nhà bỏ trống. Nghe tiếng động từ trong nhà, Nghĩa rút súng lục phòng thủ, định bắn xả vào thì bỗng dưng thấy một b&eacute; gái xuất hiện. Nhìn vào trong, Nghĩa thấy gian nhà có lối xuống hầm trú, và trong hầm có thêm hai nhân mạng, một đứa b&eacute; chưa biết đi và thằng anh nó trạc 9, 10 tuổi. Đây là những người em nhỏ còn sống sót của Nghĩa, sống chui nhủi dưới hầm trú sau một ngọn "lửa thân thiện" (friendly fire) rơi trúng vào làng. Nghĩa giúp các em thu xếp quần áo và vật dụng di tản ra khỏi ngôi làng. Trước khi rời căn nhà, Nghĩa và em gái thắp nhang ở bàn thờ tổ tiên, từ biệt cha mẹ quá cố, và xin được người chết phù hộ cho người sống trong cuộc hành trình trước mặt. (Ảnh 3).
  </p>
  <p>
  <em>Đất Khổ</em> cũng cho ta thấy một thế giới phù du (floating world) của những nghệ sĩ muốn tìm khuây khỏa trong âm nhạc và n&eacute;t đẹp u hoài của một văn hóa trên đà mai một. Cảnh ca hát trong khoang thuyền về đêm, trên một giòng sông đen lặng sóng, là một cảnh biểu lộ cái nhìn hiện sinh của Quân. <span>Trái với những cảnh sống thực khác trong phim, cảnh này có nhiều kịch tính, như thể nói lên đặc thù mâu thuẫn của nghệ thuật, vừa là lối thoát cho đời sống, vừa là một cạm bẫy dẫn đến sự bại hoại cho tâm thần chính vì tính chất hư ảo của nó. (Ảnh 4)</p>

  <div style=" float: right; margin: 0 0 1em 1em;" align="center">
       <img src="DatKho_4.jpg" />
       <div style="text-align: center;" align="center">Ảnh 4</div>
  </div>
  <p>
  <em>Đất Khổ </em>gần như bị quên lãng trong một xó hầm nhà của George Washnis, một nhà đầu tư Hoa Kỳ (investor) của phim, và trong thập niên 1970 là phu quân của một nhà sản xuất phim ảnh có liên hệ mật thiết với <em>Đất Khổ</em>. ít lâu sau khi phim bị cấm chiếu, ông George Washnis và vợ rời Việt Nam với một ấn bản của phim. Sau đó hai người ly dị, và ông Washnis thừa hưởng "gia tài" <em>Đất Khổ</em>. Vào năm 1996, George Washnis liên lạc với Viện Phim Ảnh Hoa Kỳ (American Film Institute, "AFI") ở Kennedy Center, Hoa Thịnh Đốn, nhờ cơ quan này phổ biến phim <em>Đất Khổ</em>. <em>Đất Khổ</em> được chiếu lần đầu tiên ở rạp hát AFI, sau 23 năm nằm trong hộp đựng phim có niêm dán kín, nhưng với rất ít sự tham dự của khán giả trong vùng vì không nhiều quảng cáo.<span> Vào tháng 11 năm 1996, <em>Đất Khổ </em><span>coi như được "chính thức" ra mắt khán giả Việt Nam ở vùng Hoa Thịnh Đốn, trong chương trình Phim Việt Nam của Liên Hoan <span>Phim Mỹ á năm thứ 15, ở viện đại học George Mason và viện đại học Maryland. Sau đó phim cũng được đi trình chiếu ở Texas và California.</p>

  <p>
  Trước dịp <em>Đất Khổ</em> ra mắt ở Hoa Thịnh Đốn, nhóm tổ chức chương trình Phim Việt Nam trong Liên Hoan Phim Mỹ á năm 1996 đã cố truy tầm tin tức về đạo diễn Hà Thúc Cần để mời ông sang Hoa Kỳ dự buổi ra mắt phim. Việc này không thành tựu vì lúc đó ban tổ chức không tìm được người đã có những liên lạc mật thiết với nhà đạo diễn này. Mãi về sau, qua lời kể của ông V&otilde; Tá Hân, một nhà kinh doanh và nhạc sĩ, cũng là một người bạn thân của cố đạo diễn Hà Thúc Cần hiện đang sinh sống ở Singapore, thì biết được rằng sau thời gian 1975, Hà Thúc Cần cũng đã định cư nhiều năm ở Singapore. ông chuyển sang lãnh vực hội họa và có một <em>gallery</em> mua bán và triển lãm tranh Việt Nam ở quốc gia này. Hà Thúc Cần cũng viết nhiều những bài nhận định về hội họa và nghệ thuật Việt Nam cho những tạp chí mỹ thuật trên diễn đàn quốc tế. Theo lời ông V&otilde; Tá Hân, đạo diễn Hà Thúc Cần không giữ bản quyền phim <em>Đất Khổ, </em>mà<em> </em>đinh ninh rằng chỉ có một ấn bản phim <em>Đất Khổ </em>ở Pháp, và không biết phim đã được ra mắt ở Hoa Kỳ. Lúc sinh thời đạo diễn Hà Thúc Cần nhắc đến <em>Đất Khổ</em> rất nhiều lần với ông V&otilde; Tá Hân, coi cuốn phim này như một trong những thành tích sâu đậm nhất trong đời ông. <span></p>

  <p>
  Vào tháng 5 năm 2007, George Wachnis, qua công ty sản xuất phim DVD Remis, LLC, cho ra mắt <em>Đất Khổ</em> trong thể DVD, thêm tựa đề tiếng Anh, <em>Land of Sorrows</em>. Như một lời mỉa mai cuối cùng của định mệnh, DVD <em>Đất Khổ</em>, mặc dù tượng trưng cho dĩ vãng sống thực của cuộc chiến nhìn từ miền Nam, được hãng Remis mang bán cho dân Hoa Kỳ với bao phim có nền (cờ) đỏ sao vàng.<br />
  <br />
  <b>Đinh Từ Bích Thúy</b><br />
  <a href="http://damau.org/">damau.org</a>, 24.10.2007<br />
  <br />
  <br />
  </p>

description:
  Đinh Từ Bích Thúy (giám đốc phụ trách Chương Trình Phim Việt Nam trong Liên Hoan Phim Á Mỹ Năm 1996), nói về lịch sử phim Đất Khổ. damau.org, 24.10.2007


title: "Ðất Khổ" : phỏng vấn Đinh Từ Bích Thúy và Lưu Nguyễn Đạt
created: 2009-05-25 08:48:25+00:00
edited: 2009-05-25 08:55:46+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: ngày 23/02/2008 trên đài RFA do Minh Thùy phụ trách
url_id: dat-kho-phong-van-dinh-tu-bich-thuy-va-luu-nguyen-dat
body:
  <br />
  <p>
  Nhân tưởng niệm 40 năm Tết Mậu Thân, một bộ phim bị bỏ quên hơn 30 năm bỗng nhiên được đưa ra ánh sáng: phim Đất Khổ dưới hình thức DVD. Ngay cả những người tham gia thực hiện bộ phim từ đạo diễn Hà thúc Cần, nhà văn Nhã Ca, nhạc sĩ Trịnh công Sơn, luật sư kiêm nhà thơ Lưu nguyễn Đạt, các diễn viên Kim Cương, Bích Hợp, Vân Quỳnh...cũng tưởng bộ phim đã bị “biến mất”.<br />
  <br />
  Đến nay một số người trong đoàn làm phim đã ra đi, nhưng rất may bộ phim vẫn tồn tại sau một thời gian dài lưu lạc. Minh Thùy xin giới thiệu cùng quí thính giả Đài RFA về phim Đất Khổ và phỏng vấn 2 người có liên quan đến bộ phim.<br />
  <br />
  Những âm thanh các bạn đang nghe trích từ một cảnh chạy loạn trong phim Đất Khổ, đạo diễn Hà thúc Cần đã quay được những cảnh sống thật rất đau thương của người dân Việt Nam trong thời điểm chiến tranh năm 1972, vẫn được biết với tên Mùa hè đỏ lửa.<br />
  <br />
  Phim Đất Khổ khởi đầu thực hiện năm 1971, hoàn tất năm 1974, nhưng không được phép trình chiếu ở miền nam Việt Nam với lý do “có tính phản chiến”. Sau biến cố năm 1975, bộ phim cũng theo số phận đa số người dân miền nam di tản ra nước ngoài, được cất giữ gần 20 năm do một nhà đầu tư người Mỹ, George Washnis, có lòng quan tâm đến Việt Nam.<br />
  <br />
  Năm 1996 ông đã nhờ một Viện Đại học ở Washington đưa ra trình chiếu phim Đất Khổ vì ông “muốn cho nhiều người biết về lịch sử, về cuộc chiến tranh Việt Nam”. Rất may và tình cờ, cô Đinh Từ Bích Thúy là giám đốc Liên hoan Phim Á Mỹ năm 1996 đã chú ý và xem phim Đất Khổ. Những cảnh thật trong phim với những thân phận, tâm trạng của người dân, người lính miền nam đã khiến cô xúc động và quyết định đưa phim Đất Khổ vào chương trình Liên hoan phim đồng thời viết bài giới thiệu về Đất Khổ trên trang văn chương mạng Damàu.<br />
  <br />
  Sau đây là bài phỏng vấn của Minh Thùy với Đinh từ Bích Thúy và nhà thơ Lưu nguyễn Đạt, một diễn viên trong phim. <br />
  <br />
  <b>Minh Thùy</b>: Với tư cách giám đốc phụ trách chương trình phim Việt Nam trong Liên hoan phim Á Mỹ năm 1996, vì sao Bích Thúy và nhóm phim Việt Nam đã chọn phim Đất Khổ làm bộ phim chính trong Liên hoan phim Á Mỹ năm đó?<br />
  <br />
  Thực sự phim Đất khổ không phải là phim chính của Liên hoan phim Á Mỹ năm 1996, phim chính năm đó là của đạo diễn Charlie Trực Nguyễn là phim Thời Hùng Vương thứ 18. Còn phim Đất Khổ là sự may mắn, tình cờ thôi. Vì trước khi Liên hoan phim Á Mỹ ra mắt ở Washington DC, thì Đất Khổ được chiếu trong chương trình của Hội American Film Institute.<br />
  <br />
  <b>Bích Thúy</b><br />
  <br />
  <b>Bích Thúy</b>: Thực sự phim Đất khổ không phải là phim chính của Liên hoan phim Á Mỹ năm 1996, phim chính năm đó là của đạo diễn Charlie Trực Nguyễn là phim Thời Hùng Vương thứ 18. Còn phim Đất Khổ là sự may mắn, tình cờ thôi. Vì trước khi Liên hoan phim Á Mỹ ra mắt ở Washington DC, thì Đất Khổ được chiếu trong chương trình của Hội American Film Institute.<br />

  <br />
  Khi xem thì thấy rất ngạc nhiên, rất mừng và cảm động, phim dài khoảng 2 tiếng, đây là phim của miền nam Việt Nam trước năm 75, thấy tên tuổi người trong phim thì nhận ra ngay, nhất là tên Trịnh công Sơn, kịch bản là của Nhã Ca. Sau khi phim chiếu ở Liên hoan phim Á Mỹ 2 tuần, cũng có nhiều người Việt Nam tới xem, sau đó phim đi sang Cali rồi Texas nhờ sự xuất hiện từ Washington DC này.<br />
  <br />
  Cuối tháng 5-2007 thì em liên lạc được với ông Võ tá Hân ở Singapore, là bạn của ông Hà thúc Cần. Ông nói: tôi là bạn thân của ông Hà thúc Cần, nhưng rất tiếc là ông Hà thúc Cần đã qua đời từ năm 2004, ông Hà thúc Cần không chia xẻ những chi tiết tỉ mỉ về phim, chỉ nói phim Đất Khổ là một điều rất thành đạt mà ông hãnh diện nhất trong đời ông.<br />
  <br />
  <b>Minh Thùy</b>: Đa số người Việt Nam không biết đến phim này, chưa từng xem mà cũng chưa từng nghe nói đến tên bộ phim nữa. Riêng Bích Thúy đã xem phim rồi thì Bích Thúy có nhận xét gì về phim Đất Khổ ? Có phải bộ phim có tính phản chiến như từng bị chính phủ miền nam Việt Nam đánh giá, do đó đã cấm phát hành, cấm trình chiếu trước năm 1975 không?<br />
  <br />
  <b>Bích Thúy</b>: Nếu nói là phim phản chiến thì không hẳn đúng. Phim này rất đa dạng, câu chuyện phong phú, cách đóng phim tự nhiên, cách đạo diễn và khái niệm chung về phim là phim sống thực. Nó diễn tả tất cả mặt phải mặt trái của vấn đề (chiến tranh).<br />
  <br />
  Nó là phim khách quan, hay là phim đứng ở giữa, không phải là phim bênh vực chính quyền miền nam Việt Nam, cũng không phải hoàn toàn chống cộng, không phải là phim phản chiến, nó đứng thế đứng ở giữa. Như một vai chính Quân do Trịnh công Sơn đóng thì là người không đi lính, có thể gọi là người trốn lính, mà thật sự ông có lý do về lương tâm tại sao lại không đi lính, lại đứng giữa, đóng vai người nghệ sĩ, quan sát hết những gì xảy ra chung quanh. Đó là cái nhìn của Hà thúc Cần, một người đứng giữa.<br />
  <br />
  Trong cảnh khác, ông đóng vai người anh của Trịnh công Sơn thì cũng là người có lý tưởng, ông nói là ông không hiểu tại sao Trịnh công Sơn lại chọn chuyện trốn lính, không làm gì hết, chỉ đi ca hát, thì ông có cái view của ông, chứ không phải hoàn toàn không có lý tưởng. Phim đưa ra nhiều cái mà mình phải suy nghĩ. Không có ai thật sự là anh hùng mà cũng không có ai xấu, họ là người. Cái nhìn đó rất sống thực.<br />

  <br />
  Cũng có nhân vật cô sinh viên do Vân Quỳnh đóng (ngưòi em gái của Quân và Nghĩa) chống cả người anh đi lính cộng hòa, cô thuộc thế hệ trẻ bất mãn, không muốn ngồi ì đó, cũng không muốn chỉ là nghệ sĩ, muốn làm cái gì đó. Em thấy điều đó cũng sống động, sống thực. Em đọc lại lịch sử thời đó thì biết có những người thời đó họ không biết là ở phe nào, họ cũng bất mãn vì thấy cả hai bên đều có khiếm khuyết, và điều đó có xảy ra.<br />
  <br />
  Trong khi đó thì thấy bên Cộng sản không xuất hiện trong phim, họ là một lực lượng gần như vô hình nhưng họ nguy hiểm, vì có những cảnh chạy loạn, người dân bị đạn lạc, tự nhiên bị chết chóc, giống như mình có cái view về chiến tranh Việt Nam, mà mình thấy hết từng mọi khía cạnh của nó, đầy đủ mà thấm thía. (Ghi chú: đây là những cảnh người dân miền Trung chạy loạn mà đạo diễn Hà thúc Cần đã quay phim sống thật vào năm 1972)<br />
  <br />
  Thời điểm trước năm 75 người ta chưa sẵn sàng nhìn thấy toàn diện như vậy, họ chỉ nhìn thấy một vấn đề, lúc đó trong chiến tranh, họ sợ những vấn đề làm họ hoang mang. Em hiểu tại sao phim bị cấm. Gần 20 năm sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, em rất cảm động thấy may mắn được xem cuốn phim như vậy, vì nó cho em có cái nhìn toàn diện về chiến tranh Việt Nam.<br />
  <br />
  Nó cho mình một cái nhìn toàn diện và cũng rất khách quan, nên em cũng cám ơn ông Hà thúc Cần đã cho em có cái nhìn như vậy.<br />
  <br />
  Lý do tôi nhận vai một nhân vật trong phim Đất Khổ, là trước đây tôi từng quen anh Hà thúc Cần, Trịnh công Sơn, anh Trần dạ Từ, chị Nhã Ca. Khi anh Hà thúc Cần có ý định làm ra phim Đất Khổ có đến gặp tôi, cho tôi xem cốt truyện thì tôi thấy cốt truyện này có giá trị, có thông điệp có tính cách nhân bản dù ngay trong lòng cuộc chiến lúc đó. Đó là lý do tôi nhận vai trung sĩ Nghĩa trong phim.<br />
  <br />
  <b>Lưu nguyễn Đạt</b><br />
  <br />
  <b>Minh Thùy</b>: Chào anh Lưu Nguyễn Đạt, tôi có xem qua vài trích đoạn phim Đất Khổ trên Youtube, thấy anh đóng vai một người lính trong phim. Tôi nhớ ngày xưa khi còn ở Saigon cũng ít nghe đến tên diễn viên Lưu nguyễn Đạt nên cũng hơi thắc mắc không biết nhân duyên nào đưa anh tham gia đóng phim Đất khổ?<br />
  <br />
  <b>Lưu nguyễn Đạt</b>: Lý do tôi nhận vai một nhân vật trong phim Đất Khổ, là trước đây tôi từng quen anh Hà thúc Cần, Trịnh công Sơn, anh Trần dạ Từ, chị Nhã Ca. Khi anh Hà thúc Cần có ý định làm ra phim Đất Khổ có đến gặp tôi, cho tôi xem cốt truyện thì tôi thấy cốt truyện này có giá trị, có thông điệp có tính cách nhân bản dù ngay trong lòng cuộc chiến lúc đó. Đó là lý do tôi nhận vai trung sĩ Nghĩa trong phim.<br />
  <br />
  Thực ra tôi không hề đóng trong phim nào khác, tôi chỉ là diễn viên tình cờ, lúc đó tôi là luật sư tòa Thượng thẩm Huế và Saigon, sự tham dự của tôi có tính cách dấn thân vào việc tiêu biểu có ý nghĩa, đó là sự thực hiện cuốn phim Đất Khổ vào năm 1971-72 ở Huế và Saigon.<br />
  <br />
  <b>Minh Thùy</b>: Tôi thấy tuy là diễn viên không chuyên mà anh đóng rất đạt. Anh có bằng lòng với vai người lính trong phim? Sau khi bộ phim hoàn tất, thực hiện xong vai diễn viên người lính, anh suy nghĩ gì về phim Đất Khổ, về thân phận người dân và cả người lính Việt Nam trong cuộc chiến?<br />
  <br />
  <b>Lưu nguyễn Đạt</b>: Tôi thủ vai anh trung sĩ biệt động quân Nghĩa. Nghĩa là một cựu sinh viên tranh đấu và là người tôn trọng bổn phận của mình, thành 1 trung sĩ biệt động quân. Nhưng khi anh trở về làng mạc của mình thì thấy mọi cảnh tan hoang. Anh đã tham dự cuộc chiến nhưng cũng ý thức được sự phi lý của cuộc chiến. Đó là khi anh trở về nhà, bằng phản ứng tự vệ anh định quăng lựu đạn xuống 1 cái hầm, tưởng là để giết địch, nhưng thực ra địch đó là những đứa trẻ con, chính là các em của Nghĩa còn sống sót trong cuộc chiến.<br />

  <br />
  Phim Đất Khổ có nhiều khía cạnh: khía cạnh thông tin thì nó có khuynh hướng phim ảnh sự thực (cinéma vérité) mà nghệ thuật và hiện thực gần sát liền với nhau, tiêu biểu cho thời điểm liên quan tới cuộc tranh đấu Phật giáo 1965, Tết Mậu Thân 68 và mùa hè đỏ lửa 72.<br />
  <br />
  Cuộc chinh chiến ý thức hệ quốc cộng là động lực chính, nhưng ở khía cạnh tiêu biểu, thì những nhân vật trong truyện được giao phó những vai có tính tạm bợ, lúc thì là trợ lực, lúc là đối nghịch trong một vở tuồng quốc tế mà cốt truyện, chương trình, diễn xuất đều không ở trong sự hiểu biết của nhân vật.<br />
  <br />
  Họ chỉ là người tạm bợ được ủy thác trong cuộc chiến huynh đệ tương tàn phi lý này. Anh vai Nghĩa đã tham dự và đã ý thức là cuối cùng cuộc chiến đó không đưa tới đâu, mà chỉ đến sự tàn phá của cả dân tộc và đất nước Việt mà thôi.<br />
  <br />
  Cái ý nghĩa cuối cùng là ngay trong lòng cuộc chiến, chúng ta thấy được những gia đình, những con người vẫn còn ý thức được tình nghĩa, vẫn có sự nhân từ, còn hy vọng, vẫn còn muốn trở về làng ấp.<br />
  <br />
  Tôi thấy Đất Khổ không phải cuốn phim về chiến tranh mà là tiêu biểu sự phá hoại của chiến tranh, không phải chống chiến tranh, mà coi chiến tranh là sự thử thách, là những khó khăn mà dân tộc chúng ta phải tìm cách vượt thoát đi. Tôi nghĩ đó là thông điệp mà anh Hà thúc Cần và chị Nhã Ca muốn tiêu biểu lên chăng?<br />
  <br />
  Còn quyết định chung của chúng ta, những người trong giai đoạn hậu chiến này có dùng cuộc chiến đó như bài học hay không, coi như là sự thử thách hay không để tìm cách xây dựng lại đất nước, xây dựng lại dân tộc với đường hướng hài hòa hơn, rút tiả tấm lòng nhân từ, nhân đạo trong phim đó mà chọn con đường khác không phải là chiến tranh, chọn con đườn xây dựng. Đó là mong ước chung của dân tộc Việt Nam hôm nay.<br />

  <br />
  <b>Minh Thùy</b>: Cám ơn nhà thơ Lưu Nguyễn Đạt.<br />
  <br />
  Các bạn có thể tìm mua DVD phim Đất Khổ trên web <a href="Amazon.com">Amazon.com</a> và xem trích đoạn phim Đất Khổ theo website sau đây: <a href="http://www.youtube.com/user/DatKhoTheFilm">http://www.youtube.com/user/DatKhoTheFilm</a><br />
  <br />
  <br />
  <b>Minh Thùy</b><br />
  đài <a href="http://www.rfa.org">RFA</a>, 23/02/2008<br /> 
  </p>


title: Đêm chong đèn nhớ Trịnh
created: 2015-04-17 21:32:49+00:00
edited: 2015-04-18 15:48:52+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Quang Lập, Tùy bút, Văn Việt, 11/04/2015
url_id: dem-chong-den-nho-trinh-van-viet-11-04-2015
body:
  <p></p>
  <p><img alt="" /></p>
  <p><br /><br /></p>
  <p>1. Nhớ Trịnh thì nhớ những gì? Nhớ “đường phượng bay mù không lối vào…”, nơi quán cóc rượu Kim Long, nem và tré. Con đường chiều chiều nàng vẫn đạp xe đi qua. Bốn giờ tới quán, sáu giờ ngà ngà say, cũng là lúc bóng hồng thấp thoáng. Nàng đẹp nhất khi say, đáng yêu nhất cũng khi say, tỉnh rồi đều “bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ”, bỏ ta đi hay ta bỏ đi thì cũng thế. <br />Nhớ ai ai nhớ bây giờ nhớ ai? Nhiều lắm. Không chỉ Diễm, không chỉ là Dao Ánh. Những nàng như Hồng Nhung “quá gần gũi không biết phải gọi là ai!”… Những nàng như thiếu nữ trường Trưng Trắc Huế, trường Trưng Vương Hà Thành, “Lần đầu tiên đứng trước nhau, cả tôi và anh Sơn đều run. Tôi run vì quá trẻ và Sơn run vì anh quá… già!”…, là những ai? Làm sao biết được. Tất cả chỉ là tình ảo, tình mộng, đắm say nhưng là ảo, nồng nàn nhưng là mộng. <br />Tình hờn bờ sông Nhật Lệ, tình đau rừng thông Thiên Thai, tình ngọt gốc sấu Hà Thành, tình buồn cát trắng Hải Lăng, tình vớ vẩn đò sông Hương, tình very fun gầm Cầu Dài – Đồng Hới, tình vờ tuyết trắng Moskva, cả tình đắng ngắt trên máy bay to Sài Gòn một trưa nắng gắt… Những cuộc tình đủ vị nhưng chỉ là tình rỗng. Tình ảo và tình hát. <br />“Hát để mà yêu, yêu để mà hát. Thiệt không? – Thiệt! – Còn gì nữa không? – Hết rồi, rứa thôi. – Thiệt không? – Thiệt!” <br />Không ai có nhiều hơn một mối tình. Trịnh Công Sơn cũng vậy, anh chỉ có một mối tình. Ấy là khi anh yêu để mà sống, không phải yêu để mà hát. Người tình của anh cũng không phải yêu anh để mà hát, chỉ vì “cảm thấy mình sống khi được hát Trịnh Công Sơn”. Đó là Khánh Ly. Tình ấy còn đến bây giờ và sẽ còn mãi muôn sau, bất chấp những xì xèo sau những chuyến du ca. <br /><br />2. “Mỗi một con người vì ngại chết mà muốn sống. Mỗi một con người vì sợ mất tình mà giữ mãi một lòng nhớ nhung. Cuối cùng thì lòng yêu thương cuộc sống cũng không giữ lại đời người. Cuối cùng thì tình yêu không giữ được người mình yêu…” <br />Anh nói câu này khi nào? Nói sau Sương đêm, sau Ướt mi… hay sau Tình xa, Tình sầu, Tình nhớ…? Tình Trịnh Công Sơn như một tiếng thở dài, nhạc tình anh cũng thế. Buồn thì hẳn rồi, đau hình như không, nào có ai bội bạc anh đâu để mà đau? Được yêu nhưng không yêu được. Đời anh không có chữ phúc, nhạc tình anh cũng thế, chỉ có đắng, đắng hoài và đắng ngắt. Dù là điệu Slow, Blues hay điệu Boston cũng chỉ thấy đắng, không thấy gì. <br /><br />3. “Có những ngày tuyệt vọng cùng cực, tôi và cuộc đời đã tha thứ cho nhau.” Anh nói câu này khi nào? Sau Cát bụi, Một cõi đi về… hay sau Ru ta ngậm ngùi, Đêm thấy ta là thác đổ, Phúc âm buồn, Rừng xưa đã khép? Cũng có thể sau trận ốm thập tử nhất sinh tuổi 18, Sartre và Camus, Phật và Chúa đã ngấm vào anh, giúp anh sinh ra dòng nhạc thân phận không ai theo kịp cũng chưa thấy ai dám theo. Anh viết dòng nhạc này như Tagore làm thơ, như Rodin tạc tượng, như Faulkner viết văn… có phải thế chăng? Nhạc Trịnh đã ra thế giới và sẽ còn ra thế giới, không chỉ khúc Diễm xưa và Ngủ đi con. Cùng với Văn Cao và Phạm Duy, Trịnh Công Sơn đứng vào tốp ba đỉnh cao nhạc Việt thế kỉ 20. Rất có thể nhiều thế kỉ sau không thể có tốp ba nào được như tốp ba này. Có phải thế chăng? <br /><br />4. “Tôi chỉ là một tên hát rong đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo…”. Anh nói câu này khi nào? Sau Ca dao Mẹ, Ngủ đi con… hay sau Gia tài của mẹ, Cho một người vừa nằm xuống, Đi tìm quê hương? Phật không dạy anh, Chúa cũng chẳng dạy anh, cả Sartre và Camus cũng ngoài cuộc trong dòng nhạc da vàng buốt đau và cuồng nộ.  <br />Không phải Trịnh Công Sơn đẻ ra dòng nhạc phản chiến, nhưng chỉ nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn mới làm cả hai chính quyền tham chiến đều sợ hãi và né tránh, vì chỉ có Trịnh Công Sơn mới dám Hát trên những xác người. Việt Nam Cộng hòa tẩy chay nhạc Trịnh, cũng chỉ tẩy chay dăm ba bài. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cấm cửa hết thảy nhạc Trịnh có đến cả chục năm, mãi đến hôm nay dòng nhạc Da vàng, dòng nhạc phản chiến của anh vẫn còn bị cấm cửa. <br />Đôi khi thấy anh một mình đứng tựa cửa 26 Lê Lợi ngóng ra sông Hương mặt buồn như khóc, lẻ loi đến tận cùng lẻ loi. Đôi khi thấy anh ngồi bệt trên tấm chiếu rách quán rượu nghèo chị Phước, uống và hát như điên, uống và cười như dại, cô độc đến tận cùng cô độc.</p>
  <p>5. ”Cái chết chẳng qua cũng chỉ là một sự đùa cợt sau cùng của cuộc sống.” Anh nói câu này khi nào? Sau cuộc say quán rượu nhà chị Hiếu đêm hè năm 86? Hay sau khi anh mua tặng tôi cuốn Qui luật của muôn đời? Không biết nữa. <br />Anh vỗ nắp thùng gạo nhà chị Hiếu hát như cuồng đến kiệt sức “Sống trong đời sống cần có một tấm lòng. Để làm gì em biết không?…”. Anh hát một lần, hát thêm lần nữa, một lần nữa vẫn chưa thôi. Ngô Minh khóc, Hoàng Phủ Ngọc Tường khóc, Vĩnh Nguyên khóc, tôi cũng khóc. Chỉ mình anh vui, vui như là lần đùa cợt sau cùng của cuộc sống. <br />Lần ấy đùa cợt để mà đùa, mười lăm năm sau anh mới đành đùa cợt để mà đi. Tháng này đây, ngày nay đây năm 2001. Uống rượu say, về cơ quan ngủ một giấc đến hai giờ chiều, tỉnh dậy nghe ai đó đang gọi máy, nói Trịnh Công Sơn đi rồi, đi lúc 12h45. Hệt như ngày nhận được điện ở quê báo tin ba mất, tôi ngồi ngẩn ngơ, đầu óc rỗng không, chẳng nhớ gì, chẳng nghĩ gì. <br />Bỗng từ giá đỡ bàn làm việc cuốn Qui luật của muôn đời rơi xuống. Chợt nhớ một buổi chiều quán rượu chị Phước, anh ném cuốn sách đó cho tôi, nói Lập đã ốm lần nào chưa? Anh ốm rồi. Chả hiểu anh nói gì. Đến khi đọc sách mới hiểu. “Con người ta cần ốm nặng ít nhất một lần trong đời”, Nodar Dumbadze đã nói thế. Thốt nhiên ngồi nghĩ vẩn vơ. Ừ nhỉ, anh Sơn đã ốm một lần tuổi 18, nhờ đó đất nước đã có một dòng nhạc bất diệt có tên là nhạc Trịnh. Còn mình thì sao, đến bây giờ mình chưa ốm lần nào cho ra ốm. <br />Chẳng ngờ một tháng sau tôi rơi vào trận ốm mười lăm năm không dứt. Trận ốm tuổi năm mươi chẳng giúp tôi có thêm được gì, ngoài những khổ đau ngày mỗi ngày chồng chất. <br />Dù vậy chẳng khi nào dám ghen tị với anh, chỉ thương nhớ anh, luôn luôn thương nhớ anh, cả khi anh sống lẫn khi anh đùa cợt lần cuối để mà chết. Như đêm nay chẳng hạn, ngồi thương nhớ anh cho đến 4 giờ sáng. Chỉ biết thương nhớ thôi, chẳng biết làm gì.<br /><br /><strong>Nguyễn Quang Lập</strong><br /> (http://vanviet.info/van/sng-tc-moi-cua-nguyen-quang-lap-2-dm-chong-dn-nho-trinh)</p>


title: Đi tìm "bóng ngựa" trong âm nhạc Trịnh Công Sơn
created: 2013-03-18 09:41:00+00:00
edited: 2013-03-18 09:57:15+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Nguyễn Quốc Đông, 16/03/2013.
url_id: di-tim-bong-ngua-trong-am-nhac-trinh-cong-son
body:
  <br />
  <p>
  Rất nhiều người hâm mộ nhạc Trịnh Công Sơn và đã thích những nét quen thuộc trong nhạc Trịnh như: góc phố, con đường, mưa, nắng, cái chết... Riêng tôi, cũng là một người hâm mộ nhạc Trịnh lâu nay, lại thấy những hình bóng ngựa ẩn hiện trong nhạc Trịnh.</p>
  <p>
  Có thể hình bóng ngựa là một nét đặc thù rất riêng biệt trong nhạc Trịnh. Trong bài <b>Đóa hoa vô thường</b>, tiếng nhạc ngựa nghe da diết như xa xăm, khi ẩn khi hiện chỉ còn lại trong kí ức :<i> “từ đó trong hồn ta, ôi tiếng chuông não nề, ngựa hí vang rừng xa, vọng suốt đất trời kia...”</i>.</p>
  <p>
  Trong bài <b>Một cõi đi về</b>, tiếng nhạc ngựa nghe như tiếng vọng thời gian, ẩn hiện một kiếp người: <i>“…vừa tàn mùa xuân rồi tàn mùa hạ, một ngày đầu thu nghe chân ngựa về chốn xa..."</i>. Tôi tự hỏi tại sao trong vòng đất trời bốn mùa như thế, mà nhạc sỹ lại bỏ lửng lơ mùa đông? Để thế vào đó một hình ảnh: <i>"...nghe chân ngựa về chốn xa…"</i>, nghe cô đơn buồn bã. Người ta có thể liên tưởng rằng tiếng ngựa nầy là một hình ảnh chuyến xe thổ mộ quê hương đưa những cô gái quê ra chợ sớm hay chuyến xe oan nghiệt đưa một cổ quan tài về huyệt lạnh trong một ngày tàn năm ?</p>
  <p>
  Những âm vang<i> ngựa buông vó</i> hay <i>ngựa xa rồi</i> là những chiếc bóng đã qua, là cảm nhận sâu thẳm của con người đứng trước bờ vực sự cô đơn: "<i>...vó ngựa trên đời hay dấu chim bay…"</i> (<b>Xa dấu mặt trời</b>). Sự ngập ngừng chần chừ trong phận người: <i>"...Ngựa buông vó người đi chùng chân đã bao lần, nửa đêm đó lời ca dạ lan như ngại ngùng…"</i> (<b>Dấu chân địa đàng</b>). Hay chờ đợi mãi mãi cho đến thiên thu: "<i>...Ngựa xa rồi người vẫn ngồi gọi hoài giữa đêm…</i>" (<b>Phúc âm buồn</b>).</p>
  <p>
  Đôi khi tiếng nhạc ngựa như báo hiệu một định mệnh, một tiên cảm về phận người hay cho chính nhạc sỹ: "<i>...Ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương, còn có ai không còn người, ôi nhân loại mặt trời và em thôi, nầy đôi môi xin thương người…</i>" (<b>Xin mặt trời ngủ yên</b>).</p>
  <p>
  Những chuyến xe ngựa trong bài <b>Em còn nhớ hay em đã quên</b> đã thổn thức bao trái tim xa quê, những hình ảnh ly chè thơm, hàng quán đêm, dòng kinh, cây cầu, hàng cây, góc phố... là rất quen thuộc với người Sài Gòn… “<i>Em còn nhớ hay em đã quên, nhớ đường dài qua cầu lại nối, nhớ những con sông nối bao dòng kênh, nhớ ngựa thồ ngoại ô xa vắng, nối xôn xao hàng quán đêm đêm...</i>" làm ta nhớ những chuyến xe ngựa ngoại ô gỏ nhip từ Thủ Đức chở rau mỗi sáng tinh mơ về Sài Gòn…</p>
  <p>
  Đôi lúc, phảng phất một dấu ngựa từ quê nhà nhạc sỹ, vùng đất trầm mặc cố đô xa xưa: "<i>...Đường phố buồn mọi người đi vắng, trong kinh đô tiêu điều dấu ngựa hồng…</i>" (<b>Có những con đường</b>).</p>
  <p>
  <b>Nguyễn Quốc Đông</b>
  <br />
  <i><br /></i></p>
  <p><i>Bài của tác giả gửi ngày 16/03/2013</i></p>


title: Đường Sâm Cầm mưa rây
created: 2020-08-08 07:34:17+00:00
edited: 2020-08-08 07:40:59+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: NGUYỄN HIỆP, 25/07/2020, vanhocsaigon.com
url_id: duong-sam-cam-mua-ray
body:
  <br />

  <p><strong>VHSG- Mỗi khi có việc ở Hà Nội tôi thường tá túc chỗ ngõ 275 đường Âu Cơ, tức Bảo tàng Văn học Việt Nam. Từ đây đến đường Sâm Cầm không xa. </strong></p>
  <p>Đường Sâm Cầm, thật ra là tên gọi dân gian gần đây, theo nhiều ý kiến của bạn bè tôi ở Hà Nội thì nó xuất phát từ một câu trong ca khúc Nhớ mùa thu Hà Nội: &#8220;Hồ Tây chiều thu, mặt nước vàng lay bờ xa mời gọi/ Màu sương thương nhớ, bầy sâm cầm nhỏ vỗ cánh mặt trời&#8221; của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Thế rồi ngay trên cái ngõ nhỏ ở Nhật Tân ấy, vào cuối năm 2015, nó đã được đặt tên là đường Trịnh Công Sơn (từ 612 &#8211; Lạc Long Quân đến ngã ba đê Âu Cơ). Qua lại đây không biết bao nhiêu lần nhưng buổi chiều mưa rây mùa đông này tôi mới thấy con đường nhỏ ấy rất Trịnh, rất bảng lảng và cũng rất cổ xưa bí ẩn.</p>
  <p>Phàm con người ta thường quẩn quanh với những giá trị thực dụng, nó cũng có cái lý của nó, vì để mà tồn tại, nhưng khi muốn sống thực thì lại khác, cơm áo gạo tiền không thôi thì không làm nên đời sống con người. Cái bảng lảng của Trịnh, cái tài hoa đến như phù thủy ngôn ngữ của Trịnh, cái tinh tế chạm sâu của Trịnh chính là những miếng ghép cần thiết, yếu tố đủ giúp con người ta biết mình đang sống với đúng nghĩa là thân phận một con người. Có một điều thật lạ là sao Trịnh không có một bài nào thật hay về Huế, quê hương ông, mà lại là Hà Nội, hơn 600 ca khúc mê đắm lòng người, gần 10 ca khúc mê đắm dân Hà Nội nhưng không có một ca khúc nào dù chỉ là làm cho Huế nhói đau. Chẳng lẽ lại là một trường hợp tha phương ngay trên quê hương nhưng không tiện nói ra. Đời sống người Việt mình buồn nhiều hơn vui là vậy đó.</p>
  <p>Tôi bước đi trên con đường nhỏ lạ lùng này, tóc ướt sũng lúc nào không hay. Loại mưa rây Hà Nội thật lạ, chẳng thấy mưa đâu mà vẫn ướt, tinh lắm, ngước nhìn lên trời đưa tia mắt gối vào vòm tối của lá thì họa may mới thấy hàng triệu hàng triệu hạt mịn như phấn rơi rơi, bay bay và nhìn vào những đầu rễ, những mụn da trên cây si già ven đường mới thấy những giọt nước ướt nhòe như khóe mắt người. Nó đó, thứ mưa rây làm tan nát bao con tim và cũng tạo ra nỗi nhớ đến quặn người nơi những đứa con xa xứ, cả những người đến một lần rồi không dứt ra được, rồi &#8220;để quên con tim&#8221; ở lại.</p>
  <p>&#8220;Hà Nội mùa thu/ Cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ nằm kề bên nhau, phố xưa nhà cổ mái ngói thâm nâu&#8230;&#8221; Những hình ảnh thân thương lắm, thân thương quá, thân thương đến nao lòng, dường như làm cho Hà Nội đẹp hơn, gần hơn, sâu hơn, ít nhất là về mặt đời sống nội tâm của con người, ít nhất là trong cái quãng lặng giữa hai chiều lao đi lao về như con thoi trong ngập ngụa đời sống phố thị, trong những ồn ào, phù hoa, giữa những lễ mễ khép nép &#8220;đi khẽ, nói nhẹ&#8221; như là sống mà không phải sống, như là mình mà không phải mình vậy. Thế đó, con đường Trịnh chiều mưa rây này chợt trở nên ướt nhèm, lem luốc giữa những phân vân, ưu tư và ngẫm ngợi của riêng tôi. Tôi đưa chân theo những điều nhớ là nhớ bởi trái tim, theo những điều quên bởi những nhắc nhớ từ khối óc&#8230; Quả thật như vậy, cái mái ngói mà Trịnh nhìn thấy &#8220;thâm nâu&#8221;, cái &#8220;mùa cốm xanh về thơm bàn tay nhỏ&#8221; chẳng phải là Trịnh đã thấy bằng trái tim đó sao?!</p>
  <p>Đối với thế giới ngày nay, Trịnh Công Sơn đã là một cái tên viết hoa vì những ca khúc chạm thấu tim người thì chuyện đặt tên đường ở trong nước không có gì lạ. Nhưng chọn được một con đường nhỏ nhắn, cổ xưa, bảng lảng như thế này để đặt tên đường Trịnh chứng tỏ người đời cũng có tâm với ông lắm, mà dân còn đặt tên Sâm Cầm trước nữa kìa. Nói e có quá lời không, chứ tôi chưa thấy nhạc sĩ nào trên thế giới khi còn sống mà người ta đã lấy họ của mình để gọi tên một dòng nhạc như  dòng nhạc Trịnh ở Việt Nam. Sức ảnh hưởng của nghệ thuật luôn đến từ phía cái tình, luôn luôn là như vậy. Và tôi bước đi trên đường Trịnh chiều nay chợt ánh mắt dán vào những hiển hiện phía xa kia một &#8220;bầy sâm cầm nhỏ vỗ cánh mặt trời&#8221;. Có những con đường càng đi lại càng thấy càng dài ra, sâu hơn và bí ẩn hơn, không hẳn là nghịch lý, chỉ đơn giản là tại&#8230; những cơn mưa rây Hà Nội.</p>
  <p style="text-align: right;"><strong>NGUYỄN HIỆP</strong></p>
  <br />
  <p>
  <a href="https://vanhocsaigon.com/duong-sam-cam-mua-ray/?fbclid=IwAR1BbVVEtQ3pv_MawsvbXOdbRy_lU7hIZZJg8SGD6lgxs8laS7uSXMuKzqA">vanhocsaigon.com</a>, 25/07/2020
  </p>


title: Em còn nhớ hay em đã quên
created: 2008-08-11 17:10:44+00:00
edited: 2008-08-11 17:26:44+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Thái Bá Vân, T.P. Hồ Chí Minh – Hà Nội, tháng 6 – 1991
url_id: em-con-nho-hay-em-da-quen
body:
  <p>
  <br />
  Một buổi sáng Hà Nội rất sớm, đầu tháng trước, trên giường bệnh, Văn Cao vui vẻ trao cho tôi tập tình khúc Trịnh Công Sơn <i>Em còn nhớ hay em đã quên</i> vừa in ở Nhà xuất bản Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh tháng 4-1991, mà anh viết một lời bạt (lời thứ hai là của nhà văn Sơn Nam).
  </p>
  <p>
  Lời bạt của Văn Cao tôi đã được đọc từ năm ngoái, khi còn là bản thảo. Còn bài hát <i>Em còn nhớ hay em đã quên</i> của Trịnh Công Sơn thì tôi còn giữ một kỷ niệm, đã mười năm.</p>
  <p>
  Có lẽ đó là mùa hè 1982. Tôi được nghe chính Trịnh Công Sơn hát tại một gia đình Sài Gòn, quanh nhiều khuôn mặt một thời tăm tiếng. Ví dụ đó là bà thi nhân Mộng Tuyết, vợ cố thi sĩ Đông Hồ, là nhà thơ đã già Bàng Bá Lân... và bữa cơm là do đôi tay văn hiến Hà Nội của bà Vũ Hoàng Chương điều khiển. Hôm ấy có một người phản ứng bài hát của Sơn khá mạnh (người ấy trước kia chuyên ngâm thơ trên đài Sài Gòn cũ), nói sỗ sàng : "Sài Gòn đã  sa sút, không còn gì như xưa nữa, đừng nói dối những người di tản !".</p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn vẫn hiền hậu mỉm cười, không đáp, và bấm đàn tiếp : <i>"... Em ra đi nơi này vẫn thế, vẫn có Em trong tim của Mẹ. Thành phố vẫn có những giấc mơ, vẫn sống thiết tha, vẫn lấp lánh hoa trên đường đi... Em còn nhớ hay em đã quên...</i>"</p>
  <p>
  Một lần nữa tôi thấy ngọn nến lung linh, xanh ngát trong mọi ca khúc của anh dịu dàng hắt lên khuôn mặt quê hương thứ ánh sáng ám ảnh, huyền thoại, như trên hội hoạ của một Giooc-dơ đờ la Tua (1593 – 1652) mà mãi đầu thế kỷ XX người ta mới nhận ra.</p>
  <p align="center">
  <br />
  ***
  <br /><br />
  </p>
  <p>  
  Tập <i>Em còn nhớ hay em đã quên </i>của Trịnh Công Sơn gồm 50 tình khúc (trong số 500) anh viết từ 1958 đến nay. Tôi có nhận xét rằng hơi nhạc có ma lực xa xăm, sâu kín của anh trước, sau là một. Chưa bao giờ nó hạn hẹp, chia lìa. Một hơi nhạc đằm thắm và siêu hình, như phấp phỏng hoang vắng về những nỗi đau con người trước ý nghĩa của cuộc đời và hy vọng. 
  Nhưng tài năng của anh lại làm ta an tâm, rằng cái thế giới bàng hoàng thao thức kia không có cách nào khác để bày tỏ, ngoài cách của nghệ thuật. Bởi thế, mà cả nghệ thuật lẫn chúng ta đều có thể biết ơn anh.</p>
  <p>
  Trinh Công Sơn tự coi mình "chỉ là tên hát rong đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo". Nhưng, chỗ lớn lao và bất dịch của "tên hát rong" đó là bao giờ hắn cũng ý thức được sự có mặt của tâm thức mình, và, trước những giấc mơ đời hư ảo hắn đã mềm mại nắm chắc sự sinh khởi hay hủy diệt của tấm lòng. Như một người tu Thiền đạt đạo.</p>
  <p>
  Trong bộ Bách khoa <i>Le Million</i>, viết về tất cả mọi đất nước trên trái đất này, người ta viết về Trịnh Công Sơn (tập VIII, trang 122, Genève, 1973) như sau : "... Nhiều thi nhân miền Nam Việt Nam ngày nay đã tìm hơi thở hùng ca của tổ tiên ngày trước để hát nỗi đau của mình. Trịnh Công Sơn nổi bật giữa những tài năng trẻ đó. Bài hát của anh tràn ngập thành phố và thôn quê. Trịnh Công Sơn cất cao tiếng hát thi nhân, mà đạn bom không bao giờ dập tắt được...". Có lẽ người viết đã nghĩ đến những bài ca phản chiến của anh ngày đó : <i>Ngày dài trên quê hương, Đại bác ru đêm, Hãy nói giùm tôi, Đi tìm quê hương, Nối vòng tay lớn...</i></p>
  <p>
  Quê hương với những chữ Mẹ, chữ Em, chữ Bạn bè viết hoa là cái nền màu mỡ, bao la mà trên đó ươm nở những giai điệu nồng nàn, những lời ca bất ngờ, thơm thảo của Trịnh Công Sơn. Anh nhìn quê hương với đôi mắt nợ nần, và nghe quê hương trong từng tiếng tri âm. Cái mà ngày nào anh gọi tên là <i>Chiếc lá thu phai</i>, là <i>Cát bụi</i>, là <i>Nắng thủy tinh</i>, là <i>Biển nhớ</i>... và bây giờ anh gọi nó là <i>Vẫn có em bên đời</i>, là <i>Huyền thoại 
  mẹ</i>, là <i>Bốn mùa thay lá</i>, là <i>Tình khúc Ơ bai</i>..., thảy là những vết sẹo âu yếm, giông bão trong lòng Việt Nam. Mỗi cử chỉ âm nhạc của Trịnh Công Sơn là một lễ nghi. <br /></p>

  <p align="center">
  <br />
  ***
  <br /><br />
  </p>
  <p>  
  Rồi con cháu chúng ta sẽ không thể hiểu được có một phần tư thế kỷ XX đất nước mình chia cắt làm đôi. Không một ai bên này được biết một cái gì bên kia giới tuyến. Bấy giờ, ở các thư viện Hà Nội hình như mãi sau Tết Mậu Thân 1968 mới lác đác một vài sách báo miền Nam, và muốn đọc nó phải là hạng cán bộ nào, cùng với giấy giới thiệu đặc biệt nào mới được.</p>
  <p>
  Bởi vậy, Hà Nội biết Trịnh Công Sơn có muộn.</p>
  <p>
  Riêng tôi mãi sau khi miền Nam giải phóng, nhờ những chuyến đi dạy học ở Huế, tôi mới được gần Trịnh Công Sơn trên căn gác nhỏ đường Nguyễn Trường Tộ đầy kỷ niệm với bạn bè trong đó.</p>
  <p>
  Niềm vui ấy là của hàng triệu người đã khuất dành cho chúng tôi, mà mỗi lần nhớ lại chúng tôi đều thầm rơi nước mắt. 
  <br />
  <br />
  </p>

  <p>
  <b>Thái Bá Vân</b> <br />
  T.P. Hồ Chí Minh – Hà Nội, tháng 6 – 1991
  <br />
  </p>


title: Giải mã nhạc thơ Trịnh Công Sơn
created: 2007-02-17 08:09:50+00:00
edited: 2007-02-17 08:27:55+00:00
topic_id: ban-be
tag: articles
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Vũ Ân Thy, thanhnien.com.vn, 13/02/2007.
url_id: giai-ma-nhac-tho-trinh-cong-son
body:
  <p>
  <br />
  <b>Trịnh Công Sơn (24.2.1939 - 1.4.2001), nhạc sĩ tài hoa, nhà thơ xứ Huế. Gần 50 năm qua khi tác phẩm đầu tay Ướt mi xuất hiện, nhất là 5 năm trở lại đây từ khi nhạc sĩ qua đời, nhiều nhạc phẩm của Trịnh Công Sơn được dàn dựng trên các sân khấu ca múa nhạc, băng đĩa..., sách viết về ông liên tục xuất bản. Tại sao nhạc phẩm của Trịnh Công Sơn có sức lan truyền, thẩm thấu, lay động...?</b><br />
  <br />
  </p>
  <h3>Nghe và gặp </h3>
  <p>
  <br />
  Thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trong chiến khu, tôi may mắn làm việc, tiếp xúc với đời sống sinh hoạt văn nghệ các vùng tạm bị chiếm, các đô thị miền Nam. Ngay sau ngày 30.4.1975, tại ngôi nhà nay là trụ sở của Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM, các văn nghệ sĩ từ Hà Nội vào trong đó có nhà văn Hà Mậu Nhai, Nguyễn Tuân, nhạc sĩ Đỗ Nhuận, nhà thơ Chế Lan Viên, nhà thơ Xuân Diệu, nhà văn Nguyễn Đình Thi, nhạc sĩ Hồ Bắc, nhà văn Hồng Duệ, nhà văn Thái Thành Đức Phổ, họa sĩ Mai Văn Hiến, Nguyễn Sáng cùng cánh văn nghệ sĩ trong R ra là họa sĩ Thanh Châu, Cổ Tấn Long Châu, Phạm Đỗ Đồng, Nguyễn Quang Sáng, Hoài Vũ, Giang Nam, Thanh Thảo... trò chuyện và im lặng mở băng, nghe nhạc Trịnh Công Sơn say sưa. <br />
  <br />
  Đã nhiều lần gặp và uống rượu với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, từ những nhận xét đột ngột của nhiều người, tôi hát, đàn, đọc, nghe... để tìm cho mình cách giải mã tác phẩm của ông. Có lần cùng Nguyễn Quang Sáng ở nhà Nguyễn Duy; có lần cùng Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngân Vịnh, Thanh Quế... ở Đà Nẵng, có lần cùng Hoàng Phủ Ngọc Phan, Nguyễn Lâm, Nguyễn Khắc Phục, họa sĩ Nguyễn Trọng Khôi ở nhà Hoàng Yên Di bên Nhà Bè và không ít lần ngồi quán cóc lề đường với Nguyễn Nhật Ánh... <br />
  <br />
  Sau bộ phim truyện của đạo diễn Hoàng Tích Chỉ về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, Báo Thanh Niên lần đầu tiên đưa chương trình Duyên dáng Việt Nam về Quảng Nam - Đà Nẵng giới thiệu. Trịnh Công Sơn cùng ở chung với chúng tôi gồm Lê Nhược Thủy, ca sĩ Cẩm Vân, Quốc Triệu, Hồng Nhung, người đẹp Thanh Mai... Đỗ Trung Quân,... và tôi. Tối đến, bên bãi biển Thanh Khê, Mỹ Khê hay bên sông Hàn, xuống Hội An bên sông Hoài, lúc nào anh Sơn cũng uống rượu Chivas. Anh uống không ăn, chỉ nghe và nói rất ít khi có câu hỏi cần trả lời. Anh Sơn vui thích bất kỳ ai hát bài của mình và bao giờ anh cũng khen hay. Có nhiều đêm nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nhà thơ Đỗ Trung Quân thức trắng uống rượu và trò chuyện. Tôi ngồi lắng nghe... <br />
  <br />
  </p>
  <h3>Truyền thống từ thơ dân gian, dân ca</h3> 
  <p>
  <br />
  Có thể dễ nhận biết được ca từ trong các bài hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn như là những bài thơ, khổ thơ ta thường gặp trong các bài thơ dân gian, dân ca miền Trung, mà Huế là một trung tâm văn hóa nổi trội. Bắt đầu từ những vần thơ dân gian, dân ca miền Trung xứ Huế: "...Trước bến Vân Lâu. Ai ngồi ai câu. Ai sầu ai thảm. Ai thương ai cảm. Ai nhớ thương ai...". Hay câu ca ví dặm Nghệ Tĩnh "Giận thì giận (nì). Mà thương thì thương. Anh ngược Đò Lường. Em không chịu nổi...". <br /><br />Các nhà thơ miền Trung đều có thơ hay thể loại 4, 5 chữ, như Xuân Diệu (Hà Tĩnh): "Tôi muốn tắt nắng đi. Cho màu đừng vàng nhạt. Tôi muốn buộc gió lại. Cho hương đừng bay đi"; Lưu Trọng Lư (Quảng Bình): "Mưa chi mưa mãi. Lòng nhớ thương hoài?”, hay "Em không nghe mùa thu. Dưới trăng mờ thổn thức”; Hàn Mạc Tử (Quảng Bình): "Trước sân anh thơ thẩn. Đăm đăm trông nhạn về. Mây chiều còn phiêu bạt. Lang thang trên đồi quê..." đều là những áng thơ hay giàu truyền thống dân gian. <br />
  <br />
  Chúng ta thử đọc những bài... thơ hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Nào là thơ 3 chữ như đồng dao: Trời ươm nắng/Cho mây hồng/Mây qua mau/Em nghiêng sầu/Còn mưa xuống/Như hôm nào/Em tới thầm/Mang gió lên"; Thơ 4 chữ: "Mẹ ngồi ru con/Ru mây vào hồn/Lạy trời mưa tuôn..."; "Hà Nội mùa thu. Cây cơm nguội vàng. Cây bàng lá đỏ. Nằm kề bên nhau"... hay thơ 5 chữ: "Gió heo may đã về. Chiều tím loang vỉa hè. Và gió hôn tóc thề"...; "Đêm chong đèn (ngồi) nhớ lại. Từng câu chuyện ngày xưa. Mẹ về đứng dưới mưa. Che đàn con nằm ngủ..."... <br />
  <br />
  Từ tình ca, tâm ca cho đến những bài nhi ca... Trịnh Công Sơn đều làm thơ 3, 4, 5 chữ quen thuộc. Từ thơ cơ bản 3, 4, 5 chữ, chuyển hóa. Thơ 3 chữ: "Trời trong xanh. Đất hiền hòa. Bàn chân em. Đi nhè nhẹ...", biến hóa thành thơ 7 chữ hoặc ngược lại: "Em sẽ là mùa xuân của mẹ. Em sẽ là màu nắng của cha. Em đến trường học bao điều lạ. Môi mỉm cười là những nụ hoa"... Có khi thơ 4 chữ biến hóa thành 8 chữ "Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ. Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao... Xin hãy cho mưa qua miền đất rộng. Ngày sau sỏi đá vẫn cần có nhau”... Có khi thơ 5 chữ biến thành 10 chữ "Một người về đỉnh cao một người về vực sâu. Để cuộc tình chìm mau như bóng chim cuối đèo...". Thơ 3, 4, 5 chữ thoắt ẩn thoắt hiện, huyền ảo "Từ trên đất này những con người mới. Mọc lên tựa tia nắng cuối chân trời..." hay "Từ Bắc vô Nam nối liền cánh tay. Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà... <br />
  <br />
  Là gì nếu không phải là tính dân tộc đậm đà, đặc sắc, độc đáo trong thơ Trịnh Công Sơn - một hồn thơ Huế, một hồn thơ miền Trung, một hồn thơ Việt Nam. <br />
  <br />
  </p>
  <h3>Cấu trúc nghệ thuật lập thể Picaso</h3>
  <p>
  <br />
  Ca khúc Trịnh Công Sơn dễ thuộc, trước hết vì thơ Trịnh Công Sơn dễ nhớ. Trịnh Công Sơn lại biết cách hát thơ đa dạng, phong phú nên nhạc ông càng long lanh sắc màu. Thơ - nhạc Trịnh Công Sơn là những khúc tư tình chân thành, say đắm và có chất của thiên tài mê hoặc. Cái chất mê hoặc nhiều khi... khó hiểu chính là ông kết hợp giữa tính dân tộc với quốc tế; tính độc đáo cá biệt với tính phổ biến hiện đại.<br />
  <br />
  Nhiều lần trò chuyện với bạn bè trong giới họa sĩ bạn thân của ông (bản thân ông cũng là một họa sĩ), được biết ông rất mê danh họa Picaso, ông tổ của một phương pháp nghệ thuật đã làm thay đổi, cách tân quan điểm cổ điển kinh viện của nghệ thuật thế giới - Nghệ thuật lập thể ! Cùng với nghệ thuật đồng hiện, nghệ thuật lập thể cho phép nghệ sĩ trên một không gian cụ thể, thời gian cụ thể, một mặt phẳng giới hạn... có thể biểu hiện tất cả các góc cạnh của hiện thực cuộc sống, lịch sử qua thế giới quan của chính mình. <br />
  <br />
  Thi pháp của Trịnh Công Sơn thực chất là thơ dân gian 4, 5 chữ truyền thống, nhưng được thể hiện và xây dựng trên nền tảng nghệ thuật lập thể, cho nên vừa truyền thống, vừa hiện đại, vừa độc đáo vừa phổ biến. Những tứ thơ, đoạn thơ lập thể của Trịnh Công Sơn tạo nên bề dày của ý tứ: "Rồi từ đây em gọi. Tình yêu cánh chim bay. Gọi thân hao gầy. Gọi hồn ngất ngây... Ôi tóc em dài đêm thần thoại"; "Tôi thu tôi bé lại. Làm mưa tan giữa trời. Tôi xin làm đá cuội mà lăn theo gót hài"... hay: "Người ngồi xuống hai vai gầy. Ôi yêu thương nghe đá buồn... Này em đã khóc chiều mưa đỉnh cao. Còn gì nữa đâu sương mờ đã lâu. Em đi về cầu mưa ướt áo. Đường phượng bay mờ không lối vào. Hàng cây lá xanh gần với nhau..." hay "... Ngày chủ nhật buồn. Còn ai còn ai. Đóa hoa hồng. Tàn hôn lên môi. Em gầy ngón dài. Lời ru miệt mài...", "Mây bay trên đầu và nắng trên vai. Đôi chân ta đi sông còn ở lại. Con tim yêu thương vô tình chợt gọi. Lại thấy trong ta hiện bóng con người...". <br />
  <br />
  Hiện nay, nhiều chương trình hòa tấu nhạc Trịnh Công Sơn được thực hiện bài bản và chuyên nghiệp. Nhận xét chung là đều gợi nhớ lời thơ của bài hát, hay có cảm giác đơn điệu (monotone). Tại sao vậy. Có lẽ vì người ta đã quen nghe nhạc phẩm. Và nhạc Trịnh Công Sơn cũng dùng để hát (nghĩa có lời). Trịnh Công Sơn làm thơ để hát cho nên ca từ đều là những bài thơ hoàn chỉnh. Và ngay việc phổ biến của bài hát Trịnh Công Sơn cũng có giới hạn nhất định - Ấy là chất thị thành của thanh niên học sinh sinh viên, trí thức trẻ. <br />
  <br />
  Sinh thời, Trịnh Công Sơn tâm sự: "Tôi chỉ là một tên hát rong đi qua miền đất này để hát lên những tình cảm của mình". Tác phẩm Trịnh Công Sơn là sự kết hợp hài hòa giữa gia đình (mẹ già, tiếng mõ tụng kinh), quê hương của người Minh Hương lập ấp xây làng tại Thừa Thiên - Huế, văn hóa Pháp, văn hóa phương Tây, của đời sống trí thức thị dân... và cuộc chiến tranh ác liệt... 
  <br />
  </p>
  <p>
  <br />
  <br />
  <strong>Vũ Ân Thy</strong><br />
  <br />
  <a href="http://www2.thanhnien.com.vn/News/PrintView.aspx?ID=181804">thanhnien.com.vn</a><br />
  Thứ Ba, 13/02/2007<br />
  <br />
  <br />
  </p>


