# users

name: admin
last_logged: 2025-01-23 16:11:27
password:
  $6$rounds=656000$fJNrkQmpXHkYLIwN$a2bWzHrydd.nZSj6yz1iIvBhFLu5qKZJwZgPDqFe01Arpexj0/veWLVNzs2Mjj1JYAeOaKVHFGzUo4ufAkeem0


name: phuoc
last_logged: 2026-07-30 11:14:02
password:
  $6$rounds=656000$5L66bkqJqLkokkp4$vdgrtgBMi7MP3U4dwDnNw/Hb7InnhQjc4/q44rdxDDh4nCM.olAe8XjMBGzLHBYBzm0ULhd14XLLPsApr00Az/


name: clara
last_logged: 2022-10-15 20:58:49.791312
password:
  $6$rounds=656000$zRiZJ4iQiyd7FeYH$MI8qzJWBIbEGXSdRAujwr7sZx8jwXmpokL7TNOAtA0Es9t4qGhR1iEf9oLu78xaksqLqSqU.VDasj5S4BnYHl0


name: chi
last_logged: 2025-06-30 06:58:45
password:
  $6$rounds=656000$MEEu65uithjK/H1C$WeaY1PJKF8pa8I3gWKdhOCfDmEJajFprjMH4ChDG/MNA9fAUbWKfDl.2o3PaQUtCAg8DQnKy3jyut3rxwCjY01


# topics

topic: tieu-su
topic_name: Người nghệ sĩ
topic_language: en
topic_quote:
  <p class="text-center">
  topic quote
  </p>
              
              
              
              
              


# entries

title: Mentions Légales
created: 2022-04-15 08:00:41.235542
edited: 2022-06-07 13:01:49.080301
topic_id: _admin
tag: interne
author: CTP
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/markdown
body:
  Conformément aux dispositions des Articles 6-III et 19 de la Loi n°2004-575 du 21 juin 2004 pour la Confiance dans l’économie numérique, dite L.C.E.N., il est porté à la connaissance des utilisateurs et visiteurs, ci-après l'Utilisateur, du site **tcs-home.org**, ci-après le "Site", les présentes 
  mentions légales.

  La connexion et la navigation sur le Site par l’Utilisateur implique acceptation intégrale et sans réserve des présentes mentions légales.
  Ces dernières sont accessibles sur le Site à la rubrique « Mentions légales ».


  ## L'EDITEUR

  Ce site est édité par **Trinh Cong Son-Association Culturelle**,  62 rue de Chateaufort, 92340 Bourg-La-Reine, FRANCE,  association Loi 1901, déclarée au Journal officiel No 20030013 du 29 mars 2003.

  Direction de la publication : Comité de rédaction désigné par Trinh Cong Son-Association Culturelle. 

  L’hébergement du Site est assuré par la société OVHCloud, 2 rue Kellermann - 59100 ROUBAIX.

  ## ACCES AU SITE

  Le Site est accessible en tout endroit, 7j/7, 24h/24 sauf cas de force majeure, interruption programmée ou non et pouvant découlant d’une nécessité de maintenance. En cas de modification, interruption ou suspension du Site, l'Editeur ne saurait être tenu responsable.

  ## LES COOKIES

  Lorsque vous naviguez sur le Site, des cookies sont déposés sur votre navigateur. Le Site n'utilise que des cookies qui garantissent son bon fonctionnement et permettent son optimisation. Il ne peut pas fonctionner correctement sans ces cookies. 

  **Cookie non soumis à consentement**

  Il s’agit des cookies de session nous permettant de limiter les accès qu'aux pages publiées. Ces cookies bénéficient d’une exemption de consentement.

  **Cookie Google Analytics**

  Ces cookies non nominatif permettent d’obtenir des *statistiques de fréquentation anonymes* du Site afin d’optimiser son ergonomie, sa navigation et ses contenus. En désactivant ces cookies, nous ne pourrons pas analyser le trafic du Site.  

  ## COLLECTE DES DONNEES

  Le Site assure à l'Utilisateur une collecte et un traitement d'informations personnelles dans le respect de la vie privée conformément à la loi n°78-17 du 6 janvier 1978 relative à l'informatique, aux fichiers et aux libertés. 

  En vertu de la loi Informatique et Libertés, en date du 6 janvier 1978, l'Utilisateur dispose d'un droit d'accès, de rectification, de suppression et d'opposition de ses données personnelles. L'Utilisateur exerce ce droit :

  * par mail à l'adresse email vuquynh (at) gmail.com

  * via le formulaire de contact sur la page d'accueil

  ## CONDITIONS d'UTILISATION

  <b>Clause de non responsabilité</b>

  La responsabilité de l'éditeur ne peut, en aucune manière, être engagée quant au contenu des informations figurant sur ce site ou aux conséquences pouvant résulter de leur utilisation ou interprétation.

  <b>Propriété intellectuelle</b>

  Toute utilisation, reproduction, diffusion, commercialisation, modification de toute ou partie du Site, sans autorisation de l’Editeur est prohibée et pourra entraînée des actions et poursuites judiciaires telles que notamment prévues par le Code de la propriété intellectuelle et le Code civil.

  <b>Liens hypertextes</b>

  La mise en place de liens hypertextes par des tiers vers des pages ou des documents diffusés sur le site de l'éditeur, est autorisée sous réserve que les liens ne contreviennent pas aux intérêts de l'éditeur, et, qu’ils garantissent la possibilité pour l’utilisateur d’identifier l’origine et l’auteur du document.


title: Choix de conception du site
created: 2022-05-05 07:28:01.991300
edited: 2022-10-11 23:05:09.835299
topic_id: _admin
tag: interne
author: CTP
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/markdown
body:
  ### PALETTE de COULEURS

  Le noir, le marron et le gris sont les couleurs auxquelles on fait généralement référence lorsque l’on parle de couleurs neutres. Le design de notre site web sera basé sur ces teintes-là pour être pris au sérieux par notre audience :

  ![Palette de couleurs !](static/img/palette-couleur.png  "Palette de couleurs")

  Codes couleurs hex : #962d21, #df4937, #ededed, #333333, #d49625.

  ### TITRES

  # H1 : Titre de page

  ## H2 : Titre de paragraphe

  ### H3 : Titre de sous-paragraphe

  #### H4 : Titre de sous-sous-paragraphe

  ##### H5 : Titre de sections Accueil

  ## Outils

  [Whimsical permet de créer des diagrammes, des organigrammes ou encore des maquettes et des cartes mentales](https://whimsical.com/)


title: Memo de Phuoc
created: 2022-05-12 10:37:18.000000
edited: 2023-09-30 15:21:48.901547
topic_id: _admin
tag: admin
author: CTP
status: publié
creator: phuoc
editor: admin
language: vi
related: 0
content_type: text/markdown
body:
  ##En FRANCAIS
   
   - [dhammadana.org](https://dhammadana.org/index.htm) — Les enseignements de Bouddha par les textes 
   
   - [Ecole occidental de médiation](https://www.ecole-occidentale-meditation.com/)

  ##In ENGLISH
   
   - [Buddhism for kids](http://www.buddhismforkids.net/index.html) - a source for Buddhist books, facts, and meditation for kids of all ages.
   
   - [TRICYCLE](https://tricycle.org/) - The Buddhist Review
   
   - [Inquiring Mind](https://www.inquiringmind.com/) - Archive of a Buddhist journal that was in print from 1984–2015


title: Pense-bête Markdown
created: 2022-09-16 15:54:52.780957
edited: 2022-12-11 00:10:09.913058
topic_id: _admin
tag: interne
author: CTP
status: brouillon
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/markdown
body:
  ### Insérer une image avec un url

      ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)

  ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)

  ### Insérer une image interne 

      ![image interne](static/img/sunyata-dans-le-monde.jpg)

  ![image exemple](static/img/sunyata-dans-le-monde.jpg)

  ### Insérer une image responsive

      <a href="static/img/PP-5-etapes.png">
         <img src="static/img/PP-5-etapes.png" class="img-fluid" />
      </a>

  <a href="static/img/PP-5-etapes.png">
  <img src="static/img/PP-5-etapes.png" class="img-fluid" /></a>


  ### Insérer une image centrée

      <p align="center">
         <img src="https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg">
      </p>
      
      ou
      
      <center>
      ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)
      </center>


  <p align="center">
     <img src="https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg">
  </p>

  ### Insérer une image avec un url

      ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)

  ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)

  ### Insérer une image interne 

      ![image interne](static/img/sunyata-dans-le-monde.jpg)

  ![image exemple](static/img/sunyata-dans-le-monde.jpg)

  ### Insérer une image responsive

      <a href="static/img/PP-5-etapes.png">
         <img src="static/img/PP-5-etapes.png" class="img-fluid" />
      </a>

  <a href="static/img/PP-5-etapes.png">
  <img src="static/img/PP-5-etapes.png" class="img-fluid" /></a>


  ### Insérer une image centrée

      <p align="center">
         <img src="https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg">
      </p>
      
      ou
      
      <center>
      ![image exemple](https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg)
      </center>


  <p align="center">
     <img src="https://tanhkhong.org/images/file/N2J1UWGW2ggBAL4T/w600/dd0420-thich-nu-hang-nhu-bao-gio.jpg">
  </p>

  ### Notes de bas de page

  This is an example of how to create a footnote[^1] in Markdown.

  [^1]: First Footnote


title: Buồn bã với những môi hôn
created: 2004-01-23 17:23:21+00:00
edited: 2014-06-23 16:49:23+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Cao Huy Thuần
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Cao Huy Thuần
url_id: BuonBaVoiNhung
body:
  Tất cả bài nhạc của Trịnh Công Sơn đều ngắn hoặc rất ngắn. Riêng một bài duy nhất mang dáng dấp một trường ca: bài <b>Đoá Hoa Vô Thường"</b>. Với nhạc dạo đệm trước mỗi đoản khúc, bài hát kể một tình sử triết lý qua cách hiểu của Trịnh Công Sơn về chữ " ái " và chữ " tâm ". 

  Đây không phải là lần đầu vô thường đi vào lời ca của Trịnh Công Sơn. Vô thường bàng bạc trong nhạc Trịnh Công Sơn từ thuở đầu, nhưng không mấy ai để ý. Lời ca của anh hay quá, thơ quá, hát lên nghe đã bâng khuâng rồi, đâu cần hiểu ý nghĩa, chỉ mang máng thấy lời thơ có một chiều sâu triết lý thiếu vắng hẳn trong nhạc Việt Nam. Có lẽ chính tác giả cũng chưa ý thức được rõ ràng điều mình cảm nhận, và chính nhờ thế mà tính cách mông lung của lời ca làm rung động lòng người, khác với lời văn sáng sủa. Với <b>Đóa Hoa Vô Thường</b>, Trịnh Công Sơn nhạc hoá lý thuyết và lý thuyết hoá nhạc. Anh còn chua thêm giải thích ở mỗi chuyển mạch để ý của nhạc được hiểu rõ hơn. Đoạn thứ nhất là đi tìm tình, nhịp thong dong. Đoạn thứ hai là gặp tình, đưa tình về, nhịp hớn hở, <em>mùa xuân trên những mái nhà, có con chim hót tên là ái ân</em>. Đoạn thứ ba là bốn mùa yêu nhau trong lẽ vô thường của trời đất. Sau đó, nhạc bắt đầu hiu hắt, <em>một thời yêu dấu đã qua, ôi áo xưa em là một chút mây phù du</em>. Rồi nhạc mạnh và êm dịu lại để đi vào đoạn kết : <em>từ đó ta là đêm nở đoá hoa vô thường</em>. Tại sao nhạc êm dịu lại ? Anh giải thích : tình do tâm ta mà sinh, có khi tình mất mà tâm còn động vọng, đến lúc tâm bình an thì tình kia cũng đoạn nỗi. 

  Chữ " ái ", đó là chỗ mà ai cũng thấy nơi Trịnh Công Sơn, chiếc nôi trong đó chúng ta nằm nghe anh ru từ mấy chục năm nay. Chữ " tâm " là cánh cửa mới mở ra trước Trịnh Công Sơn, nơi anh có cảm tưởng đang đến, kết thúc một đời rong chơi. Từ " ái " đến " tâm ", <b>Đóa Hoa Vô Thường</b> trình bày một quá trình chuyển hoá trong đó chuyện đời cũng như chuyện tình diễn biến dưới hình thức đối nghịch của từng đôi, từng cặp như <em>tôi với em</em> : tìm/gặp, gặp/mất, mất/còn, có/không. Vô thường, trong Trịnh Công Sơn, không có gì khác hơn là cái có đi vào cái không. Có thể ý tưởng về quá trình đối nghịch đó đã nằm trong vô thức của Trịnh Công Sơn từ trẻ. Hát lại Trịnh Công Sơn từ khi anh mất, trực nhận của tôi chợt bắt gặp vô thức của anh. Tôi sẽ nói ở đây những đối nghịch đó mà tôi nghĩ luôn luôn là nét chính trong nhạc Trịnh Công Sơn. Tôi sẽ trích khá nhiều ví dụ, nhưng tôi phải tự kiềm chế tôi, nếu không thì hát hoài không dứt. 

  Tôi muốn bắt đầu bằng một đối nghịch trong cách vẽ tranh của Trịnh Công Sơn. Chẳng tại sao cả. Chỉ vì nói đến nhạc Trịnh Công Sơn mà bắt đầu bằng triết lý chắc là không ổn, vì anh là thi sĩ. Phải bắt đầu bằng người đẹp, người đẹp nhất trong tất cả những người đẹp nhất từ hai trăm năm nay : Thúy Kiều. 

  <em>
  Gió sẽ mừng vì tóc em bay <br />
  Cho mây hờn ngủ quên trên vai
  </em>

  Tại sao gió sẽ mừng ? Vì tóc em là gió. Gió đùa với gió, làm sao gió không vui ? Tại sao mây lại hờn ? Vì tóc em là mây. Mây thua nước tóc, làm sao mây không dỗi ? Em là giai nhân toàn bích. Thế nhưng một nhan sắc toàn bích không làm Trịnh Công Sơn rung động. Giữa toàn bích, anh chấm một nét hỏng, và chính nét hỏng đó là cái duyên làm say lòng người. 

  <em>Cho mây hờn ngủ quên trên vai <br />
  Vai em gầy guộc nhỏ <br />
  Như cánh vạc về chốn xa xôi
  </em>

  Tất cả những người đẹp của Trịnh Công Sơn đều có vai gầy. Vai gầy, có thể đẹp. Nhưng gầy guộc thì nhất quyết là hỏng. Thì thiếu <em>da thơm quả ngọt mùa xuân</em>. Vậy mà khi thả giọng trầm xuống chữ guộc, tôi tưởng như nghe có cánh con vạc bất chợt vỗ nước bay vào đêm thâu. Đêm vắng sâu hơn và Thúy Kiều đẹp hơn. 

  Đối nghịch là nét nhạc riêng của Trịnh Công Sơn. Anh nói một điều rồi anh nói điều trái lại. Như nét hỏng nằm giữa toàn bích. Bài hát này của anh đối nghịch với bài hát kia, lời một đối nghịch với lời hai, câu sau nghịch với câu trước, thậm chí hai hình ảnh nghịch nhau trong cùng một câu, trong vòng đôi ba chữ. 

  Tôi lấy ví dụ Trịnh Công Sơn hát cô đơn. Anh là người cô đơn cùng cực : 

  <em>Trời cao đất rộng một mình tôi đi<br /> 
  Một mình tôi đi <br />
  Đời như vô tận một mình tôi về<br /> 
  Với tôi.
  </em>

  Anh cô đơn với. Chữ với làm tôi rờn rợn. Như câu sau này : 

  <em>
  Một ngày thấy bóng em qua nơi này / một lần với bóng tôi<br /> 
  Một ngày đã có em xa nơi này / một ngày với vắng tôi
  </em>

  Với vắng tôi. Em chỉ với khi nào không có tôi. Em cộng với con dấu trừ. Cho nên chúng ta chỉ có cái bóng của nhau. Trịnh Công Sơn hát cô đơn thảm sầu như vậy, nhưng hát đôi lứa cũng nồng nhiệt vời vợi. Anh cổ vũ :
   
  <em>Hãy ru nhau trên những lời gió mới <br />
  Hãy yêu nhau cho gạch đá có tin vui... <br />
  Hãy kêu tên nhau trên ghềnh dưới bãi <br />
  Dù mai nơi này người có xa người
  </em>

  Trịnh Công Sơn hát tuyệt vọng. Anh nằm chết lịm trong tuyệt vọng, tuyệt vọng <em>rơi rất gần rơi xuống trong tôi</em> như hoa tiễn đưa rơi trên mộ. Nhưng anh lại đánh trống thúc quân <em>đừng tuyệt vọng tôi ơi đừng tuyệt vọng</em>. Anh đang nằm xuống hay anh đã đứng dậy ? 

  Trịnh Công Sơn nhìn đời buồn tênh. Buồn tênh ! 

  <em>Sống có bao năm vui vui buồn buồn người người ngợm ngợm <br />
  Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi non</em>

  Nhưng Trịnh Công Sơn yêu đời thắm thiết. Anh quỳ xuống, tạ ơn đời đã cho anh hạnh phúc lẫn thương đau : 

  <em>Dù đến rồi đi tôi cũng xin / tạ ơn người tạ ơn đời <br />
  Tạ ơn ai đã cho tôi còn những ngày / quên kiếp sống lẻ loi<br /> 
  Dù đến rồi đi tôi cũng xin / tạ ơn người tạ ơn đời <br />
  Tạ ơn ai đã cho tôi tình sáng ngời / như sao xuống từ trời</em>

  Tôi biết có người sẽ nói : thì Trịnh Công Sơn cũng như mọi nghệ sĩ khác, có vui có buồn, có yêu thương, có tuyệt vọng. Không phải thế ! Trong nhạc Trịnh Công Sơn, vui đi cặp đôi với buồn, hạnh phúc sóng bước với thương đau trong cùng một bài, trong cùng một câu. Đây là hai vế trong cùng một bài, vế thứ nhất là thương đau : 

  <em>Tình yêu như nỗi chết cơn đau thật dài <br />
  Tình khâu môi cười / hình hài xưa đã thay / mặn nồng xưa cũng phai <br />
  Tình chia nhau gian dối / tình đày tình đôi nơi</em>

  Vế thứ hai là hạnh phúc : 

  <em>Một mai thức dậy / chợt hồn như ngất ngây / chợt buồn trong mắt nai <br />
  Rồi tình vui trong mắt / rồi tình mềm trong tay</em>

  Hạnh phúc tưởng như thiên thu : 

  <em>Tình cho nhau môi ấm / một lần là trăm năm</em>

  Cũng hai vế đối nhau như thế trong hai đoạn, tôi hát thêm bài nữa. Đoạn trước là phụ bạc, nợ nần : 

  <em>Hai mươi năm xin trả nợ dài <br />
  Trả nợ một đời em đã phụ tôi <br />
  Em phụ tôi một thời bé dại <br />
  Thơ dại ra đi không nhớ gì tôi <br />
  Thơ dại ra đi quên hết tình tôi</em>

  Đoạn sau là tha thứ lau xoá oán trách, yêu thương vẫy gọi yêu thương : 

  <em>Bao nhiêu năm vẫn lại nhiệm mầu <br />
  Trả nợ một lần quên hết tình đau <br />
  Hai mươi năm vẫn là thuở nào <br />
  Nợ lại lần này trong cõi đời sau</em>

  Đó là hai vế nghịch nhau trong một bài. Bây giờ là hai vế nghịch nhau trong cùng một đoạn. Như thế này là có hay không : 

  <em>Tiếng thì thầm từng đêm nhớ lại <br />
  Ngỡ chỉ là cơn say <br />
  đóa hoa vàng mỏng manh cuối trời <br />
  Như một lời chia tay</em>

  Như thế này là xa hay gần : 

  <em>Tình như nắng vội tắt chiều hôm <br />
  Tình không xa nhưng không thật gần</em>

  Như thế này là rộng hay hẹp : 

  <em>Tình yêu như biển biển rộng hai vai <br />
  Tình yêu như biển biển hẹp tay người <br />
  Biển hẹp tay người <br />
  Lạc lối.</em>

  Như thế này là có hay không, mưa hay nắng, đông hay xuân, khứ hay hồi : 

  <em>Ngoài hiên vắng giọt thầm cuối đông <br />
  Trời chợt nắng vườn đầy lá non <br />
  Người lên tiếng hỏi người có không <br />
  Người đi vắng về nơi bế bồng</em>

  Như thế này là sống hay chết, tàn hay nở : 

  <em>Chìm dưới cơn mưa một người chết đêm qua <br />
  Chìm dưới đất kia một người sống thiên thu <br />
  Chìm khuất trong ta một lời nói vu vơ <br />
  Chìm dưới sương thu là một đóa thơm tho</em>

  Như thế này là ngày hay đêm, lên hay xuống : 

  <em>Gió cuốn đi cho mây qua dòng sông <br />
  Ngày vừa lên hay đêm xuống mênh mông</em>

  Đó là hai vế nghịch nhau trong cùng một đoạn, hoặc giữa câu trước với câu sau. Nhưng lại rất lắm khi nghịch với thuận, không với có, trộn lẫn với nhau, buồn xen trong vui, mông lung không biết đâu là vui đâu là buồn. Mưa là buồn chăng ? Không hẳn, mưa trong Trịnh Công Sơn rất hồng, vì mưa trong nắng, mưa khi <em>trời ươm nắng cho mây hồng</em>. Nắng là vui chăng ? Không hẳn, <em>lung linh nắng thủy tinh vàng</em>, nhưng nắng lên mà <em>chợt hồn buồn dâng mênh mang</em>. Mưa Huế rất nặng hột, vậy mà mưa cứ như <em>thì thầm dưới chân ngà.</em> Nắng được trời gọi lên, nhưng trời cũng chẳng biết đó là nắng của mưa hay mưa của nắng : 

  <em>Gọi nắng cho cơn mưa chiều nhiều hoa trắng bay <br />
  Nắng qua mắt buồn lòng hoa bướm say</em>

  Bao nhiêu nụ hồng trong Trịnh Công Sơn, lạ quá, đều là nụ hồng tàn : <em>em gọi nụ hồng vừa tàn cuối sân; đóa hoa hồng tàn hôn lên môi em ngày tháng dài</em>. Có một chút của cái này và một chút của cái kia. Có một chút của cái này trong một chút của cái kia. Có một chút xuôi trong ngược. Trăm năm trong xuân thì. Chân như trong hạt lệ : 

  <em>Bước tới hư vô khoác áo chân như <br />
  Long lanh giọt lệ / long lanh giọt lệ / giọt lệ thiên thu</em>

  Phôi pha cũng vậy. Trong nhớ đã có quên, trong quên vẫn cứ nhớ, tưởng vơi mà đầy, trong con nước rút đi có hồng thuỷ dâng lên : 

  <em>Tình ngỡ đã phôi pha nhưng tình vẫn còn đầy <br />
  Người ngỡ đã xa xăm bỗng về quá thênh thang <br />
  Ôi áo xưa lồng lộng đã xô dạt trời chiều <br />
  Như từng cơn nước rộng xoá một ngày đìu hiu</em>

  Đến đây, e không còn nói đối nghịch được nữa. E phải nói đối hợp. Vẫn nghịch như trời với đất, nhưng sương phủ mênh mông nối đất với trời. Chỉ còn mông lung sương. Rõ ràng nhất là cặp vợ chồng đi-về. Không bao giờ Trịnh Công Sơn nói đi mà không nói về. Hễ có đi là có về, hễ về là lại đi, không bao giờ câu trên đi mà không có câu dưới về, thậm chí đi về nằm ôm nhau trong một câu, trong hai chữ, trong một cõi, <b>một cõi đi về</b>. 

  <em>Trong khi ta về lại nhớ ta đi <br />
  đi lên non cao đi về biển rộng</em>

  Vừa đi vừa về như thế, đôi chân loanh quanh không biết xoay sở thế nào, tự hỏi, thắc mắc : <em>đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt</em>. Bốn mùa cũng loanh quanh như thế : mùa xuân chưa qua mùa hạ đã đến, mùa thu chưa đi, mới đầu thu thôi chân ngựa đã về. Mà chỗ về của Trịnh Công Sơn cũng lạ : không phải về nơi đây mà về <em>chốn xa</em>. Con người ra đi, tưởng đi đến đâu, ô hay chỉ làm một <em>vòng xinh</em> rồi trở về nơi cũ, như nằm mộng thấy mình đi : 

  <em>Đường chạy vòng quanh một vòng tiều tuỵ <br />
  Một bờ cỏ non một bờ mộng mị <br />
  Ngày xưa.</em>

  Tôi nghe có người nói một câu hay khi đến thăm một người rất danh tiếng vừa chết : chỉ có ông ta không biết ông ta chết. Tôi nghĩ Trịnh Công Sơn không nói như vậy. Chắc anh vẫn đang thấy anh, vẫn đang thấy mọi người tiếp tục chạy vòng quanh. Tiếp tục đi, tiếp tục về. Tôi nghe như anh đang hát thế này với các người đẹp đến khóc anh : Này em, 

  <em>Không có đâu em này không có cái chết đầu tiên <br />
  Và có đâu bao giờ đâu có cái chết sau cùng</em>

  Không có đầu tiên, không có sau cùng, không đầu không đuôi, làm sao chết được, bởi vì làm sao bước ? Phải có cái bước đầu tiên mới có cái bước thứ hai, mới có cái bước sau cùng, mới chết, mới có người khóc, mới có văn tế. Vì bước không được, cho nên Trịnh Công Sơn chỉ lăn, và anh đã nghêu ngao như thế rồi. Anh ngồi giữa con phố, nhìn những gót chân thon đi ngược, nhìn những gót chân hồng đi xuôi, và anh í a <em>tôi xin làm đá cuội và lăn theo gót hài</em>. Anh lăn như thế nhiều lần với ám ảnh tử sinh. Sống chết là bánh xe lăn tròn, vô thuỷ vô chung. Trịnh Công Sơn không nói bánh xe, nhưng anh lăn theo những hòn sỏi, hòn đá, vốn là những hình ảnh quen thân của anh từ những bái hát đầu : 

  <em>Hòn đá lăn bên đồi / hòn đá rớt xuống cành mai <br />
  Rụng cánh hoa mai gầy / chim chóc hát tiếng qua đời</em>

  Trước đây, khi hát những bài đó, tôi không để ý đến ý niệm bánh xe, nhưng gần đây, Trịnh Công Sơn làm tôi ngạc nhiên khi anh đưa đối hợp có-không, một-hai, vào lời nhạc của anh một cách rõ rệt, thú vị, tinh quái. Anh khóc như thế này : 

  <em>Còn hai con mắt khóc người một con <br />
  Còn hai con mắt một con khóc người</em>

  Lối khóc rất ngộ này tóm tắt cách nhìn đời của Trịnh Công Sơn trong suốt nhạc phẩm của anh. Với một con mắt anh nhìn người. Với một con mắt anh nhìn anh. Một con mắt, anh nhìn tình phai. Một con mắt, anh nhìn anh thở dài. Nhưng cùng một con mắt kia, anh vừa nhìn thấy <em>em yêu thương</em>, vừa thấy <em>em thú dữ</em>. Cùng một con mắt này, anh vừa thấy <em>đêm tối tăm</em>, vừa thấy <em>đêm nồng nàn</em>. Chẳng biết mắt nào là mắt còn lại, chỉ biết rằng con mắt còn lại <em>nhìn một thành hai</em>. Chỉ biết rằng : 

  <em>Con mắt còn lại nhìn đời là không <br />
  Nhìn em hư vô nhìn em bóng nắng <br />
  Con mắt còn lại là con mắt ai</em>

  Trịnh Công Sơn làm tôi giật mình. <em>Bóng nắng</em> là một chữ trong kinh, và, như anh nói, từ khi trời là trời trăng là trăng <em>câu kinh đã bước vào đời</em>. Con mắt còn lại là con mắt ai ? Tôi không muốn nghĩ như thế, nhưng tôi cảm thấy câu trả lời nằm trong đoạn kết của <b>Đoá Hoa Vô Thường</b> mà anh đã soạn rất khúc chiết với nhập đề, thân bài, kết luận, với quá trình tìm em - gặp em - mất em - an nhiên. 

  Trịnh Công Sơn làm tôi giật mình. Anh bắt tôi phải hát lại những bài hát trước trong cảm nhận mới đó của tôi về chập chờn <em>bóng nắng</em> trong tâm thức của anh. <em>Con mắt còn lại hiện ra</em>, và đây là một mà hai : 

  <em>Từ lúc đưa em về<br /> 
  Là biết xa nghìn trùng</em>

  Nghìn trùng nằm ngay nơi giây phút tao ngộ. Và đây là hai mà một : 

  <em>Từ trăng thôi là nguyệt một hôm bỗng nghe ra <br />
  Buồn vui kia là một như quên trong nỗi nhớ <br />
  Từ trăng thôi là nguyệt tôi như giọt nắng ngoài kia<br /> 
  Từ em thôi là nguyệt coi như phút đó tình cờ</em>

  Buồn vui là một, quên nhớ là một, phút tình cờ chụp bắt được điều đó hiện ra đây đó khá nhiều, có điều là Trịnh Công Sơn hát lên nhẹ nhàng như thơ, người hát nghe giọng thơ nhiều hơn là nghe ý tưởng. Nếu để ý, câu hát sâu thẳm. Lại ví dụ : 

  <em>Lòng thật bình yên mà sao buồn thế <br />
  Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ</em>

  Thật bình yên. Mà buồn ! Buồn nằm sẵn trong bình yên ? Nếu không, tại sao anh khóc từ bao giờ ? Anh khóc từ trước, rồi anh mới giật mình, trong một phút tình cờ, thấy mình đang khóc. Ai không tin ở cái giật mình đó, hãy nghe Trịnh Công Sơn giật mình một lần thứ hai :
   
  <em>Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy <br />
  Giật mình tỉnh ra ô nắng lên rồi</em>

  Thật lệ rơi. Mà không buồn ! Giật mình : nắng lên. Thế thì nắng đã nằm sẵn trong giọt lệ ? Là một với giọt lệ ? 

  Tôi bắt gặp chớp nhoáng thần bí đó trong cả cách dùng tĩnh từ của Trịnh Công Sơn : <em>môi em hồng như lá hư không</em>. Lá hư không là thế nào ? Là môi em vừa có dáng như ngọn lá vừa có dáng không như ngọn lá ? Là có màu vừa hồng vừa không phải hồng ? Có một cái gì vừa thật vừa không thật ? Nghĩ cho thật kỹ, đúng là môi em tôi như thế. Đúng như tôi nghĩ là như thế. Nói như ngọn lá, như màu hồng là sai. 

  Lại một tĩnh từ khác trong rất nhiều ví dụ như vậy : 

  <em>Nhìn cỏ cây ráng pha màu hồng <br />
  Nhìn lại em áo lụa thinh không</em>

  Ráng chiều có thật nhưng sắp đi vào hư ảo rồi, chớp nhoáng thôi. Nhìn hư trong thực như thế, giật mình nhìn lại em tôi... ôi thần kỳ hai chữ <em>thinh không</em> ! Lụa nhẹ như khói đang tan, em cũng vậy, như thực như huyễn, chỉ còn là nét đẹp diễm ảo, mong manh đó thôi. 

  Tôi không muốn đóng khung Trịnh Công Sơn trong một triết thuyết nào cả. Anh tuyên bố chỉ muốn làm kẻ rong chơi và chấp tay van vái chỉ xin được như thế mà thôi. Nhưng khi anh mất, tôi không khỏi nghĩ đến những mong manh đã ám ảnh anh những năm gần đây và tôi giật mình chợt thấy anh đã là thi sĩ của mong manh như vậy từ lúc đầu, từ bao giờ ? Đây là đoá quỳnh của thuở xuân xanh : 

  <em>Đêm này đêm buồn bã với những môi hôn <br />
  Trong vườn trăng vừa khép những đoá mong manh</em>

  Tại sao môi hôn mà buồn bã thế ? Buồn nằm trong hạnh phúc ? Là một với nhau ? Nhưng quả thật đoá quỳnh đã hôn đêm trăng như thế. Hãy xem hoa nở : 

  <em>Ta mang cho em một đoá quỳnh <br />
  Quỳnh thơm hay môi em thơm <br />
  Em mang cho ta một chút tình <br />
  Miệng cười khúc khích trên lưng</em>

  Hoa đang nở trên lưng một cuống lá dài như môi ai cười trên lưng một người tình. Nhưng cũng môi đó, mới cười với trăng đã hôn từ giã đêm trăng với những cánh đang khép, đang úa, buồn bã. Tôi giật mình : đoá quỳnh của thuở xuân xanh chính là <b>đoá hoa vô thường</b> nở trong tâm của anh ở khoảng cuối đời. Anh đi với đoá quỳnh, anh đến với đoá quỳnh, khép lại một chu kỳ vòng quanh. Anh là đêm trăng của ngày xưa đã hôn nhau buồn bã với đoá quỳnh mong manh và từ đó dòng nhạc của anh róc rách những mong manh như thế cho đến khi anh chơt nhận ra ta là đêm nở <em>đoá hoa vô thường</em>. 

  Còn lại chuyện cuối cùng phải nói : vậy thì tôi với em là một hay hai ? Là một chăng ? Thì đấy, Trịnh Công Sơn đã có lần hăng hái : 

  <em>Em là tôi và tôi cũng là em</em>

  Chẳng ai tin. Người không tin nhất chính là anh. Đừng tin ! 

  <em>Đừng nghe tôi nói lời tăm tối <br />
  Đừng tin tôi nhé vì tiếng cười <br />
  Tôi như là người ngồi trong đêm dài <br />
  Nhìn tôi đang quá ngậm ngùi</em>

  Tôi với em không thể là một được bởi vì em là muộn phiền và muộn phiền thì đối nghịch với hồn nhiên mà tôi mơ ước. Hồn nhiên lấp lánh như mặt trời trong lắm bài. Trịnh Công Sơn mơ ước trở về với hồn nhiên như trở về với bản chất của anh, như trở về với con chim thuở nhỏ, <em>với hoa trên đồng xanh một sớm mai rất hồng</em>. Anh muốn trở về với thật thà, với khờ dại, với ngây ngô, anh ngẩn ngơ nhìn người kia, <em>dường như chờ đợi thật ra đang ngồi thảnh thơi</em>, anh nhìn đứa bé. Đứa bé ! đó mới thật là một của Trịnh Công Sơn, bởi vì đó là hồn nhiên, đó là cội nguồn, đó là quê nhà nằm sâu trong tiềm thức của anh. Hồn nhiên có khi trở về lồng lộng trong cả bài hát như cánh diều lồng lộng trong không, có khi âm thầm, văng vẳng, thiết tha, sâu lắng trong một câu, trong một chữ. Những lúc đó, Trịnh Công Sơn hân hoan : 

  <em>Hôm nay tôi nghe có con chim về gọi <br />
  Về giữa trời về hót giữa đời tôi <br />
  Hôm nay tôi nghe tôi cười như đứa bé <br />
  Mới lớn lên giữa đời sống kia</em>

  Trịnh Công Sơn là người thi sĩ duy nhất của tình yêu không cho chữ em đi sóng đôi một cặp ngọt ngào với chữ anh. Chữ em mồ côi chữ anh trên lưỡi. Chữ em mù loà đi tìm chữ anh. Gặp vớ vẩn một hai lần trong một hai bài hát đầu, nhưng nhạt nhẽo, vô duyên lắm. Còn thì Trịnh Công Sơn chỉ tôi với em, em với ta, như thử hai người yêu là hai người <em>ở trọ gần nhau</em>.
   
  Có lẽ vì thế mà tôi hát Trịnh Công Sơn với hạnh phúc tràn trề. Bởi vì tôi hát sự thực trong lòng tôi, trong lòng người, trong lòng đời. Có bao giờ ai một với ai trong cuộc tình ? Cứ xa xa mà tôi khiêm tốn như thế, hoạ may tưởng mình có lúc đến gần làm một. Như thế là hạnh phúc. Đến gần, giọt <b>nắng thủy tinh</b> có khi là giọt lệ.

  <b>Cao Huy Thuần</b>


title: Bửu Chỉ, người chiến sĩ quả cảm
created: 2004-12-17 15:38:33+00:00
edited: 2014-06-23 14:28:55+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Bửu Chỉ
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Võ Quê
url_id: BuuChiNguoiChienSiQuaCam
body:
  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb; clear: right;"><img src="/ban-be/buu-chi/tranh-buu-chi/buuchi1.jpg" alt="Bửu Chỉ" title="Bửu Chỉ" /><br />
  Bửu Chỉ</div>

  <p>Cách nay hai năm, vào lúc 14 giờ 34 phút ngày 14.12.2002, người nghệ sĩ tài hoa Bửu Chỉ đã ra đi. Cuộc ra đi của một hoạ sĩ, chiến sĩ quê hương vào thế giới vĩnh hằng, để lại cho gia đình, bạn bè, những người yêu nghệ thuật tạo hình trong nước và quốc tế niềm tiếc thương vô hạn.
  </p>
  <p>
  Hoạ sĩ Bưủ Chỉ sinh ngày 8.10.1048 trên mảnh đất Huế thân yêu. Anh đã có một quá khứ hào hùng trong những năm tháng đấu tranh giữ nước.Ngọn bút sắt của anh ngời ánh lửa xuống đường, trong ngục tù khắc nghiệt. Sự trung thực, dũng cảm, tình yêu nước nồng nàn của anh; đôi bàn tay tài hoa của anh đã từng làm cho kẻ thù khiếp sợ : <i>"Tranh anh đỏ máu đêm tù. Sợ tranh anh chúng trả thù tay anh. Dù cho điện, nước cực hình. Quên đau anh vẫn vẽ tranh chống thù"</i>.
  </p>
  <p>
  Những năm 1971, 1972, trong cương vị Tổng thư ký Hội Sinh viên Sáng tác Huế, giới văn học quý trọng anh với những trang viết giàu tính hùng biện, cháy bỏng tình yêu  quê nhà trên các tờ báo đấu tranh như: Nối Tay, Tiếng Gọi Sinh Viên, Giữ Đất, Mặt Trận Văn hoá Dân tộc Miền Trung...; Giới nghệ sĩ mỹ thuật trân trọng anh qua những tác phẩm tâm huyết trên những bức tường Huế, trong những trang báo in ronéo; Giới yêu thích âm nhạc ngưỡng mộ anh khi anh cất cao giọng hát trong những giảng đường đại học với bài ca <i>"Việt Nam trên đường chúng ta đi"</i> của Huy Du. Giọng hát anh rực lửa mà trữ tình dân tộc. Anh say sưa hát, có khi dây đàn đứt, ngón tay anh bật máu. Quê hương này đã là cội nguồn sáng tạo mãnh liệt của anh.
  </p>
  <p>
  Từ ngày đất nước thống nhất, là người của phong trào, anh đã sống, đã hòa nhập vào mạch sống chung của dân tộc. Lần lượt anh đã tham gia đảm nhận các vai trò lãnh đạo Hội Văn Học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế, rồi Bình Trị Thiên, Hội Mỹ Thuật Việt Nam...Anh đã được Hội Mỹ thuật Việt Nam trao tặng Huy chương Vì Sự Nghiệp Mỹ Thuật Việt Nam do sự nỗ lực sáng tạo nghệ thuật của anh trước và sau năm 1975.
  </p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/buu-chi/tranh-buu-chi/buuchitranh.jpg/image_preview" alt="Bửu Chỉ" title="Bửu Chỉ" /></div>

  <p>
  Sung sức trong lao động mỹ thuật, tư duy về không gian, thời gian, về thân phận con nguời trong những năm 80 anh đã vẽ rất nhiều tranh sơn dầu với bút pháp lạ; thể hiện sự tìm tòi cái mới trong hình thức để chuyển tải tinh tế nội dung giàu tính nhân văn trong từng tác phẩm. Tranh của anh đã được nhiều nhà sưu tập tranh trong và ngoài nước tìm mua với giá cao. Anh đã thực hiện nhiều cuộc triển lãm thành công như: 1986-Triển lãm tại Liên Xô (cũ); 1987-Triển lãm tranh bao bố cùng họa sĩ Hoàng Đăng Nhuận tại Huế; 1988-Triển lãm cá nhân tại Paris (Pháp); 1989-Triển lãm chung với họa sĩ Hoàng Đăng Nhuận tại Huế; 1994-Triển lãm cá nhân tại Hồng Kông; 1995- Được mời tham gia cuộc triển lãm <i>“Quyền Hy Vọng”(</i>The right to hope) của Liên Hiệp Quốc với hoạ sĩ thuộc 47 quốc gia trên thế giới; 1997-Triển lãm chung với họa sĩ Hoàng Đăng Nhuận tại Galerie Vĩnh Lợi-TP. Hồ Chí Minh; 2000-Triển lãm chung với họa sĩ Đinh Cường và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tại Galerie Tự Do-TP. Hồ Chí Minh; 2001-Triển lãm chung với họa sĩ Đinh Cường nhân kỷ niệm 100 ngày nhạc sĩ Trịnh Công Sơn từ trần; Tháng 7.2001 Triển lãm chung với họa sĩ Đinh Cường tại Galerie Tự Do-TP. Hồ Chí Minh. Đây được xem như là cuộc triễn lãm cuối cùng của người họa sĩ tài tài hoa Bửu Chỉ.
  </p>
  <p>
  Hiện nay, độc giả trong và ngoài nước ghi nhận và trân trọng sự định hình măng-sét tạp chí Sông Hương trước đây mà họa sĩ Bửu Chỉ là người thể hiện. Lô-gô Tạp chí Sông Hương tạo sự cảm xúc thật với hình tượng con chim Phụng hoá thân thành dòng Hương Giang, núi Ngự Bình; đã khái quát một vùng đất trữ tình, thơ mộng, một cõi thiêng của mỹ thuật, văn chương, âm nhạc...
  </p>
  <p>

  Trong bài viết <i>“Bửu Chỉ, ám ảnh và khát vọng”, </i>nhà thơ Thái Ngọc San, nguời bạn nghệ sĩ tâm đắc của Bửu Chỉ đã rất đúng khi khẳng định về Bửu Chỉ <i>:” Khi chiến tranh đã đi qua, đất nước đã hoà bình, Bửu Chỉ lại bùng nỗ những mối ám ảnh khác, nhất là những năm về sau này. Bây giờ là những mối ám ảnh triền miên về không gian, thời gian, về sự sống và cái chết, về hạnh phuc và nỗi khổ đau của con người, của nhân loại trên trái đất...”</i>
  </p>
  <p>
  <br />
  <b>Võ Quê</b><br />
  <a href="http://www.vannghesongcuulong.org">http://www.vannghesongcuulong.org</a>
  <br />
  <br />
  </p>


title: Bửu Chỉ, tự bản chất là một con người phản kháng
created: 2004-12-18 07:59:44+00:00
edited: 2014-06-23 14:28:54+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Bửu Chỉ
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Trịnh Công Sơn
url_id: BuuChiTuBanChat
body:
  <div style="display: block; float: right;"><img  src="/songs/albums/T06/2005-11-15.8504123314/image" width="313" alt="Bửu Chỉ 1970" title="Bửu Chỉ 1970" /></div>

  Trong những năm chiến tranh ác liệt nhất ở miền Nam, nếu ở địa hạt âm nhạc tôi viết những ca khúc phản chiến và khát vọng hoà bình thì ở phía hội hoạ, hoạ sĩ Bửu Chỉ gần như là người duy nhất vẽ rất nhiều về đề tài chiến tranh và hoà bình. Anh nổi tiếng vào thời ấy với những tranh nhỏ trên giấy vẽ bằng bút sắt mực đen. Tranh anh được in trên các tạp chí nước ngoài và gây được một dư luận rộng rãi.

  Trong phong trào sinh viên học sinh ở Huế gần như Bửu Chỉ và tôi luôn luôn có mặt bên nhau. Chúng tôi cùng hát với nhau trong những đêm không ngủ, những ngày xuống đường và nhiều nhất là những buổi hát nuôi dưỡng hào khí ở quán cà phê Tổng Hội.

  Bửu Chỉ, tự bản chất là một con người phản kháng. Anh không chỉ nổi loạn vời chính bản thân mình mà còn muốn phá phách những trật tự xung quanh. Đó cũng chính là tiền đề cho những cuộc dấn thân không ngừng nghỉ trong cuộc đấu tranh thời chiến và bây giờ muốn tiếp nối con người ấy trong hội họa. Hội họa đối với Bửu Chỉ chính là đời sống và đời sống với anh cũng chính là hội họa. Ngày xưa đã thế, ngày nay còn hơn thế nữa. Nhất là trong thời gian này. Cuộc sống đã đi qua. Thời gian đã đi qua. Đi qua nhưng không đánh mất mà ngược lại đã thai nghén một cái nhìn khác sâu thẳm hơn trong tâm tưởng về một số phận không thể nào cứu rỗi đuợc trong định mệnh mỗi một con người. Tôi có cảm giác càng ngày anh càng đi sâu hơn vào sự nghiệt ngã của một sự chọn lựa bất khả kháng của chính bản thân mình, một sự lựa chọn hình như đã được định hình từ ngày còn trẻ, những ngày mà đấu tranh và nhà tù chỉ được xem nhẹ như một sư đam mê phiêu bồng phiêu nhiên của cuộc sống.

  Đừng đòi hỏi ở Bửu Chỉ những gì không thuộc về anh. Cái gì chúng ta đòi hỏi hoặc tìm kiếm ở một con người chính là cái điều mà người ấy có chứ không phải cái của ta và càng không phải cái của tất cả mọi người. Lại càng không phải cái mà người ấy sẽ có.

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img  src=" /ban-be/buu-chi/tranh-buu-chi/buuchisignature.jpg/image_preview" alt="Tranh Bửu Chỉ" title="Album Tranh Bửu Chỉ" /><br />
  Album Tranh Bửu Chỉ, 2003</div>

  Hãy trả lại tự do cho mọi cuộc dấn thân hoặc không dấn thân. Cho mọi cái nhìn phóng khoáng hoặc trì trệ. Cho mọi trí tuệ hoặc u uất lặng thinh. Cho cuộc đời rộng mở hoặc khép lại.

  Không có cuộc đấu tranh nào chấm dứt. Ở bề mặt của một số ao hồ, bể sông có thể yên tĩnh nhưng những cơn cuồng nộ ở đáy sâu vẫn sục sôi một đời sống riêng. Đó là nỗi đam mế sâu thẳm nhất của những tâm hồn muốn mãi mãi đánh thức mình, muốn mình mãi mãi là kẻ tỉnh thức để cuộc sống không còn giấc ngủ nào khác hơn là giấc ngủ của sấm sét.

  Những điều tôi viết loanh quanh trên đây hình như là nói về Bửu Chỉ. Nói về một người không thể nào nói hết dù cho kẻ ấy có như là hòn sỏi, cục sạn bên đường.

  Bửu Chỉ đã đi qua con đường đấu tranh hiện thực trong cuộc sống cũ và bây giờ rỗi rảnh thiền toạ đi đứng ngủ ngáy trong cuộc đời riêng để dấn thân vào một cuộc đấu tranh mới. Cuộc đấu tranh siêu thực không bờ bến, chẳng cần lập ngôn gì cả, nhưng rõ ràng biên giới cuối cùng chính là tự tại bản thân.

  Nói đúng về một người là điều rất tốt. Nhưng nói sai về một người lại có thể là một điều tốt hơn. Bởi vì cuộc đời chuyển động và cái sai hôm nay có thể là cái đúng của ngày mai hoặc là ngược lại.

  Bửu Chỉ nằng nặng. Hình như là rất nặng nữa. Sự nặng nhẹ trong cuộc đời này biết lấy trong tình huống nào để đo lường đây.

  Đo lường chỉ là cái cớ để những bức tranh mới của Bửu Chỉ nhảy cỡn trong một cuộc truy hoan mới, một cuộc truy hoan vô tận về cõi chết hoặc nhẹ hơn, vào một cõi vô thường.

  **T.C.S.**

  Nguồn : Sách <b>"Tranh Bửu Chỉ"</b>, nxb Trẻ, 2003.


title: Bửu Chỉ từ những dấu tay lấm màu
created: 2004-12-17 14:00:41+00:00
edited: 2014-06-23 17:24:32+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Đinh Cường
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Đinh Cường, Virginia 10, 2002.
url_id: BuuChiTuNhungDauTay
body:
  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/buu-chi/tranh-buu-chi/dinhcuongbyBC.jpg" alt="Đinh Cường" title="Đinh Cường by Bửu Chỉ" />
  </div>

  <p>Từ lâu lắm, đã hơn ba mươi năm, tôi còn giữ bức tranh nhỏ vẽ trên giấy do những dấu tay lấm màu cuả Bửu Chỉ để lại.
  </p>
  <p>Tôi thường hay tưởng tượng, rồi vẽ viền theo. Lần này, dấu tay là khuôn mặt thiếu nữ. Chỉ nói sao giống Vy. Tường Vy, người con gái nhỏ nhắn, hiền lành ở phía trên chùa Từ Đàm, sau này thành vợ Chỉ, cho đến nay, có ba người con trai đã trưởng thành.
  </p>
  <p>Chúng tôi thân với nhau từ đó. Thỉnh thoảng tôi về thăm Bửu Chỉ ở Vỹ Dạ. Chỉ ở phòng sau, bên trái, ngôi biệt thự kiến trúc kiểu Pháp nằm giữa khu vườn rộng, phía sau là bờ sông Hương, cuả cha mẹ (thân phụ Chỉ là cụ Ưng Thuyên, cháu nội Tuy Lý Vương, cùng với Tùng Thiện Vương nổi tiếng là thi bá trong hoàng tộc Huế. Ba Chỉ cũng vẽ tài tử, tranh không thua kém những họa sĩ
  trường ốc mỹ thuật, mẹ Chỉ là người đã từng dịch truyện Kiều ra Pháp văn, thương nhất Chỉ vì là con út).
  </p>
  <p>Thời gian đầu tiên, Chỉ nghiên cứu nhiều về hội họa qua sách báo Tây Phương. Tôi còn nhớ, trên cánh cửa phòng, Chỉ cắt dán những tranh in của Cézanne vẽ tĩnh vật, người, lấy từ báo Paris Match ... Tôi vẫn nghĩ , về căn bản màu dầu, Chỉ đã suy nghiệm từ
  ông tổ của hội họa hiện đại Châu Âu này. Với những gam màu xám, vàng đất chắc nịch, cả những touches màu choàng lên nhau trên toile ...
  </p>
  <p>Bửu Chỉ đã đến và ở lại với hội họa bằng ý thức và một sự chọn lựa rõ rệt. Lúc đó, Chỉ đã tốt nghiệp đại học luật khoa Huế (1971). Giai đoạn này là thời điểm phong trào chống chiến tranh lên cao, để tiến đến hiệp định Paris . Và ngay sau hiệp định ký kết, năm 1973, chúng tôi đau đớn mất một người bạn - nhà thơ Ngô Kha. Bửu Chỉ đã vẽ <i>Nhà Thơ Nằm Chết, Trái Tim Trổ Bông</i>" thật là bi thiết. Sang Pháp, Chỉ đã vẽ lại bức ấy giữa đêmTết dương lịch 1989, và một số tranh khác hoài niệm Ngô Kha.
  </p>
  <p>Với chiếc mũ bê rê đội nghiêng như Ché Guevara, áo ka ki màu xanh rêu, dáng gầy nhỏ, giọng nói sang sảng, Bửu Chỉ là khuôn mặt actif trong những ngày xuống đường, những đêm không ngủ của sinh viên Huế ở Tổng Hội. Những bức tranh nhỏ mực đen, bút sắt của Chỉ đã gây xúc động và ấn tượng, như lời nói cuả Chỉ :
  <i>Khi bạo lực còn tồøn tại thì đấu tranh chống bạo lực vẫn còn tiếp diễn."</i>
  </p>
  <p>Năm 1972, Bửu Chỉ bị chính quyền Sài Gòn bắt giam cùng với nhiều sinh viên tranh đấu khác. Nhưng chính thời gian trong tù, thời ở Khám Chí Hòa, 1973-74, là thời sung mãn nhất cho những bức vẽ bút sắt của Chỉ. Đã gây một không khí lan rộng ra nước ngoài (anh vừa sưu tầm lại một số làm thành tập Mặt Trời Tự Do). Đến ngày 30.4.1975 Bửu Chỉ mới từ Lục Tỉnh về Sài Gòn. Anh
  được ra khỏi tù từ ngày đáng ghi nhớ ấy. Thời gian sau 75 Chỉ vẽ nhiều tranh sơn dầu, một số vẽ trên bố gai bao tải. Và tôi bị ám ảnh ngay bởi những tĩnh vật Ly Cà Phê. Chỉ đã tạo được cho mình một ngôn ngữ nghệ thuật, hay nói như Picasso : "<i>nghệ thuật là ngôn ngữ của các tín hiệu</i>." Ly cà phê, một hay nhiều ly, với bố cục lạ, đơn giản, có ly bị ngã đổ ... cà phê loang ra như máu đọng. Có phải đó là thời gian mà chúng ta thường ngoài bên quán cóc lề đường, cùng trầm ngâm về những đổi thay, thăng
  trầm của cuộc sống . Những năm tháng khó khăn sau khi Huế giải phóng, thời Bửu Chỉ, Trịnh Công Sơn bên hội văn nghệ Bình Trị Thiên, tôi ở trường Cao Đẳng Mỹ Thuật. Thời của "Nhà máy không khói" (Bửu Chỉ vẽ bìa tạp chí Văn Nghệ Bình Trị Thiên, số 1, năm 1976, bị đem ra mổ xẻ, phê bình : vẽ nhà máy vôi Long Thọ mà không có khói , ám chỉ nhà máy của xã hội chủ nghĩa ?). Chúng tôi phải cam chịu sự thô bạo về những cái nhìn nghệ thuật như vậy... Cho đến hơn mười năm sau, không khí mới cởi mở hơn. Từ những
  bức xúc, Bửu Chỉ bắt đầu lên tiếng :
  </p>

  <p>"<i>... Khởi đi từ nhận thức rằng : nghệ thuật chỉ có trong tự do, nên làm nghệ thuật đó là công việc của cá thể. Vì vậy đòi
  hỏi sự trung thực và dũng cảm ở người sáng tạo ...<br />
  <br />
  Người ta hay đặt vấn đề làm thế nào để có đỉnh cao nghệ thuật. Theo tôi nghĩ, thì hãy sống hết mình và làm việc hết mình.
  Trong một phút xuất hứng, xuất thần nào đó sẽ đạt đến đỉnh cao. Đừng bao giờ tự đặt trước mình những đỉnh cao trừu tượng để roài leo trèo một cách mệt mỏi.<br />
  <br />
  Nhưng trong bất kỳ tình huống nào, hoàn cảnh nào, muốn làm nghệ thuật thật sự thì phải bằng chính mình đến với cuộc đời.</i>" 
  </p>
  <p>(Bửu Chỉ : "<i>Bằng chính tôi, tôi đến với cuộc đời</i>", tạp chí Sông Hương, xuân Mậu Thìn, 1988). Sống trong bầu khí ám chướng, đầy giả hình, ma ø còn giữ được nguồøn lực sáng tạo thuần khiết là hiếm hoi ...
  </p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/buu-chi/tranh-buu-chi/buuchiclock.jpg/image_preview" alt="Buu Chi's clock" title="Buu Chi's clock" />
  </div>

  <p>Bửu Chỉ luôn tìm những tín hiệu mới cho tranh, đó là thời gian và phận người. Những mặt nạ đầy kịch tính, em bé xiếc trên lưng ngựa với những màu sắc dân gian của Huế. Đặc biệt là cái mặt đồng hồ tròn trên tranh của Chỉ, con sốø bằng chữ La Mã, kim
  dài, kim ngắn ... mà sao như gợi lại cái không gian, thời gian nào đầy ẩn mật. Cũng siêu thực nhưng không lạnh lùng như chiếc đồng hồ trên lưng ngựa của Dali, mà đôi khi là thông điệp của hy vọng :<br />
  <br />
  "<i>Vì trái tim như một quả đồng hồ treo<br />
  Em nhớ mỗi ngày lên giây<br />
  Sự sống đã bắt đầu từ đó ...</i>"<br />
  (Ngô Kha)
  </p>
  <p>Có khi là kim chỉ giờ khi nhà văn Nguyễn Tuân qua đời, thời điểm rất ít người đứng bên thi hài Nguyễn Tuân, Bửu Chỉ đã có mặt và ghi lại những xúc động ... Chỉ nhớ không, có lần chúng ta đã cùng ngồi trên chiếc cyclo thật thấp đi giữa phố phường Hà Nội,
  về tận Ô Chợ Dừa thăm Thái Bá Vân ... Anh ấy cũng không còn nữa.
  </p>
  <p>Không gian tranh Bửu Chỉ thường là khoảng không xám sậm và đôi vầng nhật nguyệt. Nhân vật là hình người gầy trơ xương, một thứ tượng đồng của Alberto Giacometti, mang tính bi thảm, như chực rơi xuống vực thẳm. Mà vực thẳm trong tranh Bửu Chỉ cũng chính là hy vọng hạnh phúc. Bởi những loé sáng bất ngờ ở cạnh dưới cùng bức tranh giữa cái không gian mù tăm đó . Và chính
  bởi hành trình của nghệ thuật mà Bửu Chỉ đã già dặn, chín muồi.
  </p>
  <p>Bửu Chỉ ít vẽ phong cảnh, nhưng bức Chỉ vẽ những cây platanes với chiếc cầu trắng bắc ngang dòng sông Loiret, từ nhà Đặng Tiến ở Orléans nhìn ra, vào mùa đông năm 1989 là một bức phong cảnh tuyệt đẹp. Chỉ đã ghi sổ tay câu của Tagore : " ...
  <i>hôm nay một con chim đã vạch cho tôi con đường, dẫn tôi ra khỏi khu rừng đến những bến bờ của đại dương niềm vui ...
  Bỗng nhiên tấm lòng tôi rộng mở</i>." Thật vậy, những bức tranh Chỉ vẽ năm 1989 khi qua Paris sáng tác và triển lãm
  là những bức thật phóng khoáng ... 
  </p>
  <p>Kỷ niệm đáng ghi nhớ nhất của chúng tôi là cuộc chơi của ba người bạn bước vào thế kỷ 21 : Trịnh Công Sơn, Bửu Chỉ và tôi bày tranh chung tại gallery Tự Do, Sài Gòn (từ 20.8 đến 7.9.2000). Bảy tháng sau đó thì Sơn mất. Không còn gì buồn bã hơn, đau đớn hơn cho chúng tôi. Chỉ và tôi đã chia sẻ trước sự mất mát, mà sao như cứ còn quanh đây khuôn mặt của Sơn, tiếng nói
  cười của Sơn ... cho đến tận bây giờ.
  </p>
  <p>Bửu Chỉ nghiên cứu nhiều về Phật Giáo, trao đổi cùng tôi bao điều hay của Phật. Chỉ còn tặng tôi tượng Phật nhỏ bằng ngọc xanh, đeo vào cổ như một kỷ niệm qúi và thấy yên lành, như được chở che ... Chúng tôi luôn tin vào đời sống tâm linh. Đó cũng
  là mạch nguồn của sáng tạo nghệ thuật.
  </p>
  <p>Dấu tay lấm màu rất nhẹ của Bửu Chỉ tôi giữ trên ba mươi năm vẫn không phai mờ, dấu tay mà thời gian cho thấy người bạn tài hoa và chân thật. Một tâm hoàn lãng mạn, nhân bản. Đã tự khẳng định mình trên con đường chông gai của nghệ thuật, Bửu Chỉ là một
  tên tuổi của hội họa hiện đại Việt Nam. 
  </p>
  <p>Là một giọt máu Việt Nam, và trong một chừng mực nào đó - cũng như&nbsp; Trịnh Công Sơn - Bửu Chỉ là <i>giọt máu</i> của Huế (mượn chữ Cao Huy Thuần). Bửu Chỉ còn dồi dào sức lực cho những thể nghiệm mới trên những tác phẩm hội họa. Có khi naò Nhật, Nguyệt đổi ngôi.
  </p>
  <p>
  <br />
  <b>Đinh Cường</b><br />
  Virginia 10, 2002
  <br />
  <br />
  </p>


title: Cảm nghĩ về Đêm Trịnh Công Sơn
created: 2005-08-15 06:12:06+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:27+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Hoài Văn, 1989.
url_id: CamNghiVeDemTCS
body:
  <div style="display: block; float: right; margin: 1em;"><img src="/ban-be/articles/images/dem-tcs1.jpg" alt="Đêm Trịnh Công Sơn" title="Đêm Trịnh Công Sơn" />
  <div class="discreet">Toàn cảnh <i>cave</i> Nhà Việt Nam.</div>
  </div>

  <p>
  <br />
  Từ lâu, bà con kiều bào vẫn ước ao được tiếp đón và gặp gỡ nhạc sĩ
  Trịnh Công Sơn, thì nay cơ hội đã đến: Trịnh Công Sơn đã sang Pháp, và
  ngày thứ bảy 27-5 vừa qua anh đã có mặt tại Nhà Việt Nam để khai mạc
  triển lãm mười ba họa sĩ Thành phố Hồ Chí Minh và sau đó tham gia đêm
  ca nhạc mang tên mình.
  </p>
  <p>Nhìn con người gầy gò, nước da sạm đen ấy, tôi chợt nhớ lại lần đầu
  tiên được thấy mặt anh trên màn ảnh vào khoảng những năm 70, trong một
  đoạn phim tài liệu đen trắng nói về cao trào đấu tranh của sinh viên và
  học sinh ở các đô thị miền Nam. Hình ảnh Trịnh Công Sơn đứng hát và đệm
  đàn ghi-ta trước đám đông sinh viên và học sinh trong đoạn phim đó đã
  để lại cho tôi một ấn tượng khó quên. Đấy cũng là lần đầu tiên tôi được
  nghe chính Trịnh Công Sơn hát. Đối với tôi, lúc đó, hiện tượng Trịnh
  Công Sơn là một cái gì thật mới mẻ và đã đến đúng lúc, mặc dầu nhạc
  Trịnh Công Sơn không phải là nhạc “đấu tranh”, nhưng nó có một sức hấp
  dẫn kì lạ đối với giới trẻ, dù đó là những ca khúc có hơi hướng “phản
  chiến”, hay chỉ là những bản tình ca hiền lành.
  </p>
  <p>Nhiều anh chị đến tham dự Đêm Trịnh Công Sơn đã từng ca hát nhạc
  Trịnh Công Sơn một thời, hoặc ở bên nhà, hoặc ở bên này, tại các trại
  hè. Có người biết Trịnh Công Sơn từ lúc anh còn hay đi hát cho sinh
  viên ở Sài Gòn cùng với Khánh Ly.
  </p>
  <p>Một thời đã qua, mặc dầu chưa xa, nhưng bây giờ không còn mấy ai đi
  trại hè nữa để còn có dịp cùng nhau ca hát. Họa chăng chỉ còn những dịp
  hiếm hoi như đêm ca nhạc này.
  </p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em;"><a href="/photos/album-2/tcs-thanh-hai-paris.jpg/"><img src="/photos/album-2/tcs-thanh-hai-paris.jpg/image_preview" alt="Đêm Trịnh Công Sơn" title="Đêm Trịnh Công Sơn" /></a>
  <div class="discreet">Trịnh Công Sơn và Thanh Hải.</div>
  </div>

  <p>Những người ở “bên này” hay “bên kia” một ranh giới chính trị nào đó
  đều có thể mê thích được nhạc Trịnh Công Sơn, bởi vì nhạc của anh không
  có ranh giới, không có bên này, bên kia, không có oán thù.
  </p>
  <p>
  Nhà văn Nam Chi, ở buổi nói chuyện đầu tiên về nhạc Trịnh Công Sơn cách đây gần hai năm, có nói: <i>"...
  Dòng văn học Sài Gòn thời đó, nói chung bi thảm. Còn thơ văn của cách
  mạng là thơ văn "anh hùng". Nhạc Trịnh Công Sơn nằm giữa. Nó vượt qua
  những bi thảm để xây dựng hạnh phúc bình thường, một nếp sống bình
  thường..."</i>.
  </p>
  <p>
  Đúng là những ca khúc của Trịnh Công Sơn hay nói đến những nỗi niềm
  riêng tư, những cảm xúc, ước vọng bình thường của con người, vì đấy
  chính là những cái gì chung nhất đối với mọi người. <b>Tình Yêu</b>,
  chẳng hạn, là nguồn cảm hứng dồi dào nhất trong toàn bộ sáng tác của
  anh. Cho đến ngày hôm nay, Trịnh Công Sơn đã có tới hơn 500 bản tình
  ca!
  </p>
  <p>Đêm Trịnh Công Sơn, với những lí do đặc biệt đã trình bày ở trên,
  với một cử tọa gồm toàn là bạn bè cũ và những người hâm mộ nhạc của
  anh, có lẽ đã là buổi gặp gỡ cảm động nhất từ trước đến nay ở Nhà Việt
  Nam. Gọi đây là một <i>"soirée de retrouvailles"</i>
  thật cũng không quá đáng. Có những người đã lặn lội từ Mỹ, từ Tây Đức
  qua, nhiều người từ dưới tỉnh lên, để được nhìn thấy tận mặt tác giả
  của những bài hát mà mình đã từng yêu thích.
  </p>
  <p>Trong lời giới thiệu rất xúc động của nhà văn Bửu Ý, cũng như trong
  lời phát biểu của nhà văn Nam Chi, hay của anh Nguyễn Ngọc Giao, người
  ta thấy toát lên một ý, có lẽ mới chỉ là ước vọng: một ngày nào đó, vào
  một dịp như Đêm Trịnh Công Sơn, tạo được những điều kiện thuận lợi hơn
  để bà con có thể tham dự đông đảo hơn (Nhà Việt Nam hôm đó đã phải giới
  hạn số chỗ, nên có nhiều người ghi tên muộn đã không được tham dự).
  </p>

  <div style="display: block; float: right; margin: 1em;"><img src="/ban-be/articles/images/dem-tcs3.jpg" alt="Đêm Trịnh Công Sơn" title="Đêm Trịnh Công Sơn" />
  <div class="discreet">Trịnh Công Sơn và Thanh Hải</div>
  </div>

  <p>
  Đêm ca nhạc bắt đầu với giọng ca trẻ trung của Thanh Hải trong bài <b>“Như cánh vạc bay”</b>.
  Lâu nay bà con ở Pháp ít có dịp được nghe Thanh Hải hát. Giọng của anh
  như có vẻ ấm dịu hơn, già giặn hơn cách đây một hai năm. Thanh Hải hát
  lại một loạt những bài cũ như: <b>"Một cõi đi về"</b>, <b>"Biết đâu nguồn cội"</b>, <b>"Chiều trên quê hương tôi"</b>, v.v. Trịnh Công Sơn cũng ôm đàn hát một số bài cũ và mới: <b>"Tinh khúc O’Bai"</b>, <b>"Cũng sẽ chìm trôi"</b>... Giọng Trịnh Công Sơn mặc dầu có hơi yếu đi, nhưng vẫn còn dẻo dai! Michiko hát <b>"Diễm xưa"</b>
  bằng tiếng Nhật Bản và tiếng Việt Nam, được thính giả rất hoan nghênh.
  Phải nghe cô bạn Nhật này hát mới thấy rằng nhạc Trịnh Công Sơn phải
  hát bằng lời Việt mới thật là hợp, và nhạc của anh có cái đặc biệt là
  lời và nhạc quyện với nhau, khó có thể tách rời ra được. Trong những ca
  khúc của anh, lời chiếm một địa vị quan trọng. Trịnh Công Sơn luôn luôn
  biết làm nổi những lời ca của mình bằng những nốt nhạc, những điệu láy
  thích hợp với ngôn ngữ tiếng Việt. Nếu bỏ lời đi, nhất là lời tiếng
  Việt, chắc là nhạc Trịnh Công Sơn không còn đủ yếu tố để hấp hẫn nữa. </p>
  <p>
  Nhưng giọng ca Thanh Hải dù có vui tươi đến đâu cũng không sao làm mất
  đi nổi cái buồn man mác trong nhạc Trịnh Công Sơn, cái buồn mà một thời
  đã ăn khớp với giọng hát điều hiu của Khánh Ly.
  </p>

  <p>Tôi vẫn tự hỏi, không biết nỗi buồn này có liên quan gì đến qui luật
  trong âm nhạc không? Vì tôi nhận thấy trong nhiều bản nhạc, anh hay sử
  dụng điệu thứ ( mode mineur). Hay nỗi buồn đó chỉ là nỗi buồn cố hữu,
  tiềm tàng trong tâm hồn của mỗi con người Việt Nam, do ảnh hưởng của
  những điệu ru con, điệu hò hoặc câu ca vọng cổ? Cũng có thể đó là nỗi
  buồn nội tâm của người thi sĩ, bắt nguồn từ những đau khổ của dân tộc
  mấy chục năm qua?
  </p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em;"><img src="/ban-be/articles/images/dem-tcs4.jpg" alt="Đêm Trịnh Công Sơn" title="Đêm Trịnh Công Sơn" />
  <div class="discreet">Trịnh Công Sơn và Michiko</div>
  </div>

  <p>Nói về ảnh hưởng từ bên ngoài của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, Nam Chi,
  trong buổi nói chuyện của anh lần trước, có nói đến nhạc blues của
  người Mỹ da đen. Riêng tôi, khi nghe nhạc Trịnh Công Sơn, nhất là giọng
  hát của Khánh Ly, tôi thường nghĩ đến Joan Baez và dòng nhạc “dấn thân”
  của những ca sĩ-soạn giả nhạc, mà Joan Baez là một trong những nhà đại
  diện vào những năm 60-70, cùng với Bob Dylan, Jacques Brel, v.v.
  </p>
  <p>Đêm Trịnh Công Sơn còn tiếp tục khá lâu sau khi Trịnh Công Sơn ra
  về. Một số anh chị đã ở lại để trò chuyện, liên hoan và thưởng thức món
  cháo của Nhà Việt Nam! Thanh Hải cũng đã có nhã ý ở lại để đệm đàn cho
  anh chị em hát.
  </p>
  <p>Cũng nhờ có phần văn nghệ tự do này mà người ta đã khám phá ra những
  giọng hát nhạc Trịnh Công Sơn rất “mùi”, như chị An, một giọng hát
  thiết tha, đã chinh phục được cảm tình của nhiều người. Xuân Thư, đại
  diện cho lớp người đã từng đi trại hè những năm 70, một lần nữa khẳng
  định tài năng vốn có của mình.Về phía nam giới, có anh Bửu Ý, Bạch Thái
  Quốc và Vũ Ngọc Cẩn cũng đã được mời ra hát. Chắc chắn trong cử toạ còn
  nhiều người biết hát và cũng muốn ra hát giúp vui. Nhưng đêm đã khuya
  rồi, lần sau gặp lại Trịnh Công Sơn ngày 10-6-89, chắc thể nào chẳng có
  dịp cùng nhau ca hát nữa?.
  </p>
  <p>
  <b>Hoài Văn</b><br />
  Đoàn Kết, số tháng 5/1989</p>
  <p class="discreet">
  <br />
  <br />
  Cám ơn Việt Thy đã đánh máy lại từ <b>Đoàn Kết</b>, số tháng 5/1989, tr. 18-19. Ảnh trắng đen của T. Huy, từ bản in của <b>Đoàn Kết</b>, ảnh màu từ mạng <a href="http://perso.wanadoo.fr/patrick.guenin/cantho/photos/galeriew.htm">Patrick Guenin/Le Viet Nam, aujourd’hui</a>
  và từ Thanh Hải, tất cả do chúng tôi khung lại. Rất tiếc “đêm lịch sử”
  đó không được trang bị với hệ thống thu băng, ngoại trừ cái
  radio-casette của Nam Chi thu tự động từ sàn gạch và qua các loa của
  phòng!
  </p>


title: Chiêm ngắm Ðoá Hoa Vô Thường
created: 2004-08-02 10:54:15+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:26+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Hà Vũ Trọng, 2001
url_id: ChiemNgamDoaHoaVoThuong
body:
  <p>
  <i>Chìm dưới cơn mưa một người chết đêm qua <br />
  Chìm dưới đất kia một người sống thiên thu <br />
  Chìm khuất trong ta một lời nói vu vơ <br />
  Chìm dưới sương thu là một đoá thơm tho... <br />
  ("Chìm dưới cơn mưa")<br />
  <br />
  Chỉ có trong tình yêu ta mới bắt gặp được cái chết của chính mình. Tình yêu cũng mở ngõ cho những lần hoá kiếp. Hãy thử bước vào thế giới đó để khởi đầu bằng một cái chết thật vô cùng yêu dấu. <br />
  Trịnh Công Sơn (Tình Khúc, 1967) <br />
  <br />
  Bởi chàng nhập vai Orpheus, nhà thơ... nhà kiến trúc nên huyền thoại, nhà phù thuỷ trước sự man rợ, và là người hành hương về cõi chết... <br />
  George Steiner (Silence and the Poet
  </i>
  </p>
  <h2>Khúc dạo</h2>
  <p>
  Chúng ta yêu nhạc Trịnh Công Sơn vì trong nhạc của anh có thơ. Vậy, chúng ta có được cả hai. Tự thơ đã là một loại nhạc biểu hiện cái đẹp và sự hài hoà của chữ nghĩa. Nhạc thơ ở anh song sinh từ niềm thôi thúc muốn tỏ tình với cuộc đời. Nhạc thơ đó cũng lung linh ảo diệu như bóng trăng in trên mặt nước mà chúng ta thường không phân biệt nổi đâu là nhạc là thơ. Nếu nhạc là con sông thì thơ là con trăng nhập vào mặt nước thành con thuyền chở tình yêu của anh. Nói cách khác, thơ và nhạc là đôi cánh để bay chở tình yêu trong những ca khúc của Trịnh Công Sơn, không thể tách lìa được. Từ đó thơ nhạc sẽ la đà bay vào lòng người, khiến tai ta có thể nghe được những âm thanh vọng xuống từ trời cao, tiếng của <i>đất trời rộn ràng... Dù em khẽ bước không thành tiếng, cõi đời bao la vẫn ngân dài.</i> Mỗi khúc hát của TCS là mỗi giấc mơ hoá thân thu mình bé lại làm mưa tan giữa trời, là mỗi lần tâm hồn bụi bậm thường nhật của chúng ta được tuôn tưới, gột rửa. <br />
  <br />
  Thơ ca đích thực nảy sinh từ vũ điệu của tâm hồn (Inayat Khan). Từ thơ mà nhịp điệu của tâm hồn được thể hiện. Có người sẽ cho rằng nét nhạc của Trịnh Công Sơn giản dị, đơn điệu. Hẳn là anh chuộng sự đơn sơ, giản dị, nhưng đây là cái giản dị của sự đạm bạc, khổ hạnh, <i>nghèo</i> mà vẫn giàu những cảm thức mĩ học tao nhã. Nét nhạc “đơn điệu” (<i>monotone</i> hay thể <i>monophonic ballade</i>) đó lại là dòng cảm thức cô tịch, của cá nhân trực cảm được nỗi cô đơn với vũ trụ, thiên nhiên. <i>Người ôm lấy muôn loài nằm trong tiếng bi ai.</i> Tiếng bi ai đó thấm cả vào lòng cảnh vật, sỏi đá tưởng là vô tri. <i>Làm sao em biết bia đá không đau... Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau...</i> Cảm được cái u ẩn của <i>vết lăn trầm hằn trên phiến đá nâu thêm ưu phiền...</i> hoặc có một dòng sông đã qua đời từ cơn mộng du nương chảy theo dòng sông là chứng nhân già nua của địa cầu để đọc xem nó đã ghi lại những gì về tình yêu sau những cơn địa chấn kinh hoàng. Lời thơ nhạc ở đây “diệu” ở chỗ như những ngón tay búng vào đúng những phím tơ trên mỗi người và để thả trí tưởng tượng thâm nhập vào tính vô tận của đời sống. <i>Trên mỗi thân người có nghìn phím tơ, búng ngón tay đàn thức dậy ước mơ... Ðôi khi thấy trên lá khô một dòng suối... </i><br />
  <br />
  Và nếu để đi tới chỗ rốt ráo vượt trên cả cái tiếng nhạc: đó là <i>tiếng người</i> trong tiếng thơ Trịnh Công Sơn. Tiếng của thân phận cát bụi <i>úp mặt bùi ngùi</i> trên đường: tiếng thiết tha ân cần của một tình yêu vô ngã, hỉ xả <i>để gió cuốn đi, để tim lăn trên đường mòn, để tình yêu xay mòn thành đá cuội, để treo tình trên chiếc đinh không</i> [trên cây thập giá đời], để ru tình nên chịu <i>quì gối vong nô, để làm đá cuội mà lăn theo gót hài</i>,... Chúng ta có thể kết tinh tất cả những hình ảnh đó vào trong sự tự nguyện chọn “qui y” hay ở trọ trong chính đôi chân của một người đẹp: <i>đi đứng ở trọ đôi chân Thuý Kiều</i>. Ðôi chân ấy chính là đôi chân của đoạn trường. Yêu cái giọng người nhu mì của Trịnh Công Sơn rõ ràng đã đồng điệu với thi sĩ Lorca: <i>“Thi ca đích thực chính là tình yêu, hết mình, quên mình... Tôi có thể nói với bạn rằng tôi ghét tiếng phong cầm, đàn, sáo. Tôi yêu cái tiếng người. Cái tiếng người đã chịu hạ mình vì tình yêu.”</i> Tình yêu hết mình đó chính là viên ngọc để Dã Tràng nghe và cảm thông được tiếng của muôn loài... Hoặc dẫu biết <i>gập gềnh nhiều kiếp lưu vong</i> nhưng vẫn gánh kiếp của một <i>tên tuyệt vọng</i> Sisyphus để lăn tảng đá đời:<i> Ta lăn đời đã quá đôi tay vẫn còn ôm mịt mùng...</i> <br />
  <br />
  Cảm thức mĩ học [như trong Thiền tông, đã nói ở trên] và hồn thơ của Trịnh Công Sơn cũng rất gần với những đoản khúc <i>hoà ca</i> (waka): “đem quả tim làm hạt giống gieo, để từ đó nở ra vạn lá biếc của lời” (Vạn Diệp Tập). TCS đã hoà điệu được cả hai mặt cảm xúc và biểu hiện phương Ðông bằng con đường khổ hạnh và tối thiểu (Minimalism) cần phải có trong tâm linh và nghệ thuật. Hơn nữa, cảm thức thẩm mĩ của anh trong nỗi ám ảnh về cái đẹp, vô thường, cái chết... cũng như khúc thức ballade của anh (mang âm hưởng chung của Ðông [Nam] Á) màu sắc gần với những bài hát ru và <i>dân dao</i> (minyo) của Nhật -- giải thích một phần cho tầm ảnh hưởng không nhỏ các ca khúc của anh đối với người Nhật vốn nổi tiếng về khiếu thẩm mĩ. Về mặt lịch sử, có sự đồng cảm của Nhật đối với một đất nước trong và sau cuộc chiến cũng tang thương, đầy hiểm nguy và thường trực giáp mặt với cái chết. Sự gặp gỡ của Trịnh Công Sơn trong Thiền học cũng là để tìm ra một đạo sống, một lối thoát bằng ý niệm đồng hoá sống với chết, sinh không tách li khỏi tử. Ðời sống được cái chết hầu cận, cái chết tháp tùng đời sống, cả hai cùng <i>nối liền một vòng tử sinh. Người chết nối linh thiêng vào đời. Trong khi ta về lại thấy ta đi.</i> Hoặc phủ nhận cả hai để đi tới chỗ vô thuỷ vô chung: <i>Không có cái chết đầu tiên... Không có cái chết sau cùng.</i> Từ đó anh đã thăng hoa cho <i>cát bụi tuyệt vời... Chìm dưới đất kia hạt cát bao la.</i> Bởi không chỉ riêng cái chết mới là một khủng hoảng toàn diện, mà sống cũng là một khủng hoảng (<b>1</b>). <i>Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời... </i>Sống trong cái chết cũng có thể hình dung một cách ngịch lí bằng đời sống được ngắm nhìn từ cõi chết, qua cách nhìn của nhà một nhà văn Tây ban nha: “<i>...Tôi muốn nhìn thế giới này bằng nhãn quan từ bờ bên kia... Tất cả phụ thuộc vào cái nhìn của tôi lên bạn như kẻ chết nhìn vào kẻ chết; Tôi đang sống trong một hoàng hôn vĩnh cửu của cõi chết, tôi ngửi thấy những đoá hoa tựa như mùi tử thi...”</i> (Valle Inclán). Trịnh Công Sơn đã từng nói về “cái chết yêu dấu” được hoá kiếp trong tình yêu hay trong mỗi tình khúc của anh: <i>Bởi cái chết đã dựng hình tượng trong cõi sống... Con người chỉ là một loài thiêu thân vô tội bay mãi vào ảo-tưởng-tình-yêu. Chỉ có trong tình yêu ta mới bắt gặp được cái chết của chính mình. Tình yêu cũng mở ngõ cho những lần hoá kiếp. Hãy thử bước vào thế giới đó để khởi đầu bằng một cái chết thật vô cùng yêu dấu</i> (Tình Khúc, 1967). <br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn đã từng và ngay lúc này đây đang vọng nhìn cuộc đời từ bờ bên kia: <i>mệt quá thân ta này, nằm xuống với đất muôn đời. Kìa còn biết bao người, dìu dặt tới quanh đây.</i> Ðã từng <i>ta thấy em trong tiền kiếp</i> tới cách nhìn sau này với nhãn quan lưỡng nguyên pha thêm tính u mặc (humour) kiểu Bùi Giáng trong bài hát <i>Con mắt còn lại. (Cõi bờ con mắt Hoa Nghiêm, con mắt còn lại một con khóc người/Bây giờ riêng đối diện tôi, còn hai con mắt khóc người một con</i>. – B.G.). Con mắt còn lại là con mắt Hoa Nghiêm: con mắt thứ ba: con mắt huệ nằm giữa trán. <br />
  <br />
  Văn Cao đã gọi chính danh Trịnh Công Sơn là người <i>ca thơ</i> – để nói về các thi ca sĩ <i>troubadour/minstrel</i> -- những sứ giả sống để phụng thờ và ca tụng tình yêu như là nguồn sáng cứu rỗi trong đêm trường Trung cổ. Một khoảnh khắc sống với quả tim yêu nồng nhiệt đáng giá hơn một trăm năm sống bằng quả tim khô héo, dù ngay cả khi ca tụng tình yêu bằng <i>những bài tình ca không có hạnh phúc.</i> Ðời thi ca sĩ là một </i>kiếp rong chơi: <br /><br /><i>Ðời vẽ tôi tên mục đồng <br />Rồi vẽ thêm con ngựa hồng <br />Từ đó lên đường phiêu linh. <br />
  <br />
  Ðời vẽ trong tôi một ngày <br />
  Rồi vẽ thêm đêm thật dài <br />
  Từ đó tôi thề sẽ rong chơi...</i> <br />
  (Chỉ có ta trong một thời) <br />
  <br />
  Chính phong thái <i>bohemien/gypsy</i> này mà hình ảnh người du ca Trịnh Công Sơn với cây đàn guitar cùng “nữ hoàng chân đất” Khánh Ly thời ấy (1967) hiện ra giữa trời và trong các quán café (sau đó là cặp tình nhân Lê Uyên và Phương), họ là những <i>café cantanta</i> (ca sĩ hát trong quán café) là một luồng sinh khí mới thu hút được một thế hệ rất lớn những <i>aficionado</i> (người hâm mộ), và đã trở nên một dấu ấn sâu đậm khó quên đối với họ. Phong thái này mặc dù thiếu cái <i>passion</i> (<b>2</b>) động của tiết nhịp flamenco nhưng nó lại là cái <i>Passion</i> (<b>3</b>), tĩnh -- đúng lúc để lặng mình mà chiêm ngắm lại những vết thương lòng của người VN, của những <i>vết lăn trầm</i>, của thân xác quê hương đang tan nát từng giờ trong những <i>Ca Khúc Da Vàng</i> (1967). Những bài hát ru như <i>Ngủ đi con, Lời mẹ ru</i> và đặc biệt bài <i>Ca dao mẹ</i>: hình ảnh người <i>mẹ ngồi trăm năm như thân tượng buồn để lại quê hương</i> là pho tượng bi cảm Pieta (Thương xót) sống động về người mẹ VN ru con, ru mình, ru quê hương trong tiếng võng bấp bênh phận người, trong lúc thần chết đang bay chập chờn... Cũng có thể nói phần lớn ca khúc TCS là những bài hát ru và hát kể và là những tự tình khúc. Rất nhiều lời tỏ tình mở đầu ca khúc của anh luôn là ngôn ngữ nói đằm thắm gần gũi đời thường như: <i>Chiều nay em ra phố về... Ngày mai em đi..., Ði về đâu hỡi em... Em còn nhớ hay em đã quên... Không có đâu em này...</i> TCS đã thăng hoa cho cái hồn đầy nhạc tính của tiếng Việt. <br />
  <br />
  Những khúc ca thơ chủ đề thân phận như <i>Vết lăn trầm, Dấu chân địa đàng, Từng ngày qua, Ru ta ngậm ngùi, Xin mặt trời ngủ yên</i>, ... làm ta nhớ tới những <i>Trầm Ca</i> (Cante Jondo của García Lorca) (<b>4</b>), chúng thổ lộ được hết cái hồn <i>duende</i> -- tiếng kêu bi thương phát toả được từ đáy lòng u uẩn -- được hát lên trong những quán café, góc phố, hoặc trong không khí bè bạn. Chúng biểu lộ được cái thân phận du mục của người VN trong thời chiến, trong khi không thể kiếm được tình tự đó nơi những rạp hát hào nhoáng thường là nơi mua bán cảm xúc như những sản phẩm; những nơi đó khó có thể là môi trường thích hợp cho nhạc Trịnh Công Sơn. <i>Ca khúc Da Vàng, Kinh Việt Nam, Ta Phải Thấy Mặt Trời</i>... cũng làm thức dậy cái tính độc lập ”vô chính phủ” (arnachy) trong tiềm thức của thanh niên. Từ đó ta hiểu tại sao nhạc TCS từng là mối “taboo” (cấm kị) đối với chính quyền của cả hai phía, nó bị kết án với cái tên gọi là nhạc <i>Xanh. Xanh</i>, bởi nó không theo <i>Vàng</i> hoặc <i>Ðỏ</i>. Hay có thể nói nhạc <i>Xanh</i> cũng là <i>Blues</i><b>5</b> bởi nó nói lên được cái thân phận nô lệ da vàng đầy tủi nhục. Nhìn lại <i>Gia tài của mẹ</i> là khát vọng “giải thực” (decolonization) cho cái tinh thần bị tha hoá của người Việt, đặc biệt là ở giới cầm quyền và trí thức trong thời <i>nội chiến</i><b>6</b>. Rất nhiều hình tượng về người Mẹ và người Nữ biểu tượng cho tình yêu xuyên suốt trọn đời sáng tác của TCS, đó là sự hướng về Nữ tính Vĩnh cửu (<i>Éternal Féminin</i> -- Goethe) làm biểu tượng cho sự cứu rỗi chung.<br />
  <br />
  Ðịnh mệnh của người thi ca sĩ Trịnh Công Sơn như định mệnh của chàng Orpheus [trong thần thoại Hi lạp] đã phải hành hương xuống tận cõi âm ti, bằng mãnh lực của lời thơ tiếng nhạc làm nguôi dịu những linh hồn đang bị đày đoạ và để cứu lại người tình đã bị rắn độc giết hại. Tiếng hát cung đàn lyra của Orpheus cũng đã cứu bao người khỏi chết vì giọng mật ngọt của ngư nữ Siren huyễn hoặc giữa trùng khơi... Do màu sắc tâm linh trong những ca khúc của Trịnh Công Sơn nên tự chúng không thể là loại ca khúc phổ thông để tiêu khiển, vì khi hát lên được cái hồn trầm uất của mình là giải nguôi được cho tâm bệnh của mình. Ở trong đó đã tiềm ẩn chức năng chữa trị của các <i>shaman</i> (thầy mo) là dùng những khúc phù chú để chữa lành xoa dịu nỗi đau tâm hồn và thể xác. <i>Shaman</i> là nhà thơ, nhạc sĩ, hoạ sĩ, thầy thuốc đồng thời hiệp thông giữa hai cõi sống và chết -- làm vai trò giải tà, giải oan và chiêu tụ. Ðiều này thấy trong <i>Ca Khúc Da Vàng</i> và như trong lời mở đầu kêu gọi thống thiết của Trịnh Công Sơn trong <i>Kinh Việt Nam</i> (1968): <i>Ta phải đi tới bằng con tim sứ giả mang niềm tin và lời hứa hẹn của những người đã nằm xuống... Xin đừng bao giờ làm kẻ phản bội với một quá khứ hiển linh... </i><br />
  <br />
  Dõi trông cuộc hành hương của người du ca sĩ Trịnh Công Sơn ta thấy nhạc khởi đầu đã hoà chung vào với từng giọt nước mắt buồn rơi trong đêm mưa từ độ ấy... và từ đó đêm [và mưa] bao trùm lên những ca khúc của anh – như những bài <i>Tụng ca Ðêm</i> của thi sĩ Novalis: “Ðêm đã trở nên, dạ con kết trái, đầy những mạc khải...” – <i>Ðêm ta nằm nghe tiếng trăm năm... đêm nghe tiếng muôn trùng, đêm nghe tiếng khóc cười của bào thai</i>. Hoá thân vào dòng thác đêm là cái chết đang cuốn trôi đi tất cả trong <i>Ðêm thấy ta là thác đổ. Ôm lòng đêm</i> trong <i>Phôi pha</i>. Ðêm mạc khải cho <i>trăng vàng khai hội một đoá hoa quỳnh. Từ đó ta là đêm nở đoá hoa vô thường... </i><br />
  <br />
  Từ thánh vịnh ca <i>Cát bụi</i> tới hương thiền ca <i>Ðoá hoa vô thường</i>, ở thời khoảng giữa đã là một hành trình vượt qua những chặng thương khó của từng <i>Ca Khúc Da Vàng</i> đầy ắp những hình ảnh thánh giá, khổ nạn, phúc âm, lời kinh đêm, vực sâu, những lời truyền tin đợi chờ phục sinh... là nỗi tuyệt cùng chỉ còn hi vọng vào sự cứu rỗi của tình yêu. <i>Chúa đã bỏ loài người, Phật đã bỏ loài người, này em xin cứu một người, này em có nhớ cuộc đời... Ðợi chờ yêu thương trên cây thánh giá. Ðời có sân si dưới bóng bồ đề...</i> Cho tới thời điểm tĩnh tịch giữa ngọ<b> (7</b><i>) cây trưa thu bóng dài và tôi thu bóng tôi</i> là nỗi khát khao đi tìm lại sự an nhiên (<i>người về soi bóng mình</i>) trong cõi tâm linh với hương thiền đầy tính mĩ học (mà thiền sư Nhật Suzuki Daisetz đã tung gieo ra ngoài thế giới). Những tác phẩm mang hương vị Thiền thời kì này (1972 –75) như <i>Ở trọ, Biết đâu nguồn cội, Ngẫu nhiên, Nguyệt ca, Níu tay nghìn trùng, Giọt lệ thiên thu, Lời thiên thu gọi, Phôi pha, Bên đời hiu quạnh, Ðêm thấy ta là thác đổ, Cũng sẽ chìm trôi, Tự tình khúc, Một cõi đi về</i>,... và được “viên thành” bằng tổ khúc <i>Ðoá hoa vô thường. Ðoá hoa vô thường</i> có thể coi là bức “tứ bình” bằng nhạc, thơ và hoạ mở ra cho ta thấy trọn cuộc hành trình tâm linh đi tìm ý nghĩa trong cuộc hội ngộ với tình yêu, cái đẹp, cái vô thường. <br />
  <br />
  Khát khao đi tìm sự bình an của Trịnh Công Sơn trong Thiền tông, không hẳn là để tìm sự giải thoát hoặc để đạt tới cõi hoàn toàn an nhiên tự tại, mà có phần gần với lí tưởng Bồ tát [như đối với nhà thơ Cao Bá Quát] là “mang cái bệnh Duy-ma” vì chúng sinh (<b>8</b>) Lí tưởng này không nhằm đạt tới Niết Bàn, cho dù tình yêu ở đây có mang tính vô ngã đi nữa: <i>Tôi xin làm quán đợi buồn chân em ghé chơi/ Tôi xin làm đá cuội mà lăn theo gót hài/ Tôi thu tôi bé lại làm mưa tan giữa trời. </i>Trong ca khúc <i>Biết đâu nguồn cội</i> đó, đầy những hình ảnh [mang Âm tính, Nữ tính, Mẫu tính và Pháp tính] thường thấy trong Thiền tông: nước, trăng, thuyền [chứa chở trời đất và người] đều nổi trôi, che chở và uyển chuyển. Ở trong bài nhạc này để nói về sự tương tác luôn “ở trọ” trong nhau và “thiếu nợ” lẫn nhau giữa cõi đời và với trời đất (<i>trăng muôn đời thiếu nợ mà sông không nhớ ra</i>) hơn là để nói tới cái tâm chân như hay cái tánh không: “Kìa xem bóng nguyệt lòng sông. Ai hay không có có không là gì” (Thiền sư Ðạo Hạnh). Ở Trịnh Công Sơn, cái đẹp bi luỵ còn in dấu khi <i>bước tới hư vô khoác áo chân như</i> nhưng vẫn còn <i>long lanh giọt lệ thiên thu</i> (Giọt lệ thiên thu). Ðôi khi trầm tư về cái đẹp với cảm xúc bâng khuâng trước cái mênh mang mà sự giải thoát thì diệu vợi tận cõi “bỉ ngạn” (bờ kia): <br />
  <br />
  <i>Bên kia sông nước vô bờ <br />
  Hồng nhan em có bao giờ bâng khuâng. (Lời ở phố về)</i>
  </p>

  <h2>Nhan sắc Ðoá hoa Vô thường </h2>
  <p>
  <i>Tim tôi đã nở <br />
  Ðoá hoa dưới trời <br />
  Chùm cánh khát mong <br />
  Bầu nhuỵ mơ mòng. </i><br />
  (García Lorca) <br />
  <br />
  <i>Nếu chiêm ngắm kĩ, bạn sẽ thấy con người là một bông hoa năm cánh.</i> Một thiền giả Nhật đã có chiêm nghiệm như vậy. “Giao hưởng thơ” <i>Ðoá hoa vô thường</i> là một dụ ngôn/ẩn dụ bằng ý thơ nẻo nhạc để kể về cuộc hành hương đi tìm ý nghĩa của tình yêu, nghệ thuật và cái chết. Tương tự như trong truyền thuyết đi tìm Ðoá hoa Xanh biểu trưng cho nghệ thuật của thi sĩ Lãng mạn Ðức Novalis -- Một cuộc luyện đan (alchemy) trong tình yêu và nghệ thuật. Hoặc gần với Thiền tông hơn, nó được luân diễn trong 10 bức tranh chăn trâu, là hình ảnh kẻ mục đồng hay hành giả/lữ khách lạc nẻo giữa đồng hoang nội cỏ, khởi đi tìm cái tâm (chân như) của chính mình đã đánh mất trên siêu lộ mê ảnh trong cõi sinh tử chập chùng mộng mị... <br />
  <br />
  Bốn “chương” (movement) nhạc của <i>Ðoá Hoa Vô Thường</i> tương ứng với bốn mùa hay bốn tâm cảnh về một đời người, như vòng “qui hồi vĩnh cửu” (eternal recurrence) trong <i>Một cõi đi về</i>. Lối tiến hành âm hình giai điệu của <i>Ðoá Hoa Vô Thường</i> là một cuộc chuyển hoá liên tục giọng, điệu tính, tiết nhịp, tâm thái... trong từng đoạn, câu hoặc tiết nhạc. Ý thơ dựa trên một chủ đề chính tái hiện nhiều lần là bông hoa xuyên suốt tác phẩm. Sự chuyển hoá sắc thái liên tục này làm gợi nhớ tới ý niệm “giao hưởng thơ” [<i>symphonic poem</i> của các nhà soạn nhạc Ðức như F. Liszt thời Lãng mạn] đưa ra tính tự do của một nhạc thể và khả năng sử dụng dàn nhạc như là một bảng pha màu, từ đó vẽ ra một bức tranh linh động bằng âm thanh-hình ảnh. 
  </p>

  <h2>Chương I </h2>
  <p>
  <i>Tìm tình, nhịp thong dong</i> <br />
  <br />
  Khởi đầu bằng thể hát kể đồng dao bốn chữ <i>Tìm em tôi tìm</i>... như nhịp chân rảo bước đi tìm Tình trong vẻ Ðẹp mà hình ảnh thanh tao hiện thân trong <i>mình hạc xương mai</i>. Bước đầu tìm trong cái đơn độc, cái <i>một: tìm trên non ngàn một cành hoa khôi </i>-- hiển hiện trong đoá hoa tinh khôi đó là <i>nụ cười mong manh, một hồn yếu đuối, một bờ môi thơm</i> mang tấm lòng sơ nguyên của một hồn giấy mới. Khiến chúng ta liên tưởng tới những vần thơ tình tâm linh diễm tuyệt “vì tình tôi phải tìm tình” trong <i>Nhã Ca</i> (Kinh Thánh) hoặc trong Tụng ca Tâm linh [của San Juan de la Cruz] để đi tới chỗ kết hợp huyền nhiệm (unio mystica).
  <br />
  <br />
  <i>(rộn rã bồi hồi) </i><br />
  Ðường nét “hướng thượng” trong giai điệu này: <i>“Tìm em tôi tìm nhủ lòng tôi ơi...</i>” là nỗi quyết tâm tìm trong cả những thấp thoáng ảo hoá (maya) của vạn vật đắp đổi; thời gian:<i> tìm đêm chưa từng, tìm ngày tinh khôi</i>. Trên trời: <i>tìm chim trong đàn ngậm hạt sương bay.</i> Dưới đất: <i>tìm lại trên sông... những dấu hài.</i> Từ thơ bốn chữ giờ còn lại còn ba chữ: <i>những dấu hài...</i> giọng ngậm ngùi tưởng nhớ. Ở đây “tình lại gặp tình” lần tìm theo chỉ thấy từng bước in rêu của một hồng nhan bạc mệnh... <br />
  <i>(Trầm tưởng). <br />
  <br />
  (Dịu lắng) <br />
  “Tìm em xa gần đất trời rộn ràng...”</i> lòng người đi tìm bây giờ đã lắng xuống để quán tưởng mà ôm lấy đất trời xa gần trong cả cái tính phù du, bạc mệnh, tàn và tận của tấn tuồng ảo hoá đó:<i> Tìm trong sương hồng, trong chiều bạc mệnh, trăng tàn nguyệt tận, chưa từng tuyệt vọng đâu em.</i> Thêm hai chữ <i>đâu em</i> như lời nhắn nhủ mãi mãi tới cõi phù sinh này <i>(Ðừng tuyệt vọng tôi/em ơi đừng tuyệt vọng...).<br /> 
  <br />
  (Rộn ràng) </i><br />
  Từ thể hát đồng dao giờ hoá thành bài kệ (gatha) tụng reo: <br />
  <br />
  <i>Tìm trong vô thường <br />
  Có đôi dòng Kinh <br />
  Sấm bay rền vang <br />
  Bỗng tôi thấy em <br />
  Dưới chân cội nguồn... </i><br />
  <br />
  Là lúc cảnh giới của đất trời giao hội từ khi <i>câu Kinh đã bước vào đời</i> (Nguyệt ca) -- đôi dòng <i>Kinh Sấm (Vajracchedika)</i> ấy bay rền vang là ánh kim cương chẻ toang bóng tối âm u... Cũng chính là lúc <i>bỗng tôi thấy em dưới chân cội nguồn – cội nguồn</i> của chân như, bản lai diện mục – Người Tình hay cái Tâm sẽ tự hiển hiện cho <i>thấy</i> khi thôi <i>tìm</i> trong hình sắc, âm thanh... Giờ tôi <i>mời em về</i> trong đêm thiêng liêng có ơn mưa trời gội rửa tuôn tưới. Em giờ hiện hữu ở khắp bốn bề tẩm hương trầm thơm ngát. <i>[Tiếng đàn...</i> như tiếng mưa nhỏ giọt]. Khi vườn mưa tạnh, tiếng nhạc liền cất lên hân hoan để soạn sửa cho cuộc lễ mạc khải thiêng liêng dưới ánh trăng vàng: <i>một đoá hoa quỳnh</i> trong ngọc trắng ngần lồng với bóng trăng tròn. Cũng từ lòng đoá hoa tố tâm đó mở ra [chỉ trong một đêm thắp sáng] mà vạn vật được phản chiếu và mở phơi như trong một tấm gương trong. Cái nôi vũ trụ tình yêu nhiệm màu đó là những ngón tay xoè bung ôm lấy tất cả làm Một. <br />
  <br />
  Tới đây lời thơ ngưng.<i> [Tiếng đàn...</i> giờ là ánh trăng lung linh tĩnh mặc] để chiêm ngắm vẻ đẹp của đoá ngọc quỳnh. Như cái thị kiến ân sủng (beatific vision) của thi sĩ Dante chói mắt trước ánh sáng tâm linh phát toả từ tình yêu được kết thành đoá hoa hồng trắng. <br />
  </p>

  <h2>Chương II </h2>
  <p>
  <i>Ðưa tình về, nhịp hớn hở (Nhạc...) <br />
  Thanh thoảng (Nhạc...) <br />
  <br />
  Bình an</i> <br />
  Từ khi có duyên hội ngộ, đã có tình là có đối đáp. Lời thơ chuyển sang thể lục bát trữ tình để bày tỏ khoảng an bình khi cả hai đã có nhau như hình với bóng. Bằng một nhịp thơ liền lạc, vui và đầm ấm: <i>“Từ nay tôi đã có người, có em đi đứng bên đời líu lo... Từ em tôi đã đắp bồi, có tôi trong dáng em ngồi trước sân.” <br />
  <br />
  Hát tự do </i><br />
  Giọng chuyển đột ngột chùng xuống thành khúc hoài cảm (melancholy) đượm vẻ nuối tiếc, man mác, buốt lạnh như lời linh cảm trước cho tính bạc mệnh của đoá hoa “mới chớm đã viên thành” như nụ tình ái Kim-Kiều.<i> Mùa đông cho em nỗi buồn, chiều em ra đứng hát kinh đầu sông... chút tình mới chớm đã viên thành. </i><br />
  <br />
  Và <i>tàn đông con nước kéo lên</i> đợi mùa xuân tới: <br /><br /><i>Nhịp nhàng thơ thới </i><br />
  <br />
  Ðiệp từ <i>Từ nay...</i> đã luôn được nhắc lại, cung giọng bây giờ cao và nhấn nhá vui hơn. Toàn chương II diễn tả một cuộc “đối đáp” <i>nói–thưa</i> (đối điểm/counterpoint), <i>đắp-bồi</i> giữa hai bè ngôi thứ khởi từ <i>tôi-người, tôi-tình</i> sang <i>tôi-em</i>; cho tới đoạn này là <i>anh-nàng</i> để đồng xướng (homophony) một chữ có. Ở đoạn này như là giai điệu chim hót trầm bổng cùng với tiếng ca đồng thanh của đất trời sông núi đáp đền tới cuộc hội ngộ từ khi <i>đã có... Từ nay anh đã có nàng, biết ơn sông núi đáp đền tiếng ca. Mùa xuân trên những mái nhà, có con chim hót tên là ái ân.</i><br />
  </p>

  <h2>Chương III </h2>
  <p>
  <i>Bốn mùa yêu nhau trong lẽ vô thường của trời đất <br />
  <br />
  (Nhạc chuyển... Chậm lại...) <br />Bình an</i><br />Khúc arioso (vịnh tự khúc): <i>“Sen hồng một nụ...” </i>Chuyển từ hình ảnh đoá quỳnh trắng của chương I sang một hoá thân khác là nụ sen hồng đang <i>ngồi</i> đong đưa -- khoảng cách từ “thơ ngây” tới “kinh nghiệm” -- bằng một giọng kể hoài tưởng lại thời thanh xuân êm đềm chuyển sang sắc màu “chín” của tình yêu đã nếm trải <i>từ rạng đông cao đến đêm ngọt ngào.</i> Bảng màu “mùa xuân chín” rõ rệt hơn: <i>Em hồng một thuở xuân xanh... </i>giờ còn lại nỗi buồn hoài niệm để <i>đền trọn mối tình. (Hồng đi nhé xin hồng với nụ. Vàng phai sẽ cuốn đi mịt mù</i> – Vàng phai trước ngõ). <br />
  <br />
  <i>(nhạc chuyển...) <br />
  Hiu hắt </i><br />
  Từ đây chuyển đoạn trầm xuống hiu hắt như tiếp nối đoạn hoài cảm ở chương II nhưng đã trở thành thể thơ độc thoại sáu chữ. <i>Một chiều em đứng cuối sông, gió mùa thu rất ân cần chở lời kinh đến núi non, những lời tình em trối trăng...” </i>Cuộc tình đã trải qua cả hạnh phúc lẫn khổ đau, và thân phận lưu lạc hoa trôi bèo dạt, lênh đênh từ <i>đầu sông</i> cho tới <i>cuối sông</i> đoạn trường “tính từ sông nước cát lầm”. Cánh gió mùa thu chở lời Kinh hát về thân phận gửi tới non nước quê nhà. <i>Một thời yêu dấu đã qua.</i> Giờ đây gót hồng (gót sen/đôi chân hồng trần củaThuý Kiều) mong mỏi được quay về. Từ khúc <i>hoài cảm</i> ở trên giờ hợp lại trở thành khúc <i>hoài hương</i> (nostalgia) trối trăng rằng: <i>dù trần gian có xót xa cũng đành về với quê nhà. <br /><br />(Con sóng biển dâu đã mang tình về quê quán cũ) </i><br />[Nhạc...] <br />
  </p>

  <h2>Chương IV</h2>
  <p>
  <i>(Nhạc chuyển... ) Rộng rãi, Dồn dập vừa, Mênh mông <br />
  Tình đi, người ở lại -- (Ðoạn cuối) <br />
  Êm đềm, xa vắng </i><br />
  Khúc 1:<br />
  <i> “Từ đó trong vườn khuya, ôi áo xưa em là một chút mây phù du, đã thoáng qua đời ta...”. </i><br />Khúc bi ca (elegy) u huyền này bằng thể thơ tự sự năm chữ, là tiếng thở dài mênh mang khi tình đã đi, người ở lại. Có thể diễn tả lại bằng lời thơ trong <i>Lửa Thiêng: <br />
  <br />
  Bóng đêm toả không lấp niềm thương nhớ, <br />
  Tình đi mau, - sầu ở lại lâu dài. <br />
  Ta đã để hồn tan trong tiếng thở <br />
  Kêu gọi người đưa tiễn nỗi tàn phai. </i><br />
  (“Bi ca” – Huy Cận) <br />
  <br />
  Từ cảnh vườn đêm hội ngộ có ánh trăng vàng mạc khải của chương I tới cảnh vườn khuya cô tịch trong chương cuối này, là nỗi thấu cảm tính phù du của chữ tình, của vẻ đẹp mong manh là hình ảnh chính cái chết. <i>Từ đó trong hồn ta, ôi tiếng chuông não nề...</i>Nỗi tuyệt vọng mênh mang, nhịp tim xao động trong lòng là tiếng chuông não nề văng vẳng như tiếng chuông cầu hồn. Tiếng <i>ngựa hí vang rừng xa vọng suốt đất trời kia,</i> mang tính ẩn dụ đầy âm-hình (audio-visual) loan báo cho giờ phút khởi hành chuyến xe cuối cùng của đời người. <i>Từ đó ta ngồi mê, để thấy trên đường xa, một chuyến xe tựa như, vừa đến nơi chia lìa. <br />
  <br />
  (Tình do tâm mà sinh, có khi tình mất mà tâm còn động vọng. Ðến lúc tâm bình an thì tình kia cũng đoạn nỗi). <br />
  [Nhạc] Mạnh và liền nhau, Êm dịu lại </i><br />
  Khúc 2: <br />
  <i>“Từ đó ta nằm đau, ôi núi cũng như đèo, một chút vô thường theo...”</i> <br />
  Bài tự tình khúc cuối này như bức tranh thuỷ mặc của cõi tâm bao la vô cùng. Từ đó... từ chốn vô thuỷ vô chung để mà chiêm nghiệm toàn cảnh lộ trình đã qua của người nghệ sĩ – kẻ hành hương -- giờ nằm đau dạt dào bi cảm trước cái như tính của vẻ đẹp, của sự vật; chẳng còn biện biệt nữa không gian <i>(ôi núi cũng như đèo) </i>với thời gian <i>(từng phút cao giờ sâu)</i> để rồi nhập vào với trạng thái tịnh mặc (samadhi) ngay trong nỗi đau – [ở một nghĩa nào đó] là đang trải qua kinh nghiệm về cái chết. Ði vào cõi chết như một âm điệu ngân vang rồi <i>cũng sẽ chìm trôi </i>vào với cái tịch lặng: cõi đi về thiết yếu của âm nhạc, của chính đời người. <br />
  <br />
  <i>Từ đó</i> -- tình yêu là hoa nở hồng ban sớm nở hết trong hoàng hôn, vẫn còn mãi khát mong, lại phải nhờ tới ngọn gió vô thường thổi qua để tiếp tục hoá thân thành sương tinh khiết rụng mát trong bình minh. <br />
  <br />
  <i>Vườn khuya đoá hoa nào mới nở, <br />
  Ðời ta có ai vừa qua... </i><br />
  (Ðêm thấy ta là thác đổ) <br />
  <br />
  <i>Từ đó ta là đêm, nở đoá hoa vô thường. <br />
  <br />
  Từ đó --</i> người đi hành hương nhập thể vào với bóng đêm vô tận (là cõi chân không) để nở ra <i>đóa hoa vô thường:</i> người chiêm ngắm [đoá hoa] đã trở thành cái [đoá hoa] mà mình chiêm ngắm. Vẻ đẹp của đoá hoa vô thường là nở ra <i>nụ cười khúc khích trên lưng</i> đài gương của cái dục mang hương sắc hoa tình của cái chết. <br />
  <br />
  <i>Từ đó</i> -- đoá hoa là biểu hiện rõ nhất về sự vô thường: hiện, hiển và biến: <br />
  <br />
  <i>Mùa mưa tới cành hoa trắng ngần <br />
  Ðã ra đời đùa vui phút giây <br />
  Sau một lần đến bên người <br />
  Khép lại tấm lòng nghìn năm nhớ ai... </i><br />
  (Chuyện đoá quỳnh hương) <br />
  <br />
  <i>Từ đó</i> -- đoá hoa ấy đã khép lại những cánh mong manh trước cả lúc trăng tàn nguyệt tận. <br />
  <br />
  <i>Từ đó -- <br />
  Chìm dưới sương thu là một đoá thơm tho.</i> <br />
  (Chìm dưới cơn mưa) <br />
  <br />
  Nhưng <i>từ đó</i>, để kết tinh nên một đoá mong manh, thơm tho ấy dâng cho đời, đã là sự cưu mang và hi hữu kể từ <i>trăm năm trong cõi người ta... <br />
  (Nhạc để chấm dứt...) <br />
  </p>
  <h2>Khúc kết </h2>
  <p>
  Những phương trời gió loạn nào đã đi qua, <br />
  Còn lại đoá hoa vô thường <br />
  Phất phơ giữa tuế nguyệt không thời.</i><br />
  <br />
  <b>Hà Vũ Trọng</b><br />
  Toronto, <i>Mùa hoa vàng</i>, 2.5.2001<br />
  <br />
  in trong Hợp Lưu, số 59 (tháng 6-7/2001), tr. 16-28.
  <br />
  </p>

  <p class="formHelp">
  Chú thích: <br />
  (1) Xem vấn đề “Sinh tử sự đại” và “Cái Chết Lớn” trong bài “Mondo: At the Death of a Great-Death-Man” trong A Zen Life: D. T. Suzuki Remembered. (Vấn đáp: cái Chết của một Ðại-Tử-Nhân -- Một đời Thiền: Hồi tưởng về D. T. Suzuki]. Masao Abe chủ biên, Nxb Weatherhill, Tokyo, 1986. <br />
  (2) passion: cuồng nhiệt. <br />
  (3) Passion (viết hoa): sự thương khó, thống khổ. <br />
  (4) Poem del Cante Jondo (Thi tập Trầm ca): Tác phẩm chính đầu tay của Federico García Lorca, 1921, nhà thơ 23 tuổi lúc đó đã kết tinh được những chủ đề sẽ đi xuyên suốt các tác phẩm của ông: tình yêu, cái chết, và sự lạc loài. Như Lorca nói: “Sắc thái địa phương [của nhạc phổ thông Flamenco] đối lập với sắc thái tâm linh [của Trầm Ca] -- đó là sự khác biệt rất sâu xa.” Sắc thái tâm linh trong các khúc ca của Trịnh Công Sơn cũng khác biệt xa với loại ca khúc phổ thông VN khác (tương tự như Blues đối với Rock and Roll ở Mĩ). <br />
  (5) Chất Blues của người da đen có thể thấy trong các ca khúc chủ đề về thân phận của TCS đặc biệt những năm 1964-66 mang giọng thở than não nề nhưng không có tính u mặc mai mỉa của blues da đen và cấu trúc nhịp cũng đơn giản hơn. Riêng ở những Ca Khúc Da Vàng và Kinh Việt Nam, chất blues được “Trịnh Công Sơn hoá” và nâng lên thành những khúc hát Kinh, để tụng (lập đi lập lại lời đầu của đoạn một; vd: Chiều đi lên đồi cao hát trên những xác người... hay Người con gái Việt Nam da vàng...) mà sắc thái gần với thể gospel blues (= phúc âm buồn) và spirituals (nhạc tâm linh da đen) mà điệu thức có cả thang âm ngũ cung như điệu hát chầu văn Huế mà tiết tấu [thay vì dùng sênh, phách, mõ] có thể vỗ tay hoặc dậm chân đệm khi hát. Ðiệu blues thở than vì thân phận đoạ đày mất quê hương của người da đen đã gặp điệu “blues Nam ai” não nề của dân Chàm [trong chầu văn Huế]. <br />
  (6) Ðể hiểu rõ quan điểm của TCS về cuộc chiến tranh VN là một cuộc nội chiến cũng như thái độ, ý thức chính trị của TCS trước và sau 1975, xin xem cuộc tiếp xúc và nói chuyện giữa kí giả Henry Kamm với Trịnh Công Sơn trong cuốn Dragon Ascending -- Vietnam and the Vietnamese (Thăng long – Nước Việt và người Việt), chương 15: “The Wages of the Just” (Lương bổng của người Công chính), Nxb Arcade, NY 1996. Bài hát cuối cùng (“swan song) của TCS là Ðồng dao 2000 -- sáng tác cho năm 2000 -- là “giấc mơ tiếp nối” của Ðồng dao hoà bình (1968); giấc mơ chấm dứt cuộc nội chiến Nam-Bắc đó, và thị kiến về hoà bình giờ như thể đã được hiện thực hoá: “Ðường sóng gió đã đã qua đi. Ðường hoà bình đã đến rồi. Năm hai ngàn ta đi tới ...“ <br />
  (7) Nietzsche: Zarathustra đã nói thế, phần IV chương Về giữa ngọ. Bản Anh ngữ của R J Hollingdale. Penguin Books, 1961. <br />
  (8) “Bồ-tát vì chúng sinh mà vào vòng sinh tử, đã có sinh tử thì có bệnh, bao giờ chúng sinh hết bệnh thì Bồ -tát sẽ không còn bệnh”. (Kinh Duy-ma-cật). <br />
  (9) Dịch nghĩa thơ của Vương Duy. Trích trong Ðường thi - Vương Duy chân diện mục của Vũ Thế Ngọc, Eastwest Institute Press, CA 1987.
  </p>


title: Chút thiên thu còn mãi
created: 2004-10-13 13:26:43+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:26+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Hoàng Phủ Ngọc Tường, 03/1991. Thay lời tựa (*) cho tập nhạc "Em còn nhớ hay em đã quên".
url_id: ChutThienThuConMai
body:
  <p><b>Ướt mi</b>, ca khúc đầu tay nổi tiếng ngay khi mới ra mắt công chúng là một bài tình ca buồn, năm ấy, Trịnh Công Sơn vừa mới bắt đầu thời hai mươi tuổi. Hình như đường sinh mệnh trên bàn tay tài hoa ấy có một nhánh rẽ vào tình sử, và qua ba mươi năm cho đến nay, Trịnh Công Sơn trở thành người tình lãng du của nhiều thế hệ.<br />
  <br />
  Ngoài tất cả mọi điều thường nói, nghệ thuật còn là cố gắng miệt mài của con người nhằm thấu suốt dự báo của ngày Lễ Tro trong Phúc Âm: từ Cát Bụi đã sinh ra, và sớm muộn người cũng được trả về Cát Bụi. Với Trịnh Công Sơn, ngườI tình trước hết là người bạn lẻ loi trong đời để cùng chia xẻ tin buồn của Phúc Âm, để đừng bao giờ em quên đi nỗi thiết tha của con chim di đã để lại dấu chân trên sỏi cát, và con phù du đã một lần cùng em bay đôi qua khói mùa hạ.<br />
  <br />
  Hình như con người thời nay đã đánh mất cái cảm nhận sâu thẳm của người trèo núi ngồi nghỉ mệt trên bờ vực. Nỗi cô đơn chính là vực thẳm linh hồn mà nghệ thuật cần đạt tới, như đạt tới chân thân của mình, để từ đây biết khước từ mọi ảo tưởng cuộc đời. Tình ca Trịnh Công Sơn cuối cùng lại là bài kinh cầu bên vực thẳm, lay động ý thức về thân phận ở bất cứ ai mê muội định tìm một chỗ ẩn trốn an toàn giữa cõi đời.<br />
  <br />
  Và như thế, tình ca Trịnh Công Sơn không hẳn chỉ là một bông hồng dâng tặng - nó chứa đựng tất cả tâm trạng lo âu của con người nhạy cảm nhìn ra thế giới hiện đại.<br />
  <br />
  Nhưng khỏi phải e ngại rằng Trịnh Công Sơn định làm triết lý thay vì âm nhạc. Điều khiến cho tình ca Trịnh Công Sơn sống mãi trong lòng người chính là ở đây. Dù những trầm tư của tác giả đi xa đến đâu, âm nhạc Trịnh Công Sơn vẫn là một cõi riêng dành cho tình yêu: nó làm tươi lại bông hoa đầu tiên mà con người đã hái, mang theo từ vườn địa đàng, đánh thức cả trời mộng mơ tưởng chừng đã quá xa trong đời người, để đưa những người tình đến ở một lâu đài cổ xưa trong rừng, êm đềm, giản dị mà cao sang lạ thường. <br />
  <br />
  Những người yêu nhau trên đời vẫn tiếp tục khiêu vũ cùng với cây đàn lyre của chàng. Qua tiếng hát Khánh Ly sương khói trần gian cứ bay đi, và một chút thiên thu còn mãi...
  <br />
  <br />
  Huế, tháng 3.1991<br />
  <b>Hoàng Phủ Ngọc Tường</b>
  <br />
  <br />
  (*) Lời tựa do chúng tôi nhan đề.
  <br />
  <br />
  </p>


title: Con đường đồi cát
created: 2005-03-19 16:27:57+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:26+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Mai Ninh, tháng 8, 2004.
url_id: ConDuongDoiCat
body:
  <p>Tôi rời Hà Nội vào Huế đem theo hơi sương sớm và hình ảnh màu sắc hương hoa của mấy ngày vô tình được sống một thời tiết dịu dàng như sang thu, giữa mùa hè lẽ ra nóng gắt. Phi trường Phú Bài tháng bảy đổ nắng trên đầu, những lằn nắng rực rỡ thiêu hủy trong chốc lát không gian tươi mát quấn quanh cành lá hồ Tây hai bên đường, chị PQ đã chở tôi đi vòng một lần cuối, đôi giờ trước khi lên máy bay. Hôm ấy Hà Nội đầy hoa dành thắp hương đầu tháng âm lịch. Bao gánh hoa chạy rong đường phố, sen hồng sen trắng cúc vàng và cả hoa trang mà tôi ngỡ ngàng khi biết người xứ Bắc gọi là mẫu đơn, thật khác loài hoa đài các yêu quí của nàng vương phi họ Dương thời Đường. </p>
  <p>Một giờ đồng hồ, chỉ đủ từ Phú Bài về nhà anh chị bạn ở Nam Giao, thay vội quần áo rồi lên đường đi ngay Quảng Bình. Trên xe, chợt nghĩ mình lại trở ngược ra Bắc, ra Bến Hải, địa danh huyền thoại của ngày thơ thiếu. Đây là chuyến đi tôi biết trước sẽ không dễ dàng gì, chẳng dễ dàng cho chính tôi, không phải do con đường đưa đến đó. Dù thế, khi chị bạn hỏi mọi thứ sẵn sàng chưa, tôi đáp gọn: "Có gì đâu, em chỉ có gói này là phải đem theo". Gói tiền hơn mười bảy triệu đồng VN đóng góp của các bạn giao cho cầm về, đem tới huyện Lệ Thủy - Quảng Bình.</p>

  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; padding: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="images/DoiCat.jpg" title="Photo Đơn Hồng Oai alt=" photo="Photo" /><br />
  <div class="formHelp"><i>"Khi xưa, tôi thích..."</i> (Ảnh Đơn Hồng Oai)
  </div></div>

  <p>Thả người trên nệm xe, tôi chập chờn trong tiếng anh Thái Ngọc San từ tốn giới thiệu phong cảnh, nơi chốn. Anh San, đại diện báo Thanh Niên ở Huế đã vui lòng tổ chức giùm cho cuộc thăm viếng tôi từng mong mỏi làm được trong chuyến về VN lần này. Trừ một vài đoạn đang sửa chữa, quốc lộ số 1 đã mất những hố lầy, ổ voi của một năm chín ba, chín tư tôi qua đây để đến La Vang, Cửa Tùng. Xe có máy lạnh, quên hơi nóng còn hừng hực trên tàn phượng đỏ, tôi cố giữ hồn thanh thản, ngó ra mặt sông lặng, bóng núi xanh, rừng bạch đàn và nhìn lên những tán cây tìm màu tim tím của hoa bằng lăng giờ đã vào độ cuối. Tuy thế, thỉnh thoảng tôi ngồi bật thẳng dậy như bị chạm vào một lưỡi dao ký ức để hỏi về, động tới các dấu tích chiến tranh. Dẫu sao vẫn không thể quên : mình đang trên quãng đường năm nào được mệnh danh tử lộ. Rồi cố dấu dự cảm buồn nhiều hơn vui về cuộc gặp gỡ ở Lệ Thủy sáng sớm ngày mai, tôi cười với câu chuyện người đàn ông ít nhất bảy vợ sống chung đề huề khi xe ngang qua vùng "đất cằn Quảng Trị". Anh San bảo nói là bảy vợ chứ thực ra hơn nhiều vì số con cái cháu chắt ông ta bây giờ đủ lập thành một ngôi làng, và người đàn ông có phước này luôn luôn được vợ con nuôi nấng. Thế là tôi miên man nghĩ về chuyện đàn ông đàn bà Việt Nam cho đến khi xe dừng lại bên đường, dọc hai bờ là vài quán ăn nhà sàn dựng trên mặt nước. Một bên là sông, một bên hồ nhân tạo nuôi cá. Đặc sản ở đây là cháo cá dọn trên những chiếc bàn thật thấp, thực khách ngồi chiếu. Chàng thanh niên tài xế vội vàng ngả người xuống võng, hai ba chú bé tiến lại bắt đầu làm massage, xoa nắn thành thạo, hai bàn tay chụp vào, vỗ lên sống lưng người khách những nhát kêu răng rắc nhịp nhàng. Suốt một ngày dài di chuyển, tôi cũng thèm được đấm lưng nhưng chỉ có dịch vụ đấm bóp cho đàn ông trong các quán này. Một lần nữa, thấy phụ nữ VN thua thiệt. Tôi ngồi ngó ra bờ sông, không bóng dáng cá tôm, chỉ một ráng trời hoe đỏ của buổi chiều đang là xuống, bàng bạc mặt nước.   </p>

  <p>Tối hôm ấy chúng tôi đến Đồng Hới, thị xã của Quảng Bình. Đồng Hới, ngày nào tượng trưng một địa danh bom lửa, với tôi, thiếu nữ Saigòn, nó xa tưởng chừng chẳng bao giờ mình đến đó. Đồng Hới trước mặt đèn đuốc đã lên, chiếu sáng những ngôi nhà lầu. Tôi ngạc nhiên khi biết mấy con đường trong thị xã trồng đầy cây hoa sữa, loài hoa cứ ngỡ chỉ thuộc về mùa thu Hà Nội, và thêm nữa : dân chúng, chính quyền địa phương đang khổ sở với mùi thơm đã đi sâu vào âm nhạc, thi ca VN đó. Cây trồng quá nhiều, đến mùa hoa, hương nồng quá độ làm dân hàng phố bị say, khó ngủ, đau đầu.  </p>

  <p>Trao đổi sơ qua với người đại diện tỉnh đoàn thanh niên Quảng Bình, tôi được biết hiện có độ 10.000 phụ nữ cựu thanh niên xung phong (TNXP) ở đây, trong số ấy khoảng 1.000 chị sinh sống rất khó khăn. Điều chính quyền và các hội đoàn thanh niên địa phương làm được cho họ còn rất giới hạn : xây được trên dưới 200 ngôi nhà tranh (7 triệu đồng/nhà), một số chị được cấp "Kỷ niệm chương" tương ứng với trợ cấp 1 triệu rưỡi đồng, nhưng chỉ một lần duy nhất. Buổi tối, tôi cùng chị bạn ngồi đếm và bỏ vào 8 phong thư, mỗi phong trên hai triệu đồng. Cầm bì thư quá nhẹ trên tay, tôi ngậm ngùi, thật chẳng bao nhiêu. Bảy trong tám người phụ nữ cựu TNXP tôi sẽ gặp sáng mai ở xã Hương Thủy, huyện Lệ Thủy (một chị nay ở Hà Tĩnh) là bảy trường hợp điêu đứng nhất, theo thông tin các bạn tôi được biết trước đây.</p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; padding: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="images/LesOublieesDeLaPisteHCM.jpg" /></div>

  <p>Con đường Đồng Hới – Hương Thủy sáng sớm đã rực nắng, 60 cây số nộn nạo trong ruột, tôi không thể xua đuổi ý nghĩ : mình sẽ gặp, nghe và thấy những gì ? Nhờ sự liên lạc báo tin trước của anh San, tôi mới được chính thức đến đây để có gặp gỡ này. Vừa bước vào căn phòng họp của ngôi trường tiểu học, tôi đã thấy ngay rằng những cảm giác dự đoán trước : sẽ buồn bã, hoá ra chỉ là bèo bọt. Bảy khuôn mặt dáng người khác biệt. Bảy khuôn mặt vô cùng giống nhau ở màu da rạm cháy, ở nếp hằn của hoàn cảnh, đời người đang ngước nhìn tôi. Phút giây, khi chạm phải màn nước long lanh trong trũng mắt người đàn bà nhỏ choắt cheo, cả thân thể run lập cập, hai cánh tay không ngừng giật giật, tôi biết mình sẽ khó nói được ra lời. Tôi vội cúi xuống, tôi là ai mà người đàn bà ấy nhìn tôi bằng cái nhìn chăm chú, sâu thẳm, u buồn đến thế ? </p>

  <p>Không ngờ việc thăm viếng mà khởi đầu tôi nghĩ là giản dị lại thành một đón tiếp khá thể thức. Cũng may, sau khi các lãnh đạo và đại diện tỉnh - huyện giới thiệu mục đích buổi gặp gỡ và tôi nói đôi lời về cuốn phim <a href="http://www.marathon.fr/ficheprogramme.php?IDFICHE=303&CODELANGUE=FR&IDCAT=11">"Les oubliées de la piste Hồ Chí Minh"</a> (<a href="http://www.sunsetpresse.fr/film_e.php?id=345&context=resume">"The girls who opened the road"</a>), nguyên nhân đưa tôi thay một số bạn trong hội văn hoá Trịnh Công Sơn cùng vài người bạn khác về đây và trao phần quà, tôi đã được chuyện trò với từng chị phụ nữ bị lãng quên ấy. Những gì các bạn tôi đã thấy qua cuốn phim, ở cách lớp học này mười ngàn cây số chỉ là mảng bọt nổi trên bề mặt. Người làm phim đã tế nhị khi đưa ra hình ảnh hay chăng ?</p>

  <p>Lần lượt mỗi chị nắm tay tôi và kể chuyện. Trước nhất, người phụ nữ nhỏ bé gầy hao đã rưng lệ nhìn tôi khi mới đến là chị Võ Thị Cúc bị <em>parkinson</em> nặng, 7 năm ra chiến trường từ 1965, bom chấn thương đầu năm 68, muốn đứng phải có người nâng vịn, sống một mình và dù tình cảnh bần cùng như thế chị vẫn còn chờ xin vào chế độ, nghĩa là xin hưởng trợ cấp 1 triệu rưỡi đồng, hay may hơn nếu được công nhận thương binh sẽ có phụ cấp 100.000 đồng hằng tháng. Chị Trần Thị Đương cao lớn hơn tất cả, nhưng chẳng vì thế mà may mắn hơn : nhiễm độc tố da cam 67, 68, không gia đình, liệt chân tay, mất một mắt. Một chị khác, cũng nạn nhân của chất hoá học này là chị Nguyễn Thị Nhạn, nay bị bệnh thần kinh. Chị Võ Thị Cảnh từng lập gia đình nhưng chồng mất đã 20 năm để lại 5 đứa con, chị bảo chúng tôi sống như "hạt gạo trên sàng". Người phụ nữ mang tên Võ Thị Tình dáng vóc không khỏe hơn chị Cúc bao nhiêu là người kể chuyện nhiều nhất, chồng chết vì ung thư, họ có 5 con trong đó một đứa bị điên vì trúng độc da cam. Sáu mẹ con không nhà, trú ngụ chân đồi cát, nhưng chị bảo sẽ dùng số tiền hôm nay nuôi súc vật kiếm lời. Người bên cạnh nghe vậy thốt lên : "Trước hết tôi sẽ mua gạo nấu nồi cơm ăn một bữa được no đã". Chị Tình và chị Nguyễn Thị Liễu có chung chứng đau đầu, chị Liễu từng bị đất phủ trong những lần bom dội nên đầu ê ẩm kinh niên. Mỗi khi có tiếng động mạnh hay tia nắng chói, đầu hai chị đau điếng. Chị Liễu bảo tôi là bom đạn bung bung mãi trong tai, trong óc dù đã bao năm tháng. </p>

  <p>Trước mắt tôi, bây giờ là những gương mặt héo hon, mái tóc muối sương khô rang thưa thớt, vành môi tái mím lại như cố kìm hãm không để thoát ra nhiều hơn lời than thở và nỗi lo âu dằng dặc. Nhưng sao trong tôi, ngay lúc này vẫn còn hiện ra các nụ cười sáng rỡ của tuổi trẻ một năm nào, 65, 66 hay 69 của đoàn TNXP mà cuốn phim đã ghi lại. Thời ấy, khi các chị lao ra chiến địa cũng mười bảy mười tám tuổi như tôi ngày nhận học bổng của chính phủ Pháp, rời quê nhà du học. Miền Nam tôi sinh ra và lớn lên khoảng độ đó cũng có các thanh niên xung phong. Bên này hay bên kia vĩ tuyến 17 đều là máu và nỗi đau của những người mà đa số hy sinh mạng sống và tuổi trẻ cho một niềm tin. Tôi viết đa số vì bảy phụ nữ ngồi đây khi trả lời câu hỏi của tôi có người xác nhận : Nếu lịch sử lập lại chị vẫn sẵn sàng tình nguyện ra chiến trường khuân đạn đắp mô, nhưng cũng có chị bảo rằng chỉ do hoàn cảnh đưa đẩy: Lấy chồng vừa hai ngày, anh lên Cao Bằng học tập, ở nhà mẹ chồng hành hạ, thế là chị đi xung phong.</p>

  <p>Rồi cuối cùng tôi cũng phải đứng lên. Dù thế nào cũng chẳng thể hỏi han cho đủ về trước kia, về sau này. Lao khổ của các chị trước và sau có khác nhưng họ vẫn phải tiếp tục bước trên con đường không có được một chút bóng râm. Nắng mười giờ chói chang trên sân trường đang vắng bóng học trò. Bỗng dưng tôi thèm nghe đến kỳ lạ tiếng trẻ thơ cười. Chuyến xe trở ra Đồng Hới quành sát chân Trường Sơn để cho tôi biết đoạn đường Hồ Chí Minh mới mở, sau này nó sẽ chia sẻ số lượng xe cộ cùng quốc lộ 1. Xe vào làng Lệ Thủy với đồng lúa xanh đầy sông rạch mà chị bạn và anh San không ngớt khoe rằng đây là nơi sơn thủy hài hoà, đời sống sung túc so với nhiều nơi khác. Dẫu tôi nghe nói, trong cuộc chiến vừa qua, sau mỗi cuộc oanh tạc máy bay dù ở đâu cũng đảo về dội bom xuống Lệ Thủy một lần. Hình như hai người bạn còn kể về con người và quê hương họ nhiều lắm, cả về tục lệ đua thuyền sau mùa gặt mỗi năm vào ngày 2 tháng 9 trên sông Kiên Giang, với người phụ nữ đa mưu can đảm có một không hai, dám làm tất cả để bảo vệ danh dự làng mình nên được thờ trong miếu Bà thuộc thôn Anh Xá. Trong một mùa hội đua xưa, hai làng địch thủ đồng tài đồng sức khó phân thắng bại, nên Bà phải nghĩ mưu kế hạ địch thủ : Bà bèn mặc quần rộng, cột thắt lưng thật lỏng rồi ra đứng giữa sông, quay về hướng thuyền địch, khi thuyền chèo gần tới, liền tháo băng dây quần. Nghe đâu làng Bà chiến thắng vinh quang nên tôi đoán ngày ấy Bà còn xuân sắc lắm. Lại một típ người phụ nữ VN.
  Hơn cả bận đi, con đường trở về Huế chao rung trong hơi nóng của ngọn gió Lào, thứ nóng làm cháy cong cả những tàu lá chuối. Lòng mắt tôi lạc đi trên đồng ruộng cây cối. Chẳng còn nhìn ngắm màu phượng, chẳng ngó tìm hoa bằng lăng, không cả thả mắt chạy trên ngọn bạch đàn xanh bạc lung linh, như hôm qua. Nắng lỏng mặt đường, nắng phá hồn tôi, chừng như cơn gió Lào đang hất tung cát bụi vào mặt. Con đường xe chạy không hề ngang qua "chang chang đồi cát nắng trưa Quảng Bình", vậy mà tôi nhìn thấy chị Tình đang gánh chổi gồng người leo dốc, chân lún trong cát xoáy. Chị đã cho biết, mỗi ngày chị gánh chổi dằng dặc băng đồi đem bán, 5 cây thì lời một ngàn đồng, phải bán được 30 cây mới đủ 6 ngàn mua gạo nuôi 5 đứa con. Nhưng chẳng quản gió, không ngại nắng vã trên lưng, chỉ là ánh sáng gắt trên nền cát lại lóe cháy vết thương trong cặp mắt mảng đầu vốn chẳng lành lặn của chị.</p>

  <p>Khi xưa, tôi thích những bức hình của các nhiếp ảnh gia VN hay chụp người đàn bà quang gánh giữa đồi cát bao nhiêu. Họ bước đi trên những lượn cát uốn vòng mềm mại, bóng in chân trời. Bây giờ tôi sợ, đấy chỉ là nghệ thuật không là thực tế, ít nhất thực tế tôi vừa để lại, sau tôi.</p>

  <p><strong>Mai Ninh</strong><br />
  Tháng 8, 2004.
  </p>


title: Đã một năm...
created: 2005-04-02 04:39:30+00:00
edited: 2014-06-23 17:29:44+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Phạm văn Đỉnh
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm văn Đỉnh, 23/03/2002.
url_id: DaMotNam
body:
  <p align="right"><i>
  Mùa xuân lên đồi cỏ thơm<br />
  Mùa hạ nhìn trời mây khói <br />
  Thu tím chân cầu tím núi<br />
  Đông xa ngày trắng mưa dầm<br />
  Nhìn trời ngẩn ngơ anh nói<br />
  <br />
  Mới thôi mà đã một năm </i><sup>1</sup></p>
  <p>
  Tin Trịnh Công Sơn (TCS) mất đến với tôi một buổi chiều chủ nhật, một
  chiều chủ nhật không buồn, nắng đẹp đầu xuân, tôi đang quây quẩn trên
  căn vườn ngoài hiên, mấy chục thước vuông nhặt hoài không hết lá. Tôi
  nhắt điện thoại lên, tiếng của Liêm, Paris vừa gọi xuống, nói TCS mất
  rồi. Ai thông tin ? RFI hay AFP gì đó ! Tôi hụt cẳng, nhưng cố bíu lại,
  bữa nay là 01/04, <i>poisson d’avril</i>,
  cá tháng tư! Vội vã bấm về 47c Duy Tân, tiếng của Xíu mếu máo, cậu Sơn
  mất rồi! Điếng người, ngơ ngẩn. Mới ngày kia tôi đã gọi về, được báo
  cậu Sơn sắp ra bệnh viện!...<br />
  <br />
  Một thiên tài vừa nằm xuống, một người bạn đã ra đi, tuy đã gặp nhau
  rất nhiều, rất nhiều lần, nhưng chừng như chưa nói với nhau chửa được
  bao, tình ly còn vơi vẳng, <i>làm sao ta gặp, làm sao ta gặp được nhau</i>.
  Nên từ đó, tôi lang thang trên trang sách vở, trên mạng trên mail, lãng
  đãng trên trí nhớ con tim của chính mình, của bè bạn, tìm dấu chim di
  nơi cõi vô thưòng.<br />
  </p>
  <h4>Trịnh Công Sơn và Diễn Đàn</h4>
  <p>
  Diễn Đàn (DĐ) là một trong vài tạp chí đưa tin và có bài sớm nhứt trên
  mạng. Ngày 02/04/2001, ngay trang đầu, có ảnh TCS, viềng hai băng tang
  xé dọc với dòng chữ <i>Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn vừa ra đi</i> và liên kết với một số hình ảnh ở mấy trang sau. Và sau đó, mỗi ngày bài vở cứ tăng dần, ngày 06/04, Nguyễn Duy chiêm ngưỡng <i>Huyền thoại cát bụi</i>, phân vân <i>Ngày sau sỏi đá</i>..., Đỗ Tuyết Khanh chia sẻ <i>Một vài kỹ niệm nhỏ về anh TCS</i>
  trong đầu những năm 80, nhè nhẹ, man mác, mà ai có la cà thời đó cũng
  nhận ra ngay những ánh nét chân thật. Rồi lần lượt Phạm Duy tỏ <i>Lời truy điệu</i>, Tương Lai tường thuật đám tang trong <i>Một cõi đi về</i>, Nam Dao so nhìn <i>TCS như cánh vạc bay</i><sup> 2</sup>. Rồi tháng sau, với số đặc biệt <i>Tưởng niệm TCS</i><sup>3</sup> tập họp những bài viết của bạn bè sinh sống ở Âu Mỹ, và những tháng kế tiếp rải rác các bài của Đinh Cường<sup>4</sup>, Phạm văn Đỉnh<sup>5</sup>, Bửu Chỉ<sup>6</sup>, Văn Ngọc<sup>7</sup>, Thái Kim Lan<sup>8</sup>, Đặng Tiến<sup>9</sup>...,
  DĐ quả có góp phần đáng kể trong cuộc hành trình chia sẻ và giải bày
  những tình lý yêu mộ ca thơ TCS, mến chuộng con người TCS của bao thế
  hệ, hôm nay và của mai sau. Phải nói thêm, cuối tháng 5/2001, bạn bè
  khắp nước Pháp và mấy nước phụ cận đã tụ về Paris, trong một Đêm hoài
  niệm TCS rất trang trọng, người đông hơn sức chứa của hội trường, với
  sự đóng góp của nhiều nhạc sĩ, ca sĩ không xa lạ gì với TCS, như Thanh
  Hải, Lệ Thu, Hồng Ngọc, Trần Vĩnh... Riêng tôi, rất thích thú với các «
  thuyết văn » duyên dáng, dí dỏm của Cao Huy Thuần về <i>Tình yêu và giấc ngủ</i>, <i>Mưa và gót chân hoàng cung</i>, và tức nhiên, về các đề tài không thể thiếu khác, như <i>Chiến tranh, Kiếp người, Tuyệt vọng, Đừng tuyệt vọng</i>, trên đường tìm <i>Một cõi đi về</i>. Đáng ghi nhớ khác: một giây phúc* bất ngờ : Hồng Anh, mà hình như chưa ai biết tiếng, một mình <i>Bay đi thầm lặng</i>, đơn côi vuốt phím guitare, thật trong sáng, tâm tình đến lặng điên<sup>10</sup>,<sup>11</sup>.
  </p>
  <h4>Ảo bản</h4>
  <p>
  Cũng trong đầu trung tuần tháng 4/2001, tạp chí điện tử <a href="http://www.saomai.org/TCS-pt/tcs.htm" target="_blank">Văn Học Nghệ
  Thuật</a> đã nhanh chóng đưa lên mạng một Phụ Trương Đặc Biệt, phong phú và
  đa dạng, tranh ảnh, văn thơ, tiếng nhạc, giọng ca, có cả bài văn thơ
  tiếng Anh, và với nhiều bài rút đăng lại từ các sách báo trong nước,
  ngoài nước. Đặc biệt có trích nhiều đoạn từ <i>Phác thảo chân dung tôi</i> của
  TCS. Tôi chú ý 2 bài hồi ký của Khánh Ly, tìm đọc <i>Ghi lại buổi nói
  chuyện của Trịnh Cung về TCS</i> ở Little Saigon ngày 4/4/2001, để biết cái
  sự việc, sự lời gì đã đem buồn phiền cho tình bạn<sup>13</sup>. Phụ trương đặc biệt
  này cũng được một hội ái hửu bên Đức đem vào trang nhà <a href="http://www.hoi-ai-huu.de" target="_blank">Câu lạc bộ
  Người-Việt</a>, cùng với một vài bài vở và bài hát khác.<br />
  <br />
  Đặc biệt tôi trân trọng website tiếng Pháp của Patrick Guenin, "<a href="http://perso.wanadoo.fr/patrick.guenin/cantho/photos/galeriew.htm" target="_blank">Le Viêt
  Nam, aujourd’hui</a>", công phu, nhiều hình ảnh đẹp, cập nhật luôn, dự trữ
  nhiều tư liệu và địa chỉ liên quan đến VN. Và tức nhiên có những trang
  về TCS, có cả hình Thanh Hải và TCS hát năm nào ở Paris<sup>16</sup>, có luôn kết
  dẫn đến trang nhà <a href="http://www.khanhly.com" target="_blank">Khánh Ly</a>. Cũng nên nói qua một chi tiết nhỏ, ngộ, dù
  không có giá trị khoa học sác xuất thống kê, về một cuộc thăm do dư
  luận lướt sóng: chuyện gì quan trọng nhứt đã xẩy ra ở VN trong năm 2001
  ( trong 10 sự kiện được tác giả đề ra để chọn, có Hiệp ước thương mại
  Việt-Mỹ, Ô. Nông Đức Mạnh đắc cử chức TBT, vv..., và TCS...)? Chắc độc giả
  cũng đoán được sự cố gì đã được internautes đánh giá là hệ trọng nhứt?
  Không biết co phải phạm huý không? </p><p>
  </p><h4>Ấn bản</h4>
  <p>
  Chỉ trong nội ngày chủ nhựt 01/04, bạn bè, người Việt toàn thế giới đã
  hay/báo nhau tin buồn, rồi báo hằng ngày, hằng tuần, tạp chí nào, trong
  nước, ngoài nước, cũng có tin tức, bài vở, hình ảnh về/của TCS, không
  thể kê khai hết…Cả nhũng tạp chí “choi choi” như Trẻ Magazine<sup>18</sup>, vài
  ngày sau ngày 1 tháng tư, cũng có số đặc biệt dầy cộm về TCS, gom góp
  đăng lại sự việc, hình ảnh, bài vở từ các báo khác bên Mỹ, như Người
  Việt, Việt Mercury, Việt Báo, Sài Gòn Nhỏ, vv...<br />
  <br />
  Ngoài DĐ, phải kể tạp chí Văn<sup>19</sup>, số tháng 5-6/2001, với một chân dung
  TCS tự hoạ trước hung nhật cở hơn một năm, hết sức lạ lùng, đem cho
  người nhìn một cảm giác ghê ghê, khó chịu, toả từ một hình hài méo mó,
  ung bứu đã vây quanh, quấn kín mũi miệng cổ, như cấm ngăn lời ca, tiếng
  hát, hơi thở, chỉ chừa một đớm mắt, còn cái nón vật thể thì không hề
  hấn gì…Trong 156 trang dành cho chủ đề TCS, phần lớn in lại từ nhũng
  trang tôi đã đọc được đó đây (Đặng Tiến, Phạm Duy, Tô Thuỳ Yên, Nam
  Dao, Đinh Cường, Trịnh Cung, Trường Kỳ, vv….), cũng có vài bài lần đầu
  tôi tiếp cận, như <i>Về Trịnh Công Sơn</i> của Bùi Bảo Trúc, một nổ lực đáng
  kể, vận hành trong mấy ngày liền sau khi TCS mất, để phân tách, giải
  bày, phân loại một số ca khúc TCS. Và trong số đó, phải nói đến một bất
  ngờ lý thú: <i>Chú Lộ</i>, truyện ngắn (duy nhứt?) của TCS, mà Tuổi Trẻ Chủ
  Nhật (8-14/04/2001) đã “phát hiện” được, một văn bản tuy còn dang dở,
  nhưng cũng hiện dạng rẩt rõ nét những nỗi nhẫn uất của <i>Người nô lệ da
  vàng</i>...<br />
  <br />
  Kế tiếp, phải kể đến Hợp Lưu<sup>20</sup>, tuy không phải là một số dành riêng cho
  đề tài TCS, như Thư toà soạn đã ghi chú và khất hẹn trong môt số về
  sau, xứng đáng hơn với tầm vóc TCS, nhưng ban biên tập cũng đã dành
  được 72 trang đầu cho anh chàng rong chơi có <i>Một cõi đi về</i>. Trong đó,
  Hà Thái Thuỷ có ý kiến hay, khi kêu gọi độc giả bổ sung danh sách kê
  khai 194 nhạc phẩm TCS của mình, nhưng, tôi nghĩ, nếu muốn có hiệu quả,
  tác giả nên đưa lên mạng một danh sách được nhật cập thường xuyên để
  mọi người có thể dễ dàng tham gia. Tôi cảm ứng với <i>Đâu có bao giờ</i>,
  trong đó Y Chi kể những kỹ niệm quá ngắn ngủi, so với ước mơ của người
  con gái, từ lúc còn là “con nít”, cùng lũ bạn, kéo qua quán Monge “coi
  mặt” TCS, rồi lần hồi cũng “dụ” được anh chàng hay say họ Trịnh sang
  chơi phòng trọ, mà hồng đôi má, <i>Hồng đi nhé, trong ngần áo lụa</i>, cho đến
  lúc màu hồng ấy đã bị nắng Sài thành phủ phai qua gác nhỏ. Và từ đó, từ
  đó mới biết <i>Nỗi buồn đâu có bao giờ gặp nhau</i>, một thứ buồn mà hình như
  ít ai muốn vung vãi, mà cứ muốn ấp ủ, thỉnh thoảng hé ra, cho nó chập
  chờn, lơ lửng, lững lờ trên tâm thức, lúc sáng, lúc tối, như một đớm
  sao ma… <br />
  <br />
  Kế nữa là Văn Học<sup>21</sup>, với một số đôi dày dặn, tụ họp các đóng góp dưới
  tựa đề <i>Tình yêu, quê hương, thân phận</i> (là những ám ảnh bàng bạc trong
  hầu hết các ca khúc TCS), hiện trên bìa Đinh Cường, một Đinh Cường “cổ
  điển”, với một thiếu nữ cũng rất cổ điển ĐC, đứng trước một màn cây
  chưa khép, thanh thản buồn, như có chút gì phân vân trước định mạng.
  Tôi để ý mấy bài có tính cách nghiên cứu, như <i>Một cái nhìn về ca từ TCS</i>
  của Trần Hữu Thục, tác giả xem ngôn ngữ TCS như một cuộc <i>hôn phối</i> với
  nhiều “nỗi” khác nhau, hoặc, như công trình thật công phu, đồ sộ của
  Bùi Vĩnh Phúc, <i>Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật</i>. Đón
  nhận được một món quà bất ngờ, với bút ký của Nguyễn Thanh Ty <i>Về một
  quãng đời của Trịnh Công Sơn</i>, người bạn và người đồng nghiệp đã sống
  hằng ngày với TCS 2 năm tại Trường sư phạm Quy Nhơn (1962-1964), và
  tiếp kế, 3 năm dạy học ở Blao: những năm vô cùng quan trọng trong sự
  hình thành con người và phong cách nhạc phẩm TCS, của những <i>Diễm xưa,
  Biển nhớ, Như cánh vạc bay...</i>, và <i>Ca khúc da vàng</i>.<br />
  <br />
  TCS ít viết về chuyện đời mình, chỉ mới <i>Phát thảo chân dung tôi, Để bắt
  đầu một hồi ức</i>, thỉnh thoảng chỉ viết tay một, hai trang giấy, theo yêu
  cầu báo chí. Thường thường người của toà soạn “đến hẹn lại lên” (thang
  lầu), lần thứ hai, lần thứ ba, nhưng cũng phải ngồi chờ, chờ TCS nhâm
  nhi viết, nhiều khi không buồn đọc lại, mà bản thảo cứ trơn tru, chữ
  uốn bay vừa phải, dễ đọc. Hình như chưa bao giờ tôi thấy có dấu xoá,
  câu sửa: nếu rút con chữ từ trong túi ra như Nguyễn Xuân Khoát hình
  dung, thì TCS cũng không cần sắp xếp, chỉ cần hốt một nắm vung lên, tự
  nó cũng tự nguyện ngay tình, thẳng ý mà nằm sướng như mơ trên giấy. <br />
  <br />
  Nhưng cũng may, bạn bè TCS vô số kể, dụm trăm, dụm ngàn, rồi thế nào
  cũng chấp nối được những sự việc riêng lẻ thành một chuỗi đời nguyên
  trọn. Hình như chuyện này, có Nguyễn Đắc Xuân<sup>22 23</sup> đang tiến hành, với những
  bước đầu rất khả quan, khi moi tụm lại được nguyên bản <i>Trường ca dã
  tràng</i><sup>24</sup>, của “thời Quy Nhơn”, có cả hình TCS đang điều khiển ban hợp
  xướng bốn năm chục giáo sinh Sư phạm, đồng mặc áo dài trắng, complet
  đen, coi rất “xôm tụ”, không thua gì các đêm văn nghệ Tết Việt kiều,
  của những năm tháng còn đầy ước mơ, vọng ảo...
  </p>
  <h4>Thư bản</h4>
  <p>Hè 2001, trên kệ sách, lần lượt người ta thấy xuất hiện quyển <a href="/ban-be/books/MotNguoiThoCaMotCoiDiVe">Trịnh
  Công Sơn, một người thơ ca, một cõi đi về</a>, gồm, hình như “tất cả”, các
  bài vở thu tóm được trên sách báo và màn hình, rồi cố in ra cho kịp,
  nhưng không biết kịp với cái gì, nên biên soạn qua loa, trình bày sơ
  sài, in ấn thô thiển, có chêm cả lời của mấy chục ca khúc TCS, cho dầy
  cộm ?<br />
  <br />
  Tháng sau, được Như An về nước đem sang cuốn <a href="/ban-be/books/TCSNguoiHatRong">Trịnh Công Sơn, người hát
  rong qua nhiều thế hệ</a>, cũng may, trang trọng hơn nhiều, bìa cứng, có
  jaquette chân dung tự hoạ của TCS, năm 1999, sau một cơn bịnh “thập tử
  nhất sinh”, trình bày đẹp, in ấn thanh nhả, tụ họp phần nhiều là những
  bài báo, nên trong non 400 trang mà người ta đếm tới 26 bài viết của
  TCS, 28 bài viết về TCS trước ngày 1 tháng tư, 87 bài của bạn bè, đồng
  nghiệp sau 1/4/2001, không kể một số ảnh và tư liệu về TCS. Rất mong,
  nhà văn Nguyễn Quang Sáng, người đồng chủ biên quyển này, và là người
  đã rong chơi nhiều với TCS từ sau 75, trong một tương lai gần sẽ có một
  công trình tương xứng với sự hiểu biết sự đời TCS trong khoảng thời
  gian ấy. <br />
  <br />
  Cũng giữa mùa hè, nhà xuất bản Phụ Nữ cũng có phát hành một cuốn sách
  nhỏ, khiêm tốn hơn, in thoáng, chữ rõ, tụ họp một số bài vở thiên về
  người mẹ, người tình, dưới cái tựa hơi “cải lương” <a href="/ban-be/books/TCSRoiLeRuNguoi">Trịnh Công Sơn, rơi
  lệ ru người</a>, trong đó có <a href="/writings/ThuGuiNgoKha">Thư gửi Ngô Kha</a><i> </i>khá dài của TCS, đề năm 1974,
  khi nhà thơ Ngô Kha đang bi nhốt khám lần thứ ba, văn bản này gây bất
  ngờ, vì văn phong rất “hiện thực”, không thấy dấp dính gì với các văn
  bản cùng thời, bất ngờ hơn nữa là nội dung rất “dấn thân”, lời lẽ cổ vũ
  đấu tranh liên tục, không chùn...<br />
  <br />
  Và như để đón mừng năm mới, cuối tháng 12/2001, anh bạn dạy toán thích
  rong chơi gầm cầu của tôi, cũng công cán đem về được một quyển sách rất
  đẹp, sang, trang trọng, chữ rõ, bìa thanh thoát: con diều bay mà vực
  thẳm không buồn theo. Với sự đóng góp của nhiều văn nghệ sĩ thân thuộc
  của TCS từ bao năm nay, trong nước và ngoài nước, để nói về <a href="/ban-be/books/TCSCuocDoiAmNhacTho">Cuộc đời âm
  nhạc</a> của TCS. Ai chưa biết TCS như một hoạ sĩ, sẽ có dịp làm quen với
  một số tranh tiêu biểu. Một quyển sách với dạng album nghệ thuật, có
  tầm vốc đôi xứng.<br />
  <br />
  Sơn ơi, tuần tới này, Toulouse, cùng với Thanh Hải, Như An từ Đức bay
  sang, bạn bè từ Paris đánh xe lăn xuống, sẽ cùng nhau quây quần một đêm
  không ngủ, giữa trời hát ca. Nhâm ngọ, đừng quên cởi con ngựa hồng về
  chơi, Sơn nha. <br />
  <br />

  <a href="mailto:tacgia@gmail.com"><b>Phạm văn Đỉnh</b></a><br />
  23/03/2002
  <br />
  <br />
  <i>Diễn Đàn, số 117 (04/2002), tr. 14-16, Paris.<br />
  <br />
  </i></p>
  <p class="formHelp">
  <sup>1</sup> Hoàng Phủ Ngọc Tường: Trích từ <i>Dù năm dù tháng</i>, trong tập thơ <i>Người hái phù dung</i>,
  nxb Hội nhà văn, Tp HCM, 1992, 58 tr.+2 phụ bản màu của TCS; Diễn Đàn vừa
  chép lại bài này trong số Xuân Nhâm Ngọ (115, 02/2002), và Phạm Trọng
  Cầu đã phổ nhạc trong những năm 80, dưới tựa dề <i>Cho dù năm tháng</i>, có in lại trong tập <i>Trường làng tôi</i>, nxb Sóng Nhạc, Tp HCM, 1991.<br />

  <sup>2</sup> Lạ thay, Quỳnh Dao có bài cùng tựa,Văn Học, số 10-11/2001, tr. 201-207, Garden Grove.<br />

  <sup>3</sup> Diễn Đàn-Forum, Paris, số 107, tháng 5/2001, tr. 23-40, bìa TCS tự hoạ (1989), với bài của Đinh Cường, <i>Gởi Sơn, những đoạn ghi rời của người bạn ở xa</i>, Đặng Tiến, <i>Đời và nhạc TCS</i>, Cao Huy Thuần, <i>Buồn bã với những môi hôn</i>, Thanh Hải, <i>Anh TCS và tôi</i>, V.v...<br />

  <sup>4</sup> Đinh Cường: <i>Tình bạn, hồi sinh cơn hôn mê</i>,
  Diễn Đàn, số 108, tháng 6/2001. <br />

  <sup>5</sup> Phạm văn Đỉnh: <a href="TCS-MotSanPham/view">TCS: một sản phẩm...?</a>,
  Diễn Đàn, số 109, tháng 7/2001.<br />

  <sup>6</sup> Bửu Chỉ&nbsp;: <i>Về những ca khúc phản chiến của TCS</i>, Diễn Đàn, số 110, tháng 9/2001.<br />

  <sup>7</sup> Văn Ngọc&nbsp;:<i>TCS, Khánh Ly &amp; những khúc tình ca một thời</i>, Diễn Đàn, số 110, tháng 9/2001.<br />

  <sup>8</sup> Thái Kim Lan&nbsp;:<a href="/ban-be/articles/TCS-NoiVungUuTu">TCS, nơi vùng ưu tư thành tiếng du ca</a>, Diễn Đàn, số&nbsp;111<i style=""> </i>, tháng&nbsp;10/2001<br />

  <sup>9</sup> Đặng Tiến&nbsp;:<a href="/ban-be/articles/TCS-TiengHatHoaBinh">TCS, tiếng hát hoà bình.</a><br />

  <sup>10</sup> Đêm Hoài Niệm được Ban tổ chức ghi lại trên 2 CD, trong
  một album đẹp, âm thanh khá tốt, chỉ tiếc tiếng đàn guitare của Thanh
  Hải nghe nhỏ quá, không phối trợ được nhiều cho tiếng ca, phải chi có
  thêm một cây guitare thùng, hay một saxo, để thêu dệt, bày vẽ, mơn
  trớn, vuốt ve giọng hát nữa thì tuyệt! <br /><sup>

  11</sup> Nguyễn Hạnh Hoài Vi có <a href="http://www.giaodiem.com/doithoai/CD-mcdv.htm" target="_blank">bài về album này</a> trên www.giaodiem.com, ngoài ra trên các trang Giao Điểm khác, còn có <a href="http://www.giaodiem.com/vanhoc/index-vh01.htm" target="_blank">nhiều bài giá trị về TCS</a> của Bửu Chỉ, Thái Kim Lan, Ngưyên Đắc Xuân...<br />
   
  <sup>13</sup> Xem thanh minh của Hoàng Phủ Ngọc Tường : <i>Cũng sẽ chìm trôi...</i> trên  Diễn Đàn điện tử, tháng 5/2001<br />

  <sup>16</sup> Hình chụp ở Nhà VN, đêm 27/05/1989, chủ trang để lộn là mars 1990. <br />

  <sup>18</sup> Trẻ Magazine, Số đặc biệt TCS, 5/80, 15/04/2001, Hungtington Beach, Cali.<br />

  <sup>19</sup> Văn, số 53-54, tháng 5-6/2001, San Jose, Cali, e-mail:van@0996@aol.com<br />

  <sup>20</sup> Hợp Lưu, số 59, tháng 6-7/2001, bìa TCS do Đinh Cưòng, Garden Grove, e-mail:tchl@aol.com<br />

  <sup>21</sup> Văn Học, Ấn bản đãc biệt, tháng 10 &amp; 11/2001, 246 tr., Garden Grove, Cali., e-mail:vanhoc@saigonline.com<br />

  <sup>22</sup> Nguyễn Đắc Xuân: <a href="http://www.giaodiem.com/vanhoc/Tcs-ndx.htm" target="_blank">TCS với cao nguyên bụi đỏ sương mù</a>, www.giaodiem.com<br />

  <sup>23</sup> Nguyễn Đắc Xuân: <i>TCS và phố biển Quy Nhơn</i>, trên những sđd.<br />

  <sup>24</sup> Nguyễn Đắc Xuân: <i>Tìm được tác phẩm Dã tràng ca của TCS</i>, Nhân Dân điện tử, 07/01/2002.<br />

  <sup>*</sup> đừng sửa là giây phú<i>t</i> nhá, vì giây phú<i>c</i> đây là <i>instant privilégié</i>.<br />

  <br />

  </sup><br />
  </p>


title: Ðêm Hoài Niệm Trịnh Công Sơn
created: 2004-03-26 16:38:00+00:00
edited: 2014-06-23 16:49:29+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Cao Huy Thuần
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Cao Huy Thuần, 26.05.2001
url_id: DemHoaiNiemTCS
body:
  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: right;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001cht.jpg" alt="Cao Huy Thuần" title="Cao Huy Thuần" width="120" /></div>

  <p><i>
  Một tuần lễ sau 49 ngày của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đêm nhạc <b>Một Cõi Đi Về</b>
  đã được tổ chức tại thành phố Paris. Trong buổi hoài niệm ấy, Cao Huy
  Thuần - người điều khiển chương trình – đã nói về những "chất liệu"
  nước nguồn tạo thành dòng nhạc Trịnh Công Sơn. Chúng là cảm nhận của
  người nhạc sĩ về cuộc đời, phận người : Đi-Về, Sinh-Tử, Tuyệt Vọng,
  Kiếp Người, Tình Yêu, Chiến Tranh, đấy cũng là sự hoà quyện vừa mật
  thiết vừa lung linh giữa không gian, thiên nhiên với xúc cảm con người
  trong nhà thơ ca họ Trịnh : Mưa và những Gót Chân.
  <br />
  <br />
  Nhân lần giỗ thứ ba của Trịnh Công Sơn, anh Cao Huy Thuần đã cho phép <b>tcs-forum</b> đi lại bài giới thiệu này cùng với một cái <a href="CaoHuyThuan">"ghi ngắn"</a> của anh vào ngày TCS vừa mất. Tất cả, như một chút khói hương. [MN]
  </i></p>

  <h2>Một cõi đi về</h2>

  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: left;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001pub.jpg" /></div>

  <p>
  Ðêm nay, chúng ta hoài niệm Trịnh Công Sơn. 
  </p>
  <p>Trịnh Công Sơn mất cách đây 1 tháng 26 ngày. Tuần trước, ở bên nhà
  vừa làm lễ 49 ngày cho anh. Chúng ta tưởng nhớ đến anh đêm nay không
  phải là muộn. </p>
  <p>
  Trong <b>Ðêm Hoài Niệm</b> này sẽ có hát TCS và "nói" TCS, nói về
  lời ca của TCS. Hát, thì nhiều danh ca. Nói, thì côi cút một mình tôi,
  không nhân danh ai ngoài những người cũng chỉ xin được rong chơi mà
  thôi.
  </p>
  <p>
  Ban Tổ Chức đặt tên cho đêm nay là <b>"Một Cõi Ði Về"</b>. Vậy tôi xin bắt đầu "nói" về cái tên gọi đó.
  </p>
  <p>
  Ngay khi TCS mất, hai bài hát tự nhiên được mọi người cùng hát một lúc là bài <b>Cát Bụi</b> và bài <b>Một Cõi Ði Về</b>. Trong đám tang TCS ở VN, kèn saxo thổi bài <i>Cát Bụi</i> khi động quan. Rồi kèn thổi bài <i>Một Cõi Ði Về</i> khi quan tài được đưa ra đến ngõ. <i>Cát Bụi</i>, ý tưởng đó quá quen thuộc, hát tiễn là đúng. <i>Một Cõi Ði Về</i>, tại sao? Tại sao bài hát này trở thành bài hát tiễn đưa? 
  </p>
  <p>
  Nó tiễn đưa ở chỗ nào? Ở chữ nào? Ở hai chữ <i>một cõi</i> chăng?
  Nhưng như vậy, sống và chết là hai cõi hay một cõi? Làm sao một được!
  Phải hai cõi chứ! Có cõi sống và có cõi chết. Vậy một cõi ở đây là cõi
  sống hay cõi chết? Chắc gì là cõi chết. Bởi vì, nếu là cõi chết, thì
  làm sao có đi và làm sao có về? Ði như thế không phải là đi trớt. Về ở
  đây không phải là về luôn. Không phải đi trớt, vì mở đầu bài hát, TCS
  đã tự hỏi: <i>bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi</i>. Mãi ra đi, nghĩa là còn đi, đang đi, đang đi hoài. Ðã đến đâu! Ði hoài mà không thấy đến, nên TCS lại tự hỏi: <i>đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt</i>. 
  </p>
  <p>
  Ði loanh quanh thì không thể nói là chết được. Huống hồ TCS nói rõ là anh đang đi với <i>đôi vầng nhật nguyệt, với mây che trên đầu và nắng trên vai</i>. Thế thì <i>một cõi đi về</i> chắc chắn không phải là cõi chết mà là cõi sống. Tôi có nhiều lý do để tin rằng chữ "cõi" ở đây là chữ "cõi" trong Nguyễn Du: <i>trăm năm trong cõi người ta</i>. 
  </p>
  <p>
  Vậy tại sao quần chúng hát <i>Một Cõi Ði Về</i> để tiễn TCS ? 
  </p>
  <p>
  Trước hết, âm điệu bài nhạc rất buồn. Kèn thổi như thế không ai cầm
  được nước mắt. Hơn nữa, hình ảnh của chết phảng phất nơi một đôi chữ,
  một đôi câu: <i>từng lời tà dương là lời mộ địa; đường chạy vòng quanh một vòng tiều tụy</i>.
  Ý niệm vòng quanh, vòng tròn, một vòng, bàng bạc trong nhiều bài hát
  TCS, nhưng ở đây, ý niệm đó trộn lẫn với hình ảnh một bờ cỏ non khiến
  người hát có cảm tưởng đang thấy hiện ra trong đầu, trong mơ, một nấm
  mồ mới đắp, <i>một bờ cỏ non một bờ mộng mị…</i>
  </p>
  <p>
  Tôi hát lại TCS từ khi anh mất và nhiều lúc, rất nhiều lúc, tôi giật
  mình. TCS như người vừa đứng ở hiện tại vừa linh cảm cùng trong một lúc
  quá khứ và tương lai. Anh như thấy tiền kiếp réo tên và cái chết vẫy
  gọi. Tôi lấy một ví dụ trong rất nhiều ví dụ: bài <b>Nối Vòng Tay Lớn</b>
  mà tuổi trẻ hôm nay đang tôn vinh như một bài hát của tuổi trẻ, một bài
  hát tươi vui, hùng mạnh, chan hòa sức sống, tràn đầy nhân ái. Tôi không
  biết các bạn trẻ có để ý không khi hát câu cuối, tôi thì tôi thấy kỳ
  lạ, rùng mình: <i>nắm tay nối liền biển xanh sông gấm nối liền mổt vòng tử sinh</i>.
  Có thể cắt nghĩa tử sinh ở đây là con cháu và tổ tiên. Nhưng ngôn ngữ
  sống chết như thế nơi một chàng trai hăm lăm vẫn kỳ lạ. Một vòng. Vòng
  tròn sống chết. Tròn như bánh xe lăn. </p>

  <p>
  Vậy thì muốn hát <i>Một Cõi Ði Về</i> để tiễn TCS cũng được thôi.
  Nhưng đi / về trong TCS không phải là đi về. Ðó là đi và về, cảm hứng
  hầu như bất tận của TCS. Lúc nào anh cũng <i>đi</i>, lúc nào anh cũng <i>về</i>. Anh <i>đi</i> ở câu trên, anh <i>về</i> ở câu dưới, anh <i>đi</i> và <i>về</i> trong cùng một câu: 
  </p>
  <p align="center"><i>
  Trong khi ta về lại nhớ ta đi<br />
  Ði lên non cao đi về biển rộng. 
  </i>
  </p>
  <p>
  Anh đi xuôi với bể sông rồi anh về ngược với suối khe. Tại sao anh xuôi
  ngược như vậy? Tại vì anh hoang mang không biết phương hướng, <i>chẳng biết nơi nao là chốn quê nhà</i>.
  Quê nhà là nơi anh sẽ đến, nghĩa là cõi chết? Hay quê nhà là lúc nguyên
  thủy anh vừa sinh ra, là cõi sinh? Quê nhà là tiếng gọi yêu thương đang
  trêu ghẹo? Hay là hoang vu ngọn gió thổi suốt trăm năm? </p>
  <p>
  Tôi nghĩ đêm hoài niệm này, khi lấy tên <i>Một Cõi Ði Về</i> không có ý tiễn TCS đi về cõi bên kia, bởi lẽ trong TCS làm gì có bên kia / bên này chia cắt phân minh như vậy! <i>Một Cõi Ði Về</i>
  không có ý nghĩa gì khác hơn là Cõi Âm Nhạc của TCS. Một cõi rất thơ,
  rất nắng và rất mưa, rất hạnh phúc và rất tuyệt vọng, rất lứa đôi và
  rất đơn côi. Một thế giới bềnh bồng sương khói, hư ảo, mong manh, trong
  đó trăng có thể là nguyệt mà nguyệt lắm khi không còn nữa là trăng.
  Ðiều lạ lùng là thế giới hư ảo đó được mọi người, được hàng triệu con
  tim Việt Nam, thấy như là thế giới thực, thế giới thực trong chính con
  tim của mình. </p>
  <p>
  Chúng ta sẽ đi / về trong thế giới đó, trong cõi đó, bắt đầu với Thanh Hải, và tiếp tục với Hồng Ngọc. Sau bài <i>Một Cõi Ði Về</i>, hai giọng nam nữ này sẽ đưa chúng ta trước hết, và hiển nhiên, vào thế giới của tình yêu. 
  </p>

  <h2>Tình yêu và giấc ngủ</h2>

  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: right;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001lethu.jpg" alt="Lệ Thu" title="Lệ Thu" width="150" /></div>

  <p>
  Ba bài hát về tình yêu vừa rồi có vài điểm chung, và đây cũng là đặc
  điểm của tình yêu trong TCS. Trước hết, gặp nhau là tình cờ, yêu nhau
  là chuyện tình cờ. Trong bài thứ nhất:
  </p>

  <p align="center"><i>
  Nào có ai hay / ta gặp tình cờ
  </i>
  </p>
  <p>
  Trong bài thứ hai:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Yêu nhau trong nỗi đau tình cờ
  </i>
  </p>
  <p>
  Giật mình nghĩ lại, sự tình cờ đó thật kỳ lạ:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Một ngày tình cờ biết em<br />
  Là ngày lạ lùng nhất trần gian
  </i>
  </p>

  <p>
  Kỳ lạ, cho nên lòng dặn lòng rằng đừng bao giờ làm mất tính cách kỳ lạ của nó, nghĩa là cứ để nó nguyên vẹn là tình cờ:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Từ em thôi là nguyệt coi như phút đó tình cờ
  </i>
  </p>
  <p>
  Lòng dặn lòng như vậy: tình yêu đã tình cờ mà đến thì cứ để nó tình cờ mà đi. Như cơn gió:	
  </p>

  <p align="center"><i>
  Em cứ bay trong đời dịu dàng như cơn gió…<br />
  Em cứ dâng cho đời một nụ hoa tình cờ
  </i>
  </p>
  <p>
  Như thế là <i>em líu lo bên đời dạy tôi biết xa gần</i>.
  </p>
  <p>Và tình yêu là như vậy trong cả ba bài. Trong cả ba bài, tình yêu
  đến, rồi tình yêu đi, không có tình yêu nào ở lại. Bài thứ nhất: </p>
  <p align="center"><i>
  Nhưng là cơn gió / em cứ mãi bay đi. 
  </i>
  </p>
  <p>Bài thứ hai: </p>
  <p align="center"><i>
  Ðâu ngờ tình như lá úa<br />
  Khiến tôi chia lìa từng giấc mơ
  </i>
  </p>
  <p>Bài thứ ba:</p>
  <p align="center"><i>
  Một người về đỉnh cao
  Một người về vực sâu
  Ðể cuộc tình chìm mau
  Như bóng chim cuối đèo
  </i>
  </p>
  <p>
  Lòng dặn lòng hãy xem như cơn gió. Nhưng nếu người học trò cứ mãi học
  xa gần như thế với nhiều cô giáo tình cờ quá thì hoặc là sẽ chai sạn, <i>ngây ngô như đá</i>, hoặc sẽ <i>úp mặt bùi ngùi</i>. Cho nên trong cả ba bài, bài nào cũng buốt lên một cơn đau. <i>Ngày tháng trôi qua / cơn đau mịt mù</i> trong bài thứ nhất. <i>Yêu nhau trong nỗi đau</i> trong bài thứ hai. <i>Khi cơn đau chưa dài… Khi cơn đau lên đầy</i> trong bài thứ ba. 
  </p>
  <p>
  Cuối cùng, và đây là chuyện quan trọng lắm, trong ba bài, một trong hai người tình - chắc là TCS - rất <i>thật thà</i>. Bài thứ nhất:	
  </p>
  <p align="center"><i>
  Những đường cỏ lá<br />
  Từng giọt sương thu<br />
  Yêu em thật thà
  </i>
  </p>
  <p>Bài thứ hai:</p>

  <p align="center"><i>
  Những sáng mênh mông tôi ngồi nhớ<br />
  Yêu em trái tim thật thà
  </i></p>
  <p>
  Bài thứ ba, không có chữ <i>thật thà</i> nào cả, nhưng toàn bài là một lời thú nhận nỗi nhớ nhung lồng lộng đối với một người đã bỏ đi, đã tưởng quên.
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ôi trái tim phiền muộn / đã vui lại một giờ
  </i>
  </p>
  <p>
  Mới nhớ thôi mà đã vui rồi, không biết trước khi người kia bỏ đi, người này vui thật thà đến thế nào.	
  </p>

  <p>
  Tình yêu trong TCS thường là như vậy:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Một vết thương thôi / riêng cho một người
  </i>
  </p>
  <p>
  Tôi sẽ trở lại với tình yêu chốc nữa. Bây giờ tôi nói qua một chuyện
  khác, cũng không vui gì hơn, một đặc điểm rất rõ trong dòng nhạc TCS
  trong những năm chiến tranh. Sau <i>Kinh Việt Nam</i> và <i>Ta Phải Thấy Mặt Trời</i>,
  tiếng nhạc TCS trở nên buồn, mệt mỏi, rã rời. Cùng lúc đó, mưa, mưa,
  mưa tuôn vào lời hát. Tôi nói về mệt mỏi trước, nói về mưa sau. </p>
  <p>
  Mệt mỏi đã loáng thoáng trong TCS từ những bài hát đầu. Chiến tranh làm
  tăng khuynh hướng đó. Một trong những van xin thống thiết nhất, sâu
  thẳm nhất của TCS trong giai đoạn này là… được ngủ:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Hai mươi năm tôi lớn / thù hận vai mang <br />
  Chưa có lần / chưa một lần tìm được giấc ngủ bình yên
  </i>
  </p>
  <p>
  Anh xin:	</p>

  <p align="center"><i>
  Xin cho tôi yên ngủ một ngày<br />
  Xin cho đêm không có đạn bay
  </i>
  </p>
  <p>
  Ảnh hưởng của chiến tranh là dĩ nhiên. Nhưng có lẽ kiếp người đã bắt đầu ám ảnh TCS: <i>ôi cát bụi mệt nhoài… ôi cát bụi phận này</i>.
  Kiếp người hiện ra cụ thể nhất nơi hình ảnh của giấc ngủ. Một giấc ngủ
  co quắp. Một giấc ngủ cong queo. Một giấc ngủ trần truồng.
  </p>
  <p align="center"><i>
  Người nằm co như loài thú khi mùa đông về<br />
  ...<br />
  Người già co ro / chiều thiu thiu ngủ<br />
  Em bé lõa lồ / giấc ngủ không yên
  </i></p>
  <p>
  Ai cũng chỉ xin được ngủ. 		
  </p>

  <p align="center"><i>
  Thôi ngủ yên đi con / ngủ đời yên đi con<br />
  Che dấu thân đau rã mòn
  </i></p>
  <p>
  Người ngủ. Rong rêu ngủ. Ngựa xe ngủ. Quê hương xin giấc ngủ thật hiền. Cho đến mặt trời cũng xin được ngủ yên. 
  </p>
  <p>
  Từ đó, cảm giác mệt mỏi càng ngày càng đậm. Chưa đi, TCS đã mệt. Chưa bước, chân đã mỏi, muốn quay về. Quay về đâu? Về với <i>muôn trùng</i>:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Mệt quá đôi chân này / tìm đến chiếc ghế nghỉ ngơi<br />
  Mệt quá thân ta này / nằm xuống với đất muôn đời
  </i></p>
  <p>
  Ðất muôn đời bây giờ có thật là quê nhà của anh chăng? Chưa chắc. Vẫn có thể anh đang lăn <i>vết lăn trầm</i> của anh ở đâu đó, tìm về một <i>quê nhà rộng đôi tay chờ mong</i>
  nào đó mà anh cứ cảm thấy đã bỏ đi và anh cứ muốn quay về. Ði / về, cảm
  hứng siêu hình đó mênh mông trong TCS. Nơi một giọt sương rơi trên lá,
  anh đã tưởng như có ai về. Nơi một nụ cười, anh đã thấy anh đi:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Nụ cười đã cuốn ta đi / Một ngày lại thấy ta về

  </i></p>
  <p>
  Chốc nữa, trong <b>Phôi Pha</b>, Lệ Thu sẽ hát về phù du của cuộc đời, phù du của hạnh phúc, đường trần chẳng có gì vui. Về đi! Nhưng về đâu? <i>Về lại nơi cuối trời</i>. Ðể làm gì? <i>Làm mây trôi. Phôi Pha</i>
  là tiếng rất nhẹ của những bàn chân đi, là hơi thở nín lặng chờ tiếng
  rất nhẹ của bàn chân về đâu đó. Có thể đó là bước chân của người yêu,
  nhưng không hẳn. Ðó là hồn của chính mình đi / về trong chốn vu vơ. </p>
  <p>
  Chính vì câu hỏi đó: đi đâu / về đâu mà TCS mệt mỏi. Anh thổ lộ: trước
  giấc ngủ, anh thường rơi vào tình trạng hôn mê. Có lẽ trong hôn mê anh <i>nằm mơ</i> thấy anh qua đời, <i>nghe tiền thân về chào tiếng lạ, chờ cây non trên núi đầu thai</i>. Tiền kiếp hiện ra thường thường là buồn, như trong <i>Rừng Xưa Ðã Khép</i> mà Hồng Ngọc và Lệ Thu sẽ hát:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô<br />
  Ta thấy em đang ngồi khóc khi rừng chiều đổ mưa
  </i></p>
  <p>
  Chiếc nôi và nấm mộ là hai hình ảnh của đi / về. Ði với chiếc nôi, về với nấm mộ. Nhưng lại đi nữa với chiếc nôi:
  </p>

  <p align="center"><i>
  Ðêm nghe tiếng gió thở dài<br />
  Ðêm nghe tiếng khóc cười của bào thai
  </i></p>
  <p>
  Ði mãi, về mãi, <i>Ðường đời í a không xa, sao chồn í ạ gối chân</i>.
  Mà đâu phải chỉ chiếc nôi và nấm mộ. Sống chết hiện ra trong những hình
  ảnh bình thường nhất, như chẳng có gì cả, nhưng sao cái gì cũng như đi
  qua, sao mà có ai như vẫy gọi mình ở đàng trườc:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Dưới ngọn đèn một bóng chim qua<br />
  Giữa đường đi một người đứng gọi
  </i></p>
  <p>
  TCS ôm đi / về như thế vào trong giấc ngủ, làm sao giấc ngủ được yên? Làm sao anh không xin được ngủ hoài:
  </p>

  <p align="center"><i>
  Xin ngủ trong vòng nôi<br />
  Ta ru ta ngậm ngùi<br />
  Xin ngủ dưới vòm cây
  </i></p>
  <p>
  Nhưng tôi chưa nói gì đến mưa… Xin nhường Lệ Thu hát mưa trong <i>Diễm Xưa</i> trước, rồi tôi sẽ nói mưa sau.
  </p>

  <h2>Ru</h2>

  <p>Khi nãy, tôi phải nói đến chuyện ngủ là vì từ ngủ, TCS đưa nhạc vào
  tiếng ru. Ru con, ru người tình, tự mình ru mình… Ru là sở trường của
  TCS, là nghề của anh, bởi vì ru là hát thơ. Thơ trong lời ru của anh
  đẹp tuyệt. Ðẹp như một chiếc lưng tròn:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ðời mẹ ru con / mây kia cũng buồn<br />
  Nên mây xa đường trần / con ngủ giấc hồng / cho mẹ tròn lưng
  </i></p>
  <p>
  Ðẹp như bướm hoa:
  </p>

  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: left;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001tranvinh.jpg" alt="Trần Vĩnh" title="Trần Vĩnh" width="100" /></div>

  <p align="center"><i>
  Ngủ đi em đôi môi lửa cháy<br />
  Ngủ đi em mi cong cỏ mượt<br />
  Ngủ đi em tay xanh ngà ngọc<br />
  Ngủ đi em tóc gió thôi bay
  </i></p>
  <p>Lời ru nào cũng buồn. Tất nhiên, bởi vì không buồn thì làm sao buồn
  ngủ! Nhưng lời ru của TCS buồn lắm. Ru, không phải để dỗ giấc ngủ mà để
  dỗ thương đau. Ru thương đau. Và bởi vì thương đau dài quá nên TCS ru
  mãi ru hoài:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ru mãi ngàn năm giòng tóc em buồn<br />
  Bàn tay em năm ngón ru trên ngàn năm<br />
  Trên mùa lá xanh<br />
  Ngón tay em gầy nên mãi ru thêm ngàn năm
  </i></p>
  <p>Tại sao ngón tay gầy nên phải ru ngàn năm? Như vậy ngón tay mập thì
  có thể ru năm trăm năm thôi? Không ai hỏi những câu lý luận toán học
  như thế trong lời hát ru. Nói lý luận thì chẳng mắt nào nhắm được. Ru,
  là hát những câu vu vơ, gợi những hình ảnh vu vơ, chập chờn, không đầu
  không đuôi, hiện ra để tan đi. Bâng quơ như thế, TCS đạt đến tuyệt
  đỉnh. Cho nên mỗi lần anh ru là ru ngàn năm, <i>ngàn năm ru hoài, ngàn đời ru ai</i>.
  </p>

  <p>
  Ru ai? Xin trả lời: ru một người hay <i>giận hờn, phụ rẫy, bạc tình</i>. Người đưa võng vốn <i>thật thà, ngây ngô, u mê</i>, nên tin rằng ru ngàn năm như vậy thì <i>giận hờn sẽ quên</i>. Còn nếu chưa quên? Thì cứ tiếp tục <i>ru em nồng nàn, ru em giận hờn, ru em muộn phiền, ru em bạc lòng, này em em cứ phụ người, này em em cứ phụ tôi</i>. Ai muốn bắt chước TCS ru như vậy thì cũng nên xin bắt chước TCS <i>quỳ gối vong nô</i> mà ru. 
  </p>
  <p>
  Tôi vẫn chưa nói đến chuyện mưa… Nhưng tôi nghe có tiếng con vạc vỗ nước. Hình như Lệ Thu và Trần Vĩnh sắp hát <i>Như Cánh Vạc Bay</i>.
  </p>


  <h2>Mưa và Gót chân hoàng cung</h2>


  <p>
  Tôi xin trả nợ mưa. Lúc nãy, Lệ Thu đã hát <i>Diễm Xưa</i>, và chúng ta đã nghe mưa. <i>Mưa vẫn mưa bay…</i> Bài <i>Diễm Xưa</i>
  quá nổi tiếng, cho nên đã gợi rất nhiều câu hỏi và nhiều giả thuyết về
  cảm hứng của tác giả và nguồn gốc của bài hát. Tôi nghĩ hay nhất là cứ
  theo lời giải thích của chính tác giả. Người thiếu nữ trong <i>Diễm Xưa</i>
  là một cô gái Huế "rất mong manh", đi đến trường trong mưa nhòa nhạt,
  dưới hai hàng cây long não mờ mịt mưa. Người con gái đó vừa là một
  người có thực, vừa là một nhan sắc hư ảo, sương khói, nổi trôi, như một
  ước mơ trong cõi trời đất cũng vừa hư vừa thực. Không có chữ nào là Huế
  trong đó cả, họa may chỉ có <i>bia đá</i>; lăng tẩm cũng biến thành <i>tháp cổ</i>.
  Nhưng cõi trời đất hư ảo kia và mưa mờ mịt đó chính là sương khói lãng
  mạn của Huế cổ kính, phôi pha. Trong mưa, cô thiếu nữ chỉ còn là một
  gót chân. Suốt cả bài hát, chỉ có mưa và gót chân, mưa mòn đất và gót
  chân vương hậu. Ðó là nhan sắc của cõi mộng và mơ mà Huế một thời đã
  được phong tặng. </p>
  <p>
  Chưa có ai đem mộng để vẽ một bức tranh thực như vậy. Bao nhiêu thi sĩ
  đã khen tặng nét đẹp của Huế, chưa có ai thấy Huế đẹp trong mưa. Lần
  đầu tiên có một người trên trái đất này không than phiền mưa của Huế.
  Lần đầu tiên một gót chân trong mưa được nâng lên ngai vàng điện ngọc
  để đi vào huyền thoại của xứ diễm lệ thuở nào. </p>
  <p>
  Tôi nghe nói có một nhà văn nào đó mơ ước về một vương quốc trong đó
  một đứa bé là vua. Nếu tôi là đứa bé đó, tôi sẽ cắt một quãng trên con
  đường long não kia để đặt tên là đường <i>Diễm Xưa</i>.
  Ðể làm gì? Không phải để vinh danh gì cho người thi sĩ, bởi vì quần
  chúng đã vinh danh rồi. Cũng không phải để cho vương quốc của tôi được
  mãi mãi biết đến như xứ diễm lệ. Ðể làm gì, em biết không? <i>Ðể gió cuốn đi, gió cuốn đi…</i>
  </p>
  <p>
  Tôi không dám đồng hóa Huế với quý phái. Vả chăng tôi không biết bây
  giờ Huế có còn quý phái không. Nhưng TCS là một giọt máu của Huế thuở
  nào, và trong giọt máu đó, tôi không biết có bao nhiêu hồng huyết cầu
  quý phái. Chỉ biết nét nhạc của TCS rất quý phái, rất sang trọng, rất
  kiêu sa. Khi nãy Hồng Ngọc hát <i>Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng. Từng ngón xuân nồng</i>. Ngôn ngữ như thế thì sang quá. Trong <i>Diễm Xưa, dài tay em mấy thuở mắt xanh xao</i>,
  hình ảnh thì liêu trai mà chữ nghĩa thì đài các. TCS còn đài các trong
  cách dùng những chữ rất tầm thường. Tôi chỉ lấy một ví dụ thôi: chữ
  vừa. <i>Tình xót xa vừa</i>. Xót xa vừa là xót xa thế nào? TCS dùng chữ vừa như vậy nhiều lần: 
  </p>
  <p align="center"><i>
  Chìm dưới cơn mưa / một ngàn năm trước<br />
  Mây qua mây qua / môi em hồng nhạt<br />
  Chìm dưới cơn mưa / một ngàn năm nữa<br />
  Mây qua mây qua / môi em hồng vừa
  </i></p>
  <p>
  Dễ hiểu hơn. Hồng nhạt rồi đến hồng vừa. Thêm ngàn năm nữa, mây bay
  qua, chắc môi em sẽ hồng đậm. Dùng chữ như thế thì kiểu cách quá. Phấn
  son mà giả vờ không phấn son. Nhưng như thế vẫn chưa ngộ nghĩnh bằng
  thế này:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ngàn mây xám chiều nay về đây treo lững lờ<br />
  Và tiếng hát về ru mình trong giấc ngủ vừa
  </i></p>
  <p>
  Ngủ vừa là ngủ không say? Ngủ không ... ngáy? 
  </p>
  <p>Tôi muốn nói điều này: hình ảnh, ngôn từ trong TCS đài các, kiêu sa,
  kiểu cách; ý nghĩa trong lời nhạc vời vợi, mông lung, vậy tại sao quần
  chúng lại hâm mộ đến thế? Tại sao đủ mọi thành phần, đủ mọi lứa tuổi,
  từ thành thị phồn hoa đến thôn quê heo hút, tại sao hàng triệu trái tim
  đong đưa với tiếng hát TCS? </p>
  <p>
  Có người trả lời rằng nhạc TCS phảng phất không khí ca dao. <i>Bống ơi là bống… Con chim ở đậu cành tre... Trăng ơi trăng quá tệ…</i> Ðúng như vậy. Nhưng trong ca dao TCS, vẫn bao nhiêu là nét quý phái! <i>Ði đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều</i> hẵn không phải là dáng đi của người gánh lúa. <i>Làm chi mà vội / giọt nắng ban mai / làm chi mà vội</i>, đố ai dám nói là một câu dân giả. Ðố ai dám nói là một câu dân giả: <i>ngày xưa ngần ngại / xõa tóc trên vai / ngày xưa ngần ngại</i>. Hai chữ <i>ngần ngại</i> quý phi làm sao!
  </p>
  <p>
  Hay là phải giải thích như Văn Cao rằng tai Việt Nam thưởng thức TCS vì
  không có "dấu vết của âm nhạc cổ điển", không có "cấu trúc bác học
  phương Tây", vì "Sơn viết hồn nhiên như thể cảm xúc nhạc thơ tự nó trào
  ra" và cứ thế hồn nhiên thấm vào lòng người như suối mát? Thế thì hồn
  nhiên là tinh túy của nghệ thuật và cái gì hồn nhiên thì cái ấy làm
  rung cảm. Tại sao? Tại vì hồn nhiên là bản chất nguyên thủy của con
  người, là quê nhà mà TCS luôn luôn muốn quay về, là <i>thằng bé xinh xinh chơi diều giữa ngọ</i>, là cái thuở mà người hãy còn là <i>bống</i>.
  Chúng ta càng sống càng xa cái hồn nhiên đó, cho nên khi bất chợt gặp
  lại hồn nhiên trong tiếng nhạc TCS, trái tim tan ra trong nhạc, chẳng
  cần phân biệt quý phái với dân giả gì nữa. Khi đó thì chỉ còn nghệ
  thuật, khi đó thì đôi vai của ai cũng trở thành gầy guộc như cánh của
  con vạc bay. </p>
  <p>
  Ðể nhấn mạnh tính cách quảng đại quần chúng đó trong sự thưởng thức
  nhạc TCS, Ban Tổ Chức muốn dành cho "quần chúng" trong phòng này hai
  bài hát mà Hoàng Tuấn và Hồng Anh sẽ trình bày. Ðây là quần chúng trẻ
  nói lên nỗi lòng mình qua TCS. </p>
   

  <h2>Chiến tranh</h2>


  <p>
  Bây giờ tôi xin được dài dòng hơn một chút để nói về chiến tranh bởi vì
  đây là một phần đời quan trọng của TCS. Có lần TCS nói thế này: "thôi,
  nhắc lại làm gì thời ấy". Thời ấy là thời chiến tranh. Ðúng: nếu nhắc
  lại mà xa nhau thì đúng là không nên nhắc lại. Nhưng nếu nhắc lại mà
  gần nhau, tại sao không? Vì vậy mà nhiều nhạc sĩ, thi sĩ đã nhắc lại
  ngay khi TCS vừa nhắm mắt. Họ nhắc lại nỗi bàng hoàng, sững sờ của họ
  khi bất chợt nghe được nhạc TCS lần đầu tiên giữa trận mạc máu lửa.
  Thần lực gì nơi tiếng hát đó? Tại sao một tiếng hát chống chiến tranh
  lại làm xúc động những trái tim đang say sưa chiến đấu như vậy? Tại vì
  những người chiến đấu chính là những người biết yêu, và tiếng hát kia
  đích thực là tiếng hát của yêu thương. Yêu cuộc đời, yêu quê hương, yêu
  con người, yêu sự sống, yêu tình yêu, yêu người yêu - kể cả người yêu
  gian dối. </p>
  <p>
  TCS không phải là người đầu tiên nói lên những điều đó. Nhưng TCS là
  người đầu tiên biết đưa không khí chiến tranh vào tình yêu, và nâng đề
  tài đó lên đỉnh cao chưa ai vói tới của nghệ thuật. Ở trên đỉnh cao đó
  của phẩm chất, xin đừng lom khom vạch lá tìm những con sâu chính trị
  trên những chiếc lá rơi. Trong TCS, con sâu vẫn đẹp, vẫn đi vào lời thơ
  như thường: <i>loài sâu ngủ quên trong tóc chiều…</i> Xin để nó ngủ yên giấc ngủ thần tiên như thế và hãy nghe lại với nhau tiếng <i>đại bác ru đêm, tiếng mẹ ru một vành nôi trống, tiếng quê hương giọt lệ ăn năn</i>. 
  </p>
  <p>
  Homère, đại thi hào thời cổ Hy Lạp, có nói như thế này: chỉ có hai
  chuyện đáng nói trên đời này thôi là chiến tranh và tình yêu. Vô tình
  hay hữu ý, lịch sử đã mang tặng TCS cả hai nguồn cảm hứng. Anh bắt đầu
  bài <i>Tình Sầu</i> như thế này:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tình yêu như trái phá con tim mù lòa
  </i></p>
  <p>
  Chưa ai nói như vậy, chưa ai nổ tình yêu ra như thế. Homère nghe, chắc
  cũng thất kinh hồn vía. Nhưng chưa hết, đó chỉ là mới đại bác mở đầu
  chiến dịch. Tiếp theo là na-pan:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tình yêu như vết cháy trên da thịt người
  </i></p>
  <p>
  Mỗi một nụ hôn là một nụ na-pan? Chiến trận tiếp diễn với hỏa châu:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tình yêu như đốt cháy con tim tật nguyền
  </i></p>
  <p>Như thế là đánh nhau dữ dội lắm, thương tích cùng mình, mù lòa ở
  trên, tật nguyền ở dưới. Và sau tiếng nổ, vết cháy, tia sáng, bão táp
  phong ba cuồn cuộn dâng lên:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tình yêu như cơn bão đi qua địa cầu
  </i></p>
  <p>Chưa ai chiến tranh hóa ngôn ngữ tình yêu thần tình như vậy. Ở cái
  tuổi hai mươi, nguyên tắc ái tình bỗng phỏng theo nguyên tắc binh pháp:
  cách phòng vệ hay nhất là tấn công. </p>
  <p>
  Tình yêu lại cũng giống chiến tranh ở một điểm nữa: có khi chiến có khi hòa, có lúc dữ dội có lúc êm ru. Từ <i>Tình Sầu</i> qua <i>Tình Xa</i>, từ <i>Tình Xa</i> qua <i>Tình Nhớ</i>,
  bất cứ ai cũng tìm được tình yêu của mình trong đó: sôi nổi, nhẹ nhàng,
  đau xót, mặn nồng, phôi pha, xa, gần, rụng như trái chín, mất như dấu
  chim, mềm như tay ấm, buồn như lá bay… tất cả những tình khúc của TCS
  làm trong chiến tranh đều mang dấu vết của chiến tranh để xóa dấu vết
  của chiến tranh trong những trái tim yêu thương bình thường. Chiến
  tranh và thiếu nữ, bom đạn và người yêu, chết chóc và yêu đương cứ
  quyện lấy nhau, mới câu đầu vừa cay mùi khói súng, câu dưới đã đắm đuối
  môi thề, khiến không ai biết đây là chuyện súng hay chuyện tình. Xương
  máu ở câu trên, và câu dưới thì:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Bên kia sông nước vỗ bờ<br />
  Hồng nhan em có bao giờ bâng khuâng
  </i></p>
  <p>Nhưng không phải TCS không biết nhìn chiến tranh như là chiến tranh.
  Anh là nhạc sĩ của những ca khúc Da Vàng, đề tài cũng chưa làm ai động
  hứng trước đó. Chắc chắn TCS không có đầu óc chủng tộc thiển cận. Da
  vàng ở đây nên hiểu trong nghĩa da vàng máu đỏ, thành ngữ quen thuộc
  ngày trước để chỉ chúng ta, dân tộc Việt Nam, giòng giống Tiên Rồng,
  đồng bào cùng chung da vàng máu đỏ:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Hãy mở mắt ra lột xác quân thù / mặt người Việt Nam trên đó<br />
  Hãy mở mắt ra nhìn kiếp tôi đòi / nhìn ngày Việt Nam tăm tối
  </i></p>
  <p>Chiến tranh đã làm chảy hết máu, đã làm tan nát thịt xương, cắt đứt
  tay chân, còn lại gì nơi xác chết? Da! TCS muốn trên da vàng đó mọc lại
  thịt xương mùa xuân, cho nên anh hát:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Hôm nay nắng lạ lùng rọi ấm<br />
  Trên da vàng /  trên da thơm /  trên da em… 
  </i></p>
  <p>Vẫn là em. Vẫn là tình yêu. Nhưng đừng nói, như có người nói, rằng
  gái đẹp và thân phận đã che mất chiến tranh nơi mắt TCS. Mới đây, có
  ngưới ở bên kia Ðại Tây Dương khuyến cáo: không nên nói nhạc TCS là
  phản chiến. Nói gì lạ vậy! Chúng ta sẽ hát với nhau bốn bài thôi, bốn
  bài quen thuộc để đừng ai nói như vậy. </p>
  <p>
  Bài thứ nhất là mẹ ru con. Mẹ dạy con như thế này:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Mẹ dạy cho con tiếng nói quê hương<br />
  Mẹ nhìn con đi phút giây bàng hoàng
  </i></p>
  <p>
  Mẹ ru thêm:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tuổi còn bơ vơ / thế giới hằn thù / chiến tranh ngục tù
  </i></p>
  <p>
  Hận thù là sản phẩm của chiến tranh mà TCS muốn xóa. Chiến tranh, có
  khi là chiến tranh chính nghĩa có khi là chiến tranh phi nghĩa. Nhưng
  dù là chiến tranh chính nghĩa, hận thù vẫn phải xóa. Tiếng hát chống
  hận thù là tiếng hát muôn đời, muôn đời phải hát, muôn đời phải hát
  mãi:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Dạy tình anh em cho dã thú / cây hoang sẽ chết trái căm thù
  </i></p>
  <p>
  May quá, chúng ta có một nhạc sĩ đã biết làm thiên chức văn hóa của mình. Nếu không dạy nhau như thế thì sao? Thì:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Ðất nước này loài người đã dã man<br />
  Ðất nước này chỉ còn lại người điên
  </i></p>
  <p>Người điên! Lần đầu tiên người điên đi vào nốt nhạc. Miệng người
  điên thốt ra những địa danh làm bàng hoàng người dân thành phố, những
  địa danh đèo heo hút gió chỉ hiện hữu trong những bản đồ hành quân,
  trong những bản tin chiến sự đánh đi khắp thế giới, trong hoang tưởng
  của ma thiêng nước độc: Plei Me, Chu Prong, A Sao, Ðồng Xoài, Ba Gia,
  Chiến khu Ð. Một người điên, hai người điên, nhiều người điên, mỗi
  người đi tìm xác một người yêu nằm chết, <i>chết cong queo, chết trần truồng, chết tình cờ, chết nghẹn ngào</i>, nhưng <i>chết không hận thù, nằm chết như mơ</i>. Trong TCS, người nào gục ngã xuống cũng đều là người đang mơ:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Cơn mơ nào vừa hừng lên trong giờ cuối<br />
  Khi viên dạn vừa cắm vào người
  </i></p>
  <p>
  Viên đạn cắm vào <i>Người Con Gái Việt Nam Da Vàng</i> khi cô gái đang mơ được <i>hát ca dao một lần</i>.
  Viên đạn không phải chỉ giết một người; viên đạn giết một giấc mơ. Và
  giấc mơ trưóc khi chết có lẽ là một giấc mơ bình thường, có lẽ chỉ là
  một hình ảnh, hình ảnh người mẹ, hình ảnh người yêu. Viên đạn giết cái
  gì hòa bình nhất, thân yêu nhất nơi mọi con người. </p>
  <p>
  Bài hát cuối cùng, tôi nghĩ là một trong những bài thơ hay nhất không
  phải riêng gì của Việt Nam mà của cả nhân loại. Một buổi sáng mùa xuân,
  có hoa đồng cỏ nội, có chim hót trên cây, bướm bay trong nắng, có lớp
  học thầy cô và trang vở còn thơm mùi mực, một buổi sáng mùa xuân như
  thế, giữa một thiên đường bướm hoa như thế, một em bé nhởn nhơ đi đến
  trường, đạp phải một trái mìn nổ chậm…
  </p>
  <p>Chiến tranh qua rồi. Ðây là lúc chúng ta nên hát với nhau những bài
  hát bất hủ này, muôn đời này, để đừng bao giờ làm chiến tranh với nhau
  nữa. Thế giới thiên đường là thế giới này đây, có buổi sáng mùa xuân
  với hoa đồng cỏ nội, có lớp học và nét mực còn tươi, đừng ngã gục xuống
  nữa vì một viên đạn đâu đâu, nhân danh một thiên đường nào đó ở đâu
  đâu, vớ vẩn. </p>
   

  <h2>Kiếp người</h2>


  <p>
  Tôi không tin rằng chiến tranh có ảnh hưởng trên cái nhìn của TCS về
  kiếp người. Ngược lại, chính chiến tranh đã mang sức sống đến cho TCS
  trong một thời gian, thời gian anh ca hát cho hòa bình. Khi nãy Hoàng
  Tuấn hát <i>Xin Mặt Trời Ngủ Yên</i>. Trong thời gian đầu của chiến tranh, TCS không thấy mặt trời thèm ngủ như vậy. Anh giơ cao nắm tay:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Trên cánh đồng hòa bình này<br />
  Mặt trời yên vui lên đỏ chói
  </i></p>
  <p>
  Trong tất cả các bài hát của thời ấy, chỉ thấy nắng, không thấy mưa.
  Mưa chỉ bắt đầu sà xuống khi TCS nhận ra kiếp người. Tôi nói: nhận ra,
  bởi vì cái thấy đó đến trực tiếp, đến trong chớp mắt, đến sau một cái
  giật mình. Cuộc đời buồn, tại sao, chẳng tại sao cả, tại vì cuộc đời
  vốn buồn như thế, ai chưa thấy điều đó là vì chưa giật mình. Giật mình
  một cái thì chợt thấy như TCS:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Lòng thật bình yên mà sao buồn thế<br />
  Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ
  </i></p>
  <p>Người bộ hành đang đi trên đường, đường thật bình yên, giật mình một
  cái bỗng thấy mình đang đi giữa phố xa lạ, và trong góc phố kia, ai như
  chính mình đang ngồi hát nghêu ngao. Một cái nhìn thê thảm, hoang vu về
  cuộc đời. </p>

  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: right;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001hongngoc.jpg" alt="Hồng Ngọc" title="Hồng Ngọc" width="150" /></div>

  <p>
  Từ trẻ, TCS đã thấy mình <i>rồi một ngày kia khăn gói đi xa</i>, rồi từ đó anh thấy anh đi hoài, đi tới đi lui mà không biết đi đâu, nhưng vẫn phải đi vì thiên thu là con đường vô tận:

  </p>
  <p align="center"><i>
  Về chân núi thăm nấm mồ<br />
  Giữa đường trưa có tôi bơ phờ<br />
  Chợt tôi thấy thiên thu là con đường không bến
  </i></p>

  <p>
  Giọt lệ thiên thu không phải là giọt nước mắt ngàn năm. Ðó là giọt lệ
  cho kiếp người phải đi hoài, dù xác thân này không còn cũng vẫn phải
  đi:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Chợt như xác thân không còn<br />
  Và cạnh tôi là đồng vắng<br />
  Chợt như phố kia không người<br />
  Còn lại tôi bước hoài
  </i></p>
  <p>
  Núi thì đứng, đất thì nằm. Ðứng yên. Nằm cũng yên. Chỉ có con người là đi hoài, lăn hoài <i>vết lăn trầm</i> trong chốn mông lung:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Người nhìn dấu xe lăn đi / dấu lăn trên đời<br />
  Bụi về với mây...
  </i></p>
  <p>Với cái nhìn như vậy, lẽ ra TCS có thể đi tu. May quá, anh không đi
  tu! Tại sao? Tại vì cái gì TCS cũng có hai nửa. Nửa đêm nửa ngày. Nửa
  mưa nửa nắng. Nửa trần gian nửa hư không. Ði tu cũng chỉ một nửa, nửa
  người bên phía tay mặt. Nửa kia, bên phía tay trái, chỗ có trái tim,
  anh để dành cho những <i>khóe mắt xanh xao</i> và những <i>đôi môi rồ dại</i>.
  Chỉ khi nào anh thấy nấm mồ mọc lên trên chính những đôi môi rồ dại
  kia, khi đó họa may hai nửa của anh mới chập lại thành Một, và khi đó
  chắc anh sẽ nhẹ nhàng bảo Hồng Ngọc: thôi đừng hát nữa <i>Vết Lăn Trầm</i> và <i>Giọt Lệ Thiên Thu</i>. 
  </p>

  <h2>Tuyệt vọng</h2>


  <p>
  Khi nãy, tôi nói TCS đi tu một nửa. Nhưng nửa kia, chỗ có trái tim, lại
  cũng vẫn rất TCS, nghĩa là cũng chia ra hai nửa đối nhau. Một nửa, có
  lúc anh nghĩ rằng tình yêu sẽ cứu chuộc cho cuộc đời. Cuộc đời buồn
  thế, tình yêu e là chỗ trú ẩn chăng? </p>
  <p align="center"><i>
  Xin cho tôi đến tận nụ cười<br />
  Cho tôi quên một nấm mồ tươi
  </i></p>
  <p>
  Một nửa, anh thú thật không biết tình yêu là gì. Thi sĩ của tình yêu,
  TCS không biết mình làm thơ cho cái gì thế. Chén mật anh đang uống, anh
  không biết là đắng hay ngọt:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tình yêu mật ngọt / mật ngọt trên môi<br />
  Tình yêu mật đắng / mật đắng trong đời
  </i></p>
  <p>Có điều lạ lùng là chúng ta hát câu đó với tất cả hạnh phúc, bởi vì
  ai chẳng biết là mật đắng mà vẫn lăn vào. Một nửa của TCS lăn vào,
  nhưng một nửa lại ngơ ngác nhìn nửa kia lăn: </p>
  <p align="center"><i>
  Rồi dòng sông cũng miên man / đưa người về mộ phần...<br />
  Rồi tình yêu cũng xa khơi / phiên sầu là tháng ngày
  </i></p>
  <p>
  Không phải vị đắng đắng mà vị ngọt cũng đắng. Tình yêu chẳng cứu chuộc được cái gì cả:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Người người yêu nhau đã mất nhau trong đời<br />
  Một ngày tăm tối khép nghìn sớm mai
  </i></p>
  <p>
  Khi nào TCS đau đớn như thế thì anh muốn ru. Muốn được ru. Anh ru vết
  đau. Ðể nương nhờ vào tiếng ru mà thở than. Mà ngủ. Nhưng hai nửa người
  của anh không giải quyết vấn đề gì với nhau được cả. Khi nửa này đưa
  tay quờ quạng trên gối, nửa kia không biết đang ôm một chiếc vai thon
  hay một nỗi đau dài. <i>Ru Ðời Ði Nhé</i> với Thanh Hải.
  </p>
   

  <h2>Ðừng tuyệt vọng</h2>

  <div style="border: 1px solid rgb(140, 172, 187); margin: 1em; display: block; float: left;"><img src="/ban-be/articles/images/tcs2001thanhhai.jpg" alt="Thanh Hải" title="Thanh Hải" /></div>

  <p>
  Chúng ta sẽ kết thúc, và kết thúc với vui, với hy vọng, chứ không phải
  với buồn. Nhạc TCS là vậy. Vui đi theo buồn. Buồn đi theo vui. Bao giờ
  cũng có cả hai. Dù buồn thật là buồn, bao giờ cũng có một câu hé nắng.
  Giữa đêm tăm tối, vẫn <i>đôi môi em là đốm lửa hồng</i>. 
  </p>
  <p>
  Cứ thử đếm trong mấy trăm bài nhạc của TCS: có không biết bao nhiêu là
  chữ dù. Ðó là chữ then chốt trong cảm hứng của TCS. Anh dù trong chiến
  tranh:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Hãy yêu nhau đi cho ngày quên tháng<br />
  Dù đêm súng đạn dù sáng mưa bom
  </i></p>
  <p>
  Anh dù trong cuộc đời:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Hãy cứ vui như mọi ngày<br />
  Nhìn người đi như mây vô danh<br />
  Dù chân xưa dặm nghìn<br />
  Vẫn như còn thấp thoáng<br />
  Dù trong ta đêm thì thầm tiếng buồn
  </i></p>
  <p>
  Anh dù trong tình yêu:
  </p>
  <p align="center"><i>
  Mọi người vẫn tới<br />
  Ta chưa lạc loài<br />
  Dù còn phút cuối<br />
  Xin em nụ cười
  </i></p>

  <p>TCS đúng là tên tuyệt vọng mà không tuyệt vọng. Anh tuyệt vọng mà
  không tuyệt vọng như thế từ thuở xuân xanh. Tôi chỉ lấy một bài rất đẹp
  của anh để làm ví dụ: bài Mưa Hồng - lại mưa của Huế và chiếc cầu trong
  Diễm Xưa. Mưa đổ xuống, trời thấp xuống, <i>mây ngang đầu</i> và dáng người bị mây mưa đó đè xuống thật là ảm đạm: người <i>ngồi xuống</i>, đưa hai tay ra hứng mưa, mưa đầy hai bàn tay như đầy cả cơn đau, và người <i>nằm xuống</i>.
  Nằm xuống, đè nặng dưới cơn mưa và cơn đau. TCS nằm xuống như thế từ
  thuở hăm lăm, ba mươi. Nhưng anh không phải nằm như thế để mà chết. Anh
  phải thấy cuộc đời là cơn đau dài rồi từ đó, và chỉ từ đó, anh mới thấy
  cuộc đời là quý. Phải quỳ gối trên thương đau, anh mới biết <i>tạ ơn đời, tạ ơn người</i>, đã cho anh <i>tình sáng ngời như sao xuống từ trời</i>. Trong <i>Mưa Hồng</i>, anh <i>nằm xuống</i> nói với cái bước chân cứ đi qua: <i>cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ</i>. Có bao lâu?
  </p>
  <p>
  Cho nên hát TCS không phải chỉ là hát thương đau mà còn hát hạnh phúc. Hạnh phúc <i>dù</i> thương đau.
  </p>
  <p>
  Trong ý nghĩa đó, chúng ta sẽ kết thúc đêm nay với bài <i>Tôi Ơi Ðừng Tuyệt Vọng</i>.
  Nhưng tôi xin nói ngay rằng tôi không thấy bài này là bài yêu đời nhất
  trong TCS. Mỗi lần nghe hát bài này, tôi như muốn cười với TCS và hát
  theo: Ðừng uống rượu, tôi ơi đừng uống rượu...
  </p>

  <p>
  <b>Cao Huy Thuần</b><br />
  26.05.2001
  </p>


title: Đi tìm thời gian đánh mất (I)
created: 2004-03-29 15:24:21+00:00
edited: 2014-06-23 16:58:25+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 1-doi-nhac
author: Sâm Thương
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Sâm Thương, 01.04.2004. Phần I : Thời thanh xuân
url_id: DiTimThoiGianDanhMat1
body:
  <dl>
  <dt>Lời giới thiệu :</dt>
  <dd><i>Sâm Thương, nhà văn, biên kịch, một trong các người bạn chí thân luôn luôn có mặt bên Trịnh Công Sơn trong nhiều năm tháng sau cùng, đã khởi sự những trang viết về cuộc đời người nhạc sĩ. Nhân dịp năm thứ ba Trịnh Công Sơn qua đời, Sâm Thương đã ưu ái dành cho <strong>tcs-forum.org</strong> được hân hạnh đưa lên mạng phần thứ nhất : từ thuở ấu thơ cho đến năm Trịnh Công Sơn mười chín tuổi.</i></dd>
  </dl>

  <h1>Phần I : Thời thanh xuân</h1>
  <p>  Một tháng sau hiệp ước Munich (1), Nhật bắt đầu cuộc Nam tiến bằng việc chiếm đóng Quảng Châu, cô lập Hồng Kông khỏi đại lục Trung Quốc. Ngày 10.02.1939, bước đầu Nhật tiến chiếm các cứ điểm chiến lược ở biển Đông đảo Hải Nam gần bờ biển Đông Dương thuộc Pháp và quần đảo Sinam, Trường Sa.</p>
  <p>  Mùa Xuân năm 1939, Đức quốc xã kéo quân đến biên giới Tiệp Khắc, và ngày 13.03 năm đó, xâm nhập vào thủ đô Prague của Tiệp Khắc. Một tháng sau, ngày 7.04, quân đội Ý đánh chiếm lãnh thổ Albanie trong vùng Balcan. Các quốc gia Tây Âu yếu thế, không có phương án đối phó, đành phải quay về một số nước nhược tiểu ở miền đông để thiết lập một “phòng tuyến cuối cùng để bảo vệ hòa bình”. Ngày 13.04.1939, hai chính phủ Anh, Pháp ký với chính phủ Ba Lan một hiệp ước liên minh quân sự. Nhưng ngày 28.04.1939, Đức xóa bỏ Hiệp ước bất xâm phạm với Ba Lan (2), và tuyên bố bãi bỏ luôn cả Hòa ước Anh–Đức (3).</p>
  <p>  Ngày 25.5.1939, Hitler và Mussolini cùng ký kết một Hiệp ước mang tên Pact of Steel (4) liên minh hai quốc gia Đức -Ý về mọi phương diện. Đức quốc xã bắt đầu uy hiếp Ba Lan và lên tiếng đòi lại hải cảng và eo đất Dantzig ở bên trong lãnh thổ quốc gia này. Chiến Tranh Thế Giới thứ hai đã khởi đầu với những đau thương tang tóc chưa từng có.</p>
  <p>  Trong khi đó, Việt Nam đang sống dưới ách thống trị của thực dân Pháp, một nước Pháp đang chà đạp các dân tộc thuộc địa và run rẩy trước sức mạnh của bọn Phát-xít Đức đang lớn dậy. Trịnh Công Sơn đã có mặt trên “cõi tạm” này trong một bối cảnh chính trị thế giới và quốc nội như thế đó.</p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/articles/images/sthuong-04.jpg" /></div>

  <p>  Trịnh Công Sơn sinh ngày 28 tháng 2 năm 1939 tại Daklak, cha là Trịnh Xuân Thanh, mẹ là Lê Thị Quỳnh. Thật ra, Daklak không phải quê quán của anh, cha mẹ anh trước đây đều sinh sống tại Thừa Thiên - Huế, gốc làng Minh Hương, xã Hương Vinh, huyện Hương Trà. Thân sinh Trịnh Công Sơn là một người yêu nước, không chấp nhận chế độ hà khắc và bạo ngược của thực dân Pháp đối với đồng bào mình, nên đã có những họat động bí mật chống đối nhà cầm quyền Pháp, ủng hộ những lực lượng kháng chiến. Nói đúng, ông không đứng trong hàng ngũ những người Cộng Sản, mà chỉ là một người  yêu nước như  bao nhiêu người Việt Nam yêu nước khác thời đó. Do luôn bị mật thám của Pháp theo dõi và gây không ít khó khăn, năm 1937, ông đã lặng lẽ đưa vợ vào sinh sống ở Daklak. Ở đây, ông mở cửa hiệu may mặc Kam Tik trên đường Nguyễn Thái Học (nay là đường  Điện Biên Phủ), cạnh rạp chiếu bóng Buôn Mê Thuột.</p>

  <p>  Trịnh Công Sơn không phải là đứa con đầu của cặp vợ chồng trẻ từ Huế vào đây định cư. Sơn có một người anh tên Trịnh Xuân Dương, sinh trước Sơn ba năm tại Huế, nhưng chưa được hai tháng tuổi thì mất. Trịnh Công Sơn nghiễm nhiên trở thành con trai trưởng trong gia đình họ Trịnh (5). Nhưng gia đình Sơn cũng không ở Daklak được lâu, bốn năm sau khi Sơn ra đời thì gia đình quay trở về Huế, ngụ tại Bến Ngự.</p>

  <p>  Mùa hè năm 1944, sau khi nước Pháp được giải phóng, De Gaulle và nước Pháp tự do phải đối mặt với vấn đề xây dựng một chính sách chung đối với đế chế thuộc địa Pháp trong thời hậu chiến. Chính sách cơ bản của Pháp là muốn hất cẳng quân phiệt Nhật, quay trở lại Đông Dương, tập trung vào việc tạo ra một cơ cấu chính trị, trong đó toàn thể đế chế đều được đại diện, nhưng thực chất quyền kiểm soát chủ yếu vẫn nằm trong tay các chính quyền bảo hộ.</p>

  <p>  Mùa Thu năm 1945, Trịnh Công Sơn lên sáu, tuổi cắp sách đến trường thì chứng kiến nạn đói năm Ất Dậu, Nhật đầu hàng Pháp và Cách Mạng tháng tám bùng nổ. Sơn theo học trường tiểu học Trần Quốc Toản (Thành Nội, Huế), nhưng chỉ học ở đây một năm, rồi chuyển về học trường Nam Giao. Thời gian này gia đình Sơn ở Bến Ngự. Qua khỏi cầu Bến Ngự là đường Phan Chu Trinh, đi thẳng là đường Nguyễn Hoàng, nay đổi là đường Phan Bội Châu. Qua đường rầy xe lửa, đi thẳng lên dốc, hẻm đầu tiên bên trái có giếng nước là nhà Sơn. Nay là số 43B Phan Bội Châu, Huế.</p>

  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/articles/images/sthuong-05.jpg" /></div>

  <p>  Cũng cần nói thêm, cách nhà Sơn không xa, có hai địa điểm rất quan trọng đối với tuổi thơ của Sơn mà thỉnh thoảng Sơn vẫn nói tới trong chỗ thân tình. Địa điểm thứ nhất: quay trở lại cầu Bến Ngự, thay vì đi thẳng đường Nguyễn Hoàng, đến đường Phan Chu Trinh rẽ trái, khoảng 50 mét là đồn Hiến binh Pháp. Nơi đây là chỗ tạm giam những người bị tình nghi có tham gia hoạt động chống đối chính quyền bảo hộ. Hằng đêm, người dân sống  quanh khu vực này vẫn thường nghe tiếng la hét, giẫy giụa của những tù nhân bị tra khảo, hỏi cung. Đặc biệt, phía trước bờ rào của đồn Hiến binh có một cây cóc, quanh năm trái xanh trĩu nặng. Không biết có phải vì những trái cốc xanh chọc thèm hay vì một lý do tiềm ẩn nào khác, mà đám trẻ, trong đó có Sơn, mỗi khi đi ngang qua thường tìm cách lấy đá ném vào, cho đến khi bọn Tây trong đồn xách súng ra, cả đám mới chịu bỏ chạy.</p>

  <p>  Địa điểm thứ hai trên đường Nguyễn Hoàng, qua khỏi đường rầy là một con đường nhỏ dọc theo đường xe lửa. Ngay ngã tư này, bên trái có một cây bàng cổ thụ, thân cây to lớn, tàng lá che cả một khoảng trời. Có những buổi sáng sớm, dân chúng nhốn nháo, tụ tập trước cây bàng đó để chứng kiến những xác người chết, Tây có ta có, bị chém treo ngoảnh, đầu quoặt ngược, với hàng chữ  bằng máu viết lớn trên ngực áo hay trên băng vải: “Đây là hình phạt dành cho những tên Việt gian bán nước” hoặc “Tên xâm lăng, cướp nước phải đền tội”. Những hàng chữ và hình ảnh này vẫn luôn gây sự  xôn xao chú ý của dân chúng sống quanh vùng, kể cả đám học sinh nhỏ tuổi như Sơn hồi đó. Những lần như thế, trước khi đến trường, Sơn theo chân một vài đứa bạn lén lút theo dõi cảnh tượng đó, rồi tản đi một mình với những suy nghĩ có lẽ chưa được định hình…</p>
  <p>  Một thực tế khác, trực tiếp tác động đến suy nghĩ và hành động của Sơn, bắt anh phải nhìn thẳng vào sự thật lịch sử.  Đó chính là cuộc đời và thân phận nghiệt ngã của thân sinh anh. Theo như lời Sơn kể thì từ 1945 đến 1949, năm năm liền, năm nào thân sinh anh cũng bị bắt giam trong lao Thừa Phủ, Huế mỗi khi tình hình có dấu hiệu biến động. “Thời gian này, tại Huế, mẹ tôi và tôi thay nhau đi thăm nuôi và năm 1949 tôi được vào nhà lao Thừa Phủ ở cùng ba tôi, một năm trước khi cả gia đình cùng kéo nhau vào Sàigòn” (6).  Nhìn thấy hình ảnh cha tiều tụy với thân thể đầy những vết đòn roi hiểm ác khi bước ra khỏi cổng nhà tù, anh đã nghẹn ngào ôm chặt lấy cha, lòng đầy đau thương và phẩn hận.  Những ấn tượng đó chẳng bao giờ phai nhạt trong ký ức anh.  Nó sẽ theo đuổi, bám chặt lấy anh trong cuộc sống cũng như trong sáng tác của anh sau này.</p>

  <p>  Sơn và thế hệ của anh vẫn còn quá nhỏ để hiểu biết và trách nhiệm về tất cả những biến động lịch sử đang diễn ra trước mắt.</p>
  <p>  Năm 1949, nói là “cả gia đình kéo nhau vào Sàigòn“, nhưng thực tế, để thuận lợi cho việc khuếch trương buôn bán, thân sinh anh cho mở văn phòng giao dịch ở Sàigòn; ông đưa Sơn, Hà vào trước, những người còn lại năm sau mới vào. Ban đầu, Sơn cùng gia đình ở đường Calmette, Tân Định (nay là Đinh Công Tráng) một thời gian, rồi chuyển đến đường Dypre (một đường nhỏ cắt ngang đường Nguyễn Trãi) và cuối cùng dọn đến đường Parinol (nay là đường Đặng Trần Côn). Vào Sàigòn, Sơn học lớp nhất trường Hưng Đạo, Cống Quỳnh (1949-1950). Lên cấp hai, Sơn chuyển qua chương trình Pháp  ở Jean Jacques Rousseau cho đến khi thi xong Brevet (1950-1954).</p>
  <p>  Khoảng tháng tám 1954, sau khi hiệp định Genève được ký kết, cả gia đình Sơn quay về Huế, mở cửa hàng Thanh Tâm ở đường Hàng Bè (Huỳnh Thúc Kháng), sau đó chuyển về số 79 B đường Gia Long (nay là Phan Đăng Lưu) giao dịch và phân phối phụ tùng xe đạp, xe gắn máy cho các đại lý ở Huế và các vùng phụ cận.</p>

  <div style="display: block; float: left; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/ban-be/articles/images/sthuong-06.jpg" /></div>
  <p>  Trở lại Huế, Sơn học ở Lycée Francais một năm, năm sau chuyển qua trường Providence (Thiên Hựu), tốt nghiệp Tú tài 1 (Bac I) niên khóa 1955-1956. Trường Providence là một trong ba trường tư  thục lớn thuộc Giáo hội Thiên Chúa giáo. Thời đó, ở Huế những ai được theo học trường Providence, Pellerin (nam) hay Jeanne D’Arc (nữ) đều là những gia đình khá giả. Trong thời gian này, Sơn đã bắt đầu tiếp cận với những tác phẩm của Alfred de Musset, Alphonse Daudet, Anatole France, Saint Exupéry, v.v …</p>
  <p>  Dù học trường Pháp, được giáo dục theo chương trình Pháp, Sơn và thế hệ anh đều cùng chứng kiến đất nước bị chia cắt, sông Bến Hải làm lằn mức phân ranh Bắc Nam. Một lần nữa, anh và thế hệ của anh chưa phải là những kẻ chịu trách nhiệm trực tiếp về tình trạng đau thương đó. Bởi anh chưa đủ trí khôn để tìm hiểu lý do tại sao lớp cha anh mình cầm súng bắn vào nhau, coi nhau như thù địch.</p>

  <p>  Sau hiệp định Genève cuộc chém giết tạm ngưng không lâu, tổng tuyển cử giữa hai miền được ấn định vào năm 1956 bị hủy bỏ, máu lại tiếp tục đổ, xác đồng bào tiếp tục ngã xuống. Sơn và thế hệ của anh lớn lên trong khung cảnh tưởng như thanh bình của chế độ Ngô Đình Diệm. Tất cả đều được nuôi dưỡng, giáo dục tại miền Nam, do chính quyền miền Nam đảm nhận.  Chữ giáo dục ở đây tôi dùng theo nghĩa rộng, bao hàm cả hệ thống thông tin, tuyên truyền.</p>

  <p>  Một sự thật không ai có thể phủ nhận được, đó là chính quyền Ngô Đình Diệm đã tiếp nhận nửa phần đất bên này trong tay thực dân Pháp do sự dàn xếp của người Mỹ với một xã hội mà trong đó những giá trị cũ đã đỗ vỡ, hủy hoại. Bi đát là miền Nam không tìm thấy một hệ thống lý thuyết nào thay vào chỗ trống. Thật ra, chính quyền Ngô Đình Diệm cũng đã ý thức được sự thiếu hụt đó và đã nổ lực bù đắp bằng cách xây dựng một học thuyết, nhưng thực chất học thuyết đó chỉ là một sự mô phỏng và vay mượn chủ nghĩa Nhân Vị (Personnalisme) của Emmanuel Mounier (7). </p>
  <p>  Thực tế đã cho thấy chủ nghĩa Nhân Vị của chính quyền Diệm không đáp ứng được nhu cầu lịch sử dân tộc, không phù hợp với những biến chuyển chung của nhân loại, bao hàm như một tư tưởng chủ đạo làm nền tảng để quan niệm và tổ chức xã hội. Tuy nhiên, dù dụng tâm chủ yếu của chính quyền Ngô Đình Diệm là muốn rèn luyện cho thế hệ trẻ của mình một tinh thần chống Cộng, nhưng không thể phủ nhận nền giáo dục đó đã góp phần tạo được những ý hướng tốt đẹp như đề cao lòng yêu nước, tinh thần bất khuất chống xâm lăng và lãnh thổ Việt Nam là một dải đất hình chữ S chạy dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, chứ không phải chỉ nửa nước với hình thù kỳ dị như đã được vẽ trên các bản đồ của các căn cứ quân sự Mỹ, hay trong sách giáo khoa bậc tiểu học do chính phủ Hoa Kỳ gửi tặng vào thời kỳ đó.</p>
  <p>  Dù chỉ đề cao bằng lời nói, những bài học đó cũng có một tác dụng thật vô cùng quan trọng và lâu bền trong tâm hồn những thế hệ trẻ ở miền Nam. Hình ảnh một Nguyễn Huệ, một Hoàng Hoa Thám, một Phan đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Trung Trực v.v… vẫn là hình ảnh chói sáng với gương anh hùng cứu nước.</p>
  <p>  Suốt thời kỳ đó, Sơn và những người cùng thế hệ với anh đã bị che đậy, bị cấm đoán để không biết gì về cuộc kháng chiến chống Pháp lần thứ hai mà trong đó những thế hệ cha anh họ tham dự.  Họ không biết gì về miền Bắc xã hội chủ nghĩa, ngoài những điều mà chính quyền Ngô Đình Diệm muốn họ biết.</p>
  <p>  Sơn cũng như nhiều đứa trẻ cùng tuổi khác, đã sống và lớn lên bên sông Hương, núi Ngự. Hằng ngày, nhìn thấy vết tích trên những thành quách cổ kính, cầu Tràng Tiền sáu vài mười hai nhịp, những chuyến đò ngang, những con đường chạy dài thẳng tắp với hai hàng cây long não lá xanh, những chùm phượng vỹ đỏ rực, những tà áo trắng, những chiếc nón lá nghiêng nghiêng ngày ngày cắp sách đến trường, những cơn mưa rả rích kéo dài… Bên tai Sơn vẫn nghe tiếng cầu kinh niệm Phật, tiếng chuông chùa buổi sáng buổi chiều, những câu hò nhịp nhàng từ giữa sông vọng lại càng làm Sơn đắm chìm trong thế giới mơ mộng, khát vọng của riêng mình.  <i>“Thuở ấy, tôi là một đứa bé thích ca hát. Mười tuổi biết solfège, chép lại những bài hát yêu thích đóng thành tập, chơi đàn mandolin và sáo trúc.  Mười hai tuổi có cây đàn guitar đầu tiên trong đời và từ đó sử dụng guitar như một phương tiện quen thuộc để đệm cho chính mình hát”</i> (8).</p>

  <p>  Ngày 17.06.1955, thân sinh Sơn  đã cùng với ông Lộc Lợi và ông  Lê Văn Tông (em trai mẹ Sơn) mỗi người mỗi xe trên  đường đi Quảng Trị- Huế với kế hoạch mở rộng mạng lưới làm ăn. Trong khi ông đang điều khiển chiếc vespa trên đường  thì bị một chiếc xe hàng đụng phải và ông đã mất mấy tiếng đồng hồ sau khi được chở đến bệnh viện.</p>
  <p>  Trước nay, tất cả kinh tế gia đình do cha anh đảm đương.  Ông chính là trụ cột của gia đình. Mọi chu cấp cho anh và các em ăn học, một cuộc sống đầy đủ, có thể nói phong lưu hơn phần lớn những người cùng trang lứa với anh, nhất là ở một thành phố nhỏ và trầm lặng như Huế đều do một tay ông sắp xếp. Ngay từ thời đó, gia đình Sơn là gia đình đầu tiên có được một chiếc máy hát đĩa, khi thứ máy móc mới này bắt đầu xuất hiện. Cha mất, đối với Sơn là một biến cố quan trọng. Chính Sơn đã thú nhận: <i>”Thời thơ ấu tôi luôn luôn bị ám ảnh về cái chết. Trong giấc ngủ hằng đêm tôi thường thấy cái chết của ba tôi”</i> (9).</p>
  <p>  Trong thời gian chịu tang cha, Sơn quy y ở chùa Phổ Quang, lấy pháp danh là Nguyên Thọ. Có thể trong nỗi đau mất mát quá lớn Sơn tìm đến Phật Tổ như một sự nương tựa của tâm hồn. Thực ra, đối với Phật giáo, Sơn vốn có duyên nợ. Theo như Sơn cho biết, ngay từ thuở bảy, tám tuổi, Sơn  đã có thói quen một mình mang sách vở vào vườn chùa ngồi học, đọc sách, suy nghĩ  hoặc tập ngồi chép kinh Phật bằng chữ Hán. Chính tư tưởng Phật giáo đã thấm dần trong máu huyết Sơn, giúp Sơn tiếp cận và thấu hiểu được cái tâm của mình, cái tâm của người, điều khó khăn nhất trong những điều khó khăn nhất của kiếp người.</p>
  <p>  Hết hè 1956, sau khi tốt nghiệp Tú tài 1 (Bac 1) Sơn một mình vào Sàigòn học ban triết (classe Philo) ở Jean Jacques Rousseau. Từ  đây, Sơn có những chuyến đi dài. Sơn không còn ở tuổi mười lăm non trẻ để phải mơ ước làm người lớn.  Sơn có thể thực hiện cái mộng “ lãng du trong người, cứ lên đường và đi. Đi để có một khoảng cách với quê nhà, với tình yêu, đi để có một cái gì để lại phía sau. Đi để có những lá thư gửi về, để có thêm những nỗi nhớ nhung, những lời than thở” (10).</p>
  <p>  Sơn có một đặc tính nổi bật, đó là thích “ăn ngon mặc đẹp”. Có lẽ phát xuất từ quan niệm giáo dục của mẹ Sơn, một phụ nữ mang đặc trưng Huế quý phái và đảm đang. Đối với bà, bữa cơm khi được dọn lên bàn, không chỉ ngon, nhiều món mà còn phải đẹp, màu sắc thức ăn phải hài hòa mỹ thuật. Ngay từ năm học lớp chín (troisième) áo quần của Sơn lúc nào cũng thẳng nếp, giày bóng loáng, tóc chải láng mượt. Đi chơi, đi học và ngay cả khi ở nhà, khi ngồi vào bàn ăn đều rất lịch sự, tươm tất. Thói quen đó Sơn vẫn giữ cho đến khi mất. Do đó, những khi ốm đau trên giường bệnh, Sơn không thích ai đến thăm viếng. Sơn không muốn hình ảnh của mình không đẹp trong mắt người khác, nhất là với phụ nữ. Bởi vì đối với Sơn: <i>”Con người đẹp nhất đối với tôi là thiếu nữ, với những vẻ đẹp theo cách nhìn của tôi“</i> (11). Và <i>“(…) Bởi nó (nhan sắc-ST) làm cho con người thấy cuộc đời là đẹp, là đáng tồn tại để ngắm nhìn. Là thật đáng sống bởi vì không thể có một lời hứa hẹn thiên đường nào đòi hỏi con người phải yêu thương hơn nơi đây. Quê hương là em. Các em làm sinh nở cuộc đời. Và từ đó cuộc đời mới biết hát ca”</i> (12).</p>

  <p>  Ở tuổi mới lớn, Sơn cũng có những mối tình lãng đãng, sương khói, hoàn toàn không có gì cụ thể. Dường như cả thế hệ của Sơn ở Huế đều như vậy, <i>“yêu một mái tóc, một dáng hình, mỗi ngày chỉ cần nhìn thấy mặt nhau, thấy em qua khung cửa sổ là cả ngày thấy vui. Có khi đạp xe sau lưng em mà em không biết mình là ai, vẫn thấy vui như thường“</i> (13).</p>
  <p>  Về mặt cơ thể, Sơn có một đặc điểm không mấy người  biết. Khác với chúng ta, Sơn có đến ba trái thận. Không biết sự khác biệt này có ảnh hưởng gì đến tính cách và năng lực của Sơn ? Có lẽ điều này phải nhờ đến những nhà chuyên môn giải thích. Có một điều trái ngược với suy nghĩ của nhiều người khi bắt gặp hình hài ốm yếu của Sơn sau này. Thời trai trẻ, Sơn có một thân hình rắn chắc, khoẻ mạnh, thích chơi thể thao. Sơn không chỉ luyện tập điền kinh, mà còn học cả Vô Vi Nam đến đai nâu. </p>
  <p>  Trong chuyến về thăm nhà giữa năm học, một lần Sơn dợt chơi với Hà, em trai kế của Sơn. Hà đã tung một đòn vai, Sơn ngã xuống sàn, cùi chỏ Hà vô tình đập vào ngực Sơn làm vỡ mạch máu phổi. Sơn phải nằm dưỡng bệnh hơn cả năm trời.  Đây chính là nguyên nhân chuyển biến cuộc đời Sơn sang một hướng khác. Nói như Nguyễn Du:</p>
  <p align="">
  <i>Bắt phong trần phải phong trần<br />
  Cho thanh cao mới được phần thanh cao 
  </i>
  </p>
  <p>  Những ngày tháng trên giường bệnh, Sơn ngấu nghiến đọc Apollinaire, Marcel Pagnol, Jacques Prévert, Rabindranath Tagore, Marcel Proust, v.v… trước khi đọc Nietzsche, Nikos Kazantzakis, Albert Camus, Jean Paul Sartre, Heidegger, Merleau Ponti, … Sơn đặc biệt yêu thích những tác phẩm của Albert Camus, truyện Kiều của Nguyễn Du và triết lý Phật giáo. Sơn đọc đi đọc lại nhiều lần. Sơn không chỉ tiếp cận với văn học, thi ca mà còn mày mò, tìm hiểu dân ca Việt Nam, âm nhạc của người da đen: blues, gospel, v.v…</p>
  <p>  Sơn từng thổ lộ với một vài người bạn thân thiết của anh: <i>“Khi rời khỏi giừơng bệnh, trong tôi đã có một một niềm đam mê khác – âm nhạc. Nói như vậy hình như  không chính xác, có thể những điều mơ ước, khát khao đó đã ẩn chứa  từ trong phần sâu kín của tiềm thức bỗng được đánh  thức, trổi dậy”</i> (14). </p>
  <p>  Trong một bài viết, Trịnh Công Sơn đã khẳng định con đường anh đã đi trong quá khứ: <i>“Tôi không đến với âm nhạc như một kẻ chọn nghề. Tôi nhớ mình đã viết những ca khúc đầu tiên từ những đòi hỏi tự nhiên của tình cảm thôi thúc bên trong… Đó là những năm 56-57, thời của những giấc mộng ngổn ngang, của những viễn tưởng phù phiếm non dại.  Cái thời tuổi trẻ xanh mướt như trái quả đầu mùa ấy, tôi rất yêu âm  nhạc nhưng tuyệt nhiên trong tôi không hề gợi  lên cái ham muốn trở thành nhạc sĩ…”</i></p>
  <p>  <i>“Dạo ấy ba tôi mất, mẹ tôi ở xa, tôi một mình giữa Sàigòn này phải tự quyết định mọi chuyện về đời mình. Cái gánh đời tuổi tác còn quá nhẹ. Có lúc tôi bỏ dở cái trò lãng mạn viết lách này với nỗi ám ảnh ngu ngốc “xướng ca vô loại”. Tôi trằn trọc đêm này qua đêm khác, ray rứt ngày này qua tháng nọ. Nhưng càng cố lãng quên thì tiếng hát trong tôi càng vang lên rõ rệt, tràn ngập cả lúc đứng ngồi, cả trong giấc ngủ.”</i></p>

  <p>  <i>“Dần dà những năm về sau, mới bắt đầu hình thành trong tôi một quan niệm rõ rệt: sống là sống với người khác và muốn có cảm thông chúng ta phải luôn luôn diễn đạt mình.  Trong những cách diễn đạt bằng tiếng nói, bằng chữ viết và nhiều phương tiện khác, tôi thấy tâm hồn mình có khuynh hướng nghiêng về phía ca khúc. Trên mảnh đất nghệ thuật nhỏ nhắn này, tôi tìm thấy tự do và tôi nghĩ rằng ở nay tôi có thể bày tỏ được với người khác về những niềm vui nỗi buồn của cuộc sống”</i> (15).</p>
  <p>  Vào thời điểm này, Trịnh Công Sơn sắp bước qua tuổi mười chín. Hành trang của anh nặng trĩu trên đôi vai và trong trái tim cả một tuổi thơ đi qua trong chiến tranh. Trước mặt anh, không gian mở rộng dần, cuộc chiến tranh tàn khốc tiếp nối sẽ phủ chụp xuống thân phận của đồng bào anh và của chính anh. Các vấn đề của cuộc sống, của chiến tranh, của con người, của thời đại đan chen vào nhau, tác động giao thoa đã hình thành nơi Trịnh Công Sơn một nhân cách đặc biệt trước khi chính thức nhập cuộc. Anh sẽ sống như thế nào và làm gì để chứng minh sự hiện hữu của mình trước cuộc đời ?</p>
  <p><b>Sâm Thương</b><br />
  01.04.2004<br />
  <i>Nhân giỗ lần thứ 3 của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn</i></p>
  <p>_______________________<br />
  (1) Hội nghị Munich nhóm họp ngày 29.08.1938 giữa Hitler (Đức), Mussolini (Ý), Neville Chamberlain (Anh) và Edouard Daladier (Pháp). Hitler cam kết Đức không còn tham vọng xâm chiếm các lãnh thổ khác ở châu Âu.<br />

  (2) Ngày 02.06.1934, Đức và Ba Lan ký Hiệp Ước bất xâm phạm. <br />
  (3) Ngày 03.09.1938 tại Munich, Hitler và Chamberlain (Thủ Tướng Anh) ký Hòa ước Anh- Đức xác định nguyện vọng của hai dân tộc là không bao giờ muốn tiến hành cuộc chiến tranh với nhau nữa. <br />
  (4) Liên minh Đức–Ý tháng 05.1939: Liên minh chặt chẽ về quân sự và kinh tế sản xuất thời chiến. <br />
  (5) Kế tiếp Sơn là hai người em trai: Trịnh Quang Hà (1941), Trịnh Xuân Tịnh (1944) và năm người em gái gồm Trịnh Vĩnh Thúy (1947), Trịnh Vĩnh Tâm (1950), Trịnh Vĩnh Ngân (1952), Trịnh Hồng Diệu (1953) và Trịnh Vĩnh Trinh (1956), em gái út. <br />
  (6) Nhiều tác giả, <i>Trịnh Công Sơn người hát rong qua nhiều thế hệ</i>, NXB Trẻ 2003 tr.27. <br />
  (7) Emmanuel Mounier (1905-1950) nhà triết học và nhà văn Pháp. Sáng lập tạp chí Esprit, cơ quan ngôn luận của chủ nghĩa Nhân Vị (Personnalisme), người đã ảnh hưởng lên Ngô Đình Nhu. <br />
  (8,9) Trịnh Công Sơn, <i>Nhạc và Đời</i>, NXB Tổng Hợp Hậu Giang, 1992<br />
  (10) Trịnh Công Sơn, <i>Trịnh Công Sơn, Tỏ Tình với cuộc sống</i>, Sóng Nhạc, Bộ mới số 01.1999<br /> 
  (11) Trần Hữu Lục, <i>Không nói được trong âm nhạc thì nói trong hội họa</i>, Tuổi Trẻ số 212 (23.10.1990). <br />
  (12) Trịnh Công Sơn, <i>Hồng nhan</i>, Phụ Nữ TP Hồ Chí Minh.Xuân 1993<br />
  (13) Trịnh Công Sơn, <i>Bạt, Lời của Hoa Hồng</i>, tập thơ  của Trần Hữu Lục, NXB Trẻ, 1998<br />                                                                                                                                              (14) Tư liệu chưa xuất bản. <br />
  (15) Trịnh Công Sơn, Sđd, NXB Tổng Hợp Hậu Giang, 1992 </p>


title: Điệu hát Nam Ai hiện đại
created: 2005-03-11 17:59:31+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:26+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Sơn Nam. Lời bạt (*) cho tập nhạc "Em còn nhớ hay em đã quên".
url_id: DieuHatNamAiHienDai
body:
  <p>
  Nhuần nhuyễn, ý tứ gắn bó hữu cơ, không cường điệu, tính thuyết phục, tính khái quát, nhân bản... bao nhiêu đòi hỏi về lý thuyết văn nghệ quả là hiển hiện trong nhạc Trịnh Công Sơn. Người thuộc thế hệ khác, - tuy không hơn Trịnh Công Sơn bao nhiêu tuổi - nhưng may mắn ở vào lứa tuổi khỏi bị bắt quân dịch, thời chiến, cuộc chiến tranh chấm dứt trước 1975, cũng vẫn là thấy xót xa cho vận mệnh dân tộc. Những người buổi ấy dầu đi xe Huê Kỳ, xe Đức, xe Nhật hoặc đi bộ, đạp xích lô, sống kiếp ăn may... đã nhìn nhau, với niềm đau ruột thịt. Những con thú bị thương. Vẫn là bị thương khi cắp sách đến trường vào lứa tuổi biết yêu, khi bị đày đến chốn heo hút rừng rậm Cao Nguyên hoặc ngồi trên ghế mây, hút thuốc đen, bên tách cà phê đắng. Cơn mưa dai dẳng trên tầng Tháp Cổ. Những bài nhạc ngắn, trữ tình, không lê thê. Điệu hát Nam Ai hiện đại của người ven biển Đông...
  <br />
  <br />

  <b>Sơn Nam</b>
  <br />
  <br />
  (*) Lời bạt do chúng tôi nhan đề.
  <br />
  <br />
  </p>


title: Đời và nhạc Trịnh Công Sơn
created: 2001-04-14 05:50:15+00:00
edited: 2025-08-07 10:22:38.579624
topic_id: tieu-su
tag: 1-doi-nhac
author: Đặng Tiến
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Đặng Tiến, báo Diễn Đàn Forum, Số 107, tháng 5/2001, Paris.
url_id: DoiVaNhacTCS
body:
  <p>
  <br />
  Trịnh Công Sơn chánh quán Huế, làng Minh Hương, tổ tiên gốc Trung Hoa. Làng Minh Hương nay sát nhập vào Bao Vinh thành xã Hương Vinh. Bao Vinh là thương cảng của Huế ngày xưa.
  </p>  
  <p>
  Anh sinh ngày 28 tháng 2 năm 1939, tại Lạc Giao, tỉnh Đắc Lắc, lớn lên trong một gia đình buôn bán giữa trung tâm thành phố Huế. Nhà đông anh chị em, ba trai năm gái, mà anh là con trưởng. Tuy có thăng trầm, nhưng nói chung là khá giả.
  </p>  
  <p>
  Trịnh Công Sơn theo học chương trình Pháp, tại Trung học Pháp tại Huế, đến hết cấp 2. Năm ấy, 1955, cùng lớp có ca sĩ Kim Tước (Giáo sư Decoux, dạy khoa học, thỉnh thoảng mang đàn vĩ cầm vào lớp, đàn đệm cho học sinh hát). Lúc này Trịnh Công Sơn chơi guitare đã hay. Trường giải thể, dời vào Đà Nẵng, Trịnh Công Sơn có lúc theo học trường Thiên Hựu, Providence ở Huế. Rồi chuyển vào Sài Gòn, học tại trường Jean Jacques Rousseau. Sau đó vào học trường Sư Phạm Quy Nhơn, rồi đi dạy học vài năm tại Lâm Đồng.
  </p>
  <p>
  Anh tự học nhạc một mình, và đã kể lại :</p>
  <dd>
  <i>Thưở ấy, tôi là một đứa bé thích ca hát. Mười tuổi biết solfège, chép lại những bài hát yêu thích đóng thành tập, chơi đàn mandolin và sáo trúc. Mười hai tuổi có cây đàn guitare đầu tiên trong đời và từ đó sử dụng guitare như một phương tiện quen thuộc để đệm cho chính mình hát.<br />  
  <br />
  Tôi không đến với âm nhạc như một kẻ chọn nghề. Tôi nhớ mình đã viết những ca khúc đầu tiên từ những đòi hỏi tự nhiên của tình cảm thôi thúc bên trong... Đó là những năm 56 - 57, thời của những giấc mộng ngổn ngang, của những viễn tưởng phù phiếm non dại. Cái thời tuổi trẻ xanh mướt như trái quả đầu mùa ấy, tôi rất yêu âm nhạc nhưng tuyệt nhiên trong tôi không hề gợi lên cái ham muốn trở thành nhạc sĩ... Dạo ấy ba tôi đã mất ...</i><sup>1</sup>  
  </dd>
  <p>
  Những câu hỏi người tò mò có thể đặt ra : một người chỉ học trường Pháp, giáo trình Việt ngữ rất hạn chế và lỏng lẻo, khi đặt lời ca, sao có thể sử dụng tiếng Việt điêu luyện đến như thế ? Thỉnh thoảng anh viết truyện ngắn, tham luận, đều xuất sắc. Bạn bè nhận được thư riêng, đều nhớ rằng Sơn chữ đẹp văn hay. 
  </p>
  <p>  
  Tự học đàn hát, rồi sáng tác một mình, Trịnh Công Sơn không thuộc một nhóm sáng tác nào, như những người đi trước, như Lê Thương, Hoàng Quý trong nhóm Đồng Vọng ở Hải Phòng, như Thẩm Oánh, Dương Thiệu Tước trong nhóm Myosotis tại Hà Nội, nhóm Hoàng Mai Lưu tại Nam Bộ. Cũng  như sau này, anh sẽ tự học vẽ một mình. 
  </p>
  <p>
  Câu hỏi tò mò thứ hai : tự học nhạc, rồi từ rất sớm đã lao mình vào đời sống sáng tác và tranh đấu, làm sao anh có thể liên tục sáng tác khoảng 600 ca khúc, phần lớn được yêu chuộng ? 
  </p>
  <p>
  Nói rằng Trịnh Công Sơn là thiên tài, cũng dễ thôi. Nhưng trở thành thiên tài trên một đất nước như Việt Nam, được thừa nhận là thiên tài trong một xã hội như Việt Nam - nhất là sau cuộc đổi đời 1975 - thật không đơn giản. 
  </p>
  <p>
  Mục đích của bài này là giải thích sự hình thành của thiên tài Trịnh Công Sơn, giải mã hiện tượng Trịnh Công Sơn và tìm hiểu vị trí của Trịnh Công Sơn trên những trầm luân của đất nước, chủ yếu là khúc quanh 1975.
  </p>
  <p>Chúng tôi cũng muốn cung cấp cho các nhà nghiên cứu về sau một số tư liệu rải rác đây đó, e mai đây khó kiếm, khi những than khóc và tung hô đã lắng xuống.
  </p>
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <p>
  Về hoàn cảnh sáng tác ban đầu, Trịnh Công Sơn đã tuyên bố với Vĩnh Xương, báo Đất Việt, năm 1985 : </p>
  <dd>
  <i>" Đến năm 1957, tôi sáng tác, gọi là để bạn bè nghe chơi. Sau đó thấy có hứng thú sáng tác và thử viết thêm một số bài. Năm 1959, tôi viết bài Ướt Mi và được bạn bè khích lệ. Tôi mới tìm sách nghiên cứu thêm về nhạc, trao đổi thêm về nhạc lý với bạn bè. Sau đó, tôi phổ nhạc cho khoảng một chục bài thơ tình yêu (như Nhìn Những Mùa Thu Đi chẳng hạn). Năm 63, tôi có một số sáng tác khá thành công như Diễm Xưa, Biển Nhớ, Hạ Trắng. Từ đó, tôi đi vào con đường sáng tác "</i><sup>2</sup>. 
  </dd>
  <p>
  Và từ đó, Trịnh Công Sơn nổi tiếng.
  </p>  
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <p>
  Khi đặt câu hỏi : sao một thanh niên, rất trẻ, chỉ học "trường Tây" mà sử dụng tiếng Việt tài hoa đến vậy, tôi không có thành kiến - vì bản thân mình cũng chỉ học "trường Tây"- mà để tìm hiểu nguồn sáng tạo trong ngôn ngữ.
  </p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn, có lẽ - đây là giả thuyết dè dặt - không học nhiều văn chương Việt Nam được giảng dạy ở nhà trường thời đó, nên không bị nô lệ vào những khuôn sáo trường quy, không suy nghĩ bằng điển cố sẵn có, mà tạo được một hình thức mới cho lời ca. Lời ca ấy sử dụng nhiều hình ảnh, biểu tượng bị xé lẻ, đi thẳng vào tâm tưởng người nghe, mà không đòi hỏi họ phải hiểu nghĩa chính xác. Ví dụ bài <i>Tình Sầu </i>: 
  </p>
  <dd>  
  <i>
  Tình xa như trời / Tình gần như khói mây /<br />  
  Tình trầm như bóng cây / Tình reo vui trong nắng /<br />
  Tình buồn làm cơn say<br />  
  ... Cuộc tình lên cao vút / Như chim mỏi cánh rồi /<br />
  Như chim xa lìa bầy / Như chim bỏ đường bay /
  </i>
  </dd>
  <p>  
  Mạch lạc nội tại (cohérence organique) của ca khúc không dựa vào tương quan ý nghĩa : "<i>tình xa như trời</i>" thì hợp lý, nhưng gần, sao lại như "<i>khói mây</i>" ? "<i>Tình lên cao vút</i>", sao lại "<i>như chim mỏi cánh rồi</i>" ? "<i>Tình reo vui trong nắng</i>", thì phải đối ngẫu với "<i>tình buồn cơn mưa bay</i>" mới chỉnh, sao lại say sưa vào đây ? 
  </p>
  <p>
  Thật ra, mạch lạc nội tại được cấu trúc trên hình thức ngôn ngữ : những từ lặp lại : <i>tình, chim, như,</i> những vần luyến láy : <i>mây, cây, say, bay</i>, những từ đối lập : <i>xa/gần</i>, <i>vui/buồn</i>. Hình ảnh nối tiếp nhau, không cần ăn khớp với lý luận, lại được   tiết điệu, âm giai nâng đỡ, bay bổng, bay thẳng vào tâm tưởng người nghe. 
  </p>
  <p>
  Chúng ta thử so sánh, để tìm hiểu chứ không phân định hơn thua, một lời nhạc tương tợ của Đoàn Chuẩn-Từ Linh :
  </p>
  <dd>  
  <i>
  Gửi gió cho mây ngàn bay<br />  
  Gửi bướm muôn màu về hoa<br />  
  Gửi thêm ánh trăng màu xanh lá thư<br />  
  Về đây với thu trần gian ...
  </i>
  </dd>
  <p>
  Hai ca khúc na ná, vì đều là ẩn dụ xâu chuỗi (métaphore filée), nhưng câu sau của Đoàn Chuẩn và Từ Linh được cấu tứ theo ngữ nghĩa và quy ước, theo điển cố : <i>gió+mây</i>, <i>bướm+hoa</i>, <i>gió+trăng</i>, <i>trăng+thu</i>. Nét mới là <i>màu xanh lá thư</i> bị xoá nhoè giữa những ước lệ được liên kết thành một xâu chuỗi kiên cố, chặt chẽ quá làm mất chất thơ. Thêm vào đó là những câu thất ngôn đường luật rất chỉnh chu :
  </p>
  <dd>  
  <i>Lá vàng từng cánh / rơi từng cánh<br /> 
  Rơi xuống âm thầm / trên đất xưa
  </i>
  </dd>
  <p>
  Bài <i>Gửi Gió Cho Mây Ngàn Bay</i> rất hay, nhưng hay một cách khác, được yêu chuộng ở một giới thính giả khác.
  </p>
  <p>
  Phạm Duy, thời trẻ, đã có những sáng tạo tân kỳ :
  </p>
  <dd>
  <i>Buồm về dội nắng đôi vai<br />
  Bao nhiêu màu hoa ngát trên đôi môi</i><br />
  (Tiếng Đàn Tôi), 1947
  </dd>
  <p>
  Sau đó, anh trở về với ngôn ngữ duy lý :
  </p>
  <dd>
  <i>Bao giờ em giở lại vườn dâu</i> (hỡi em)  
  </dd>  
  <p>
  Là một câu thơ tuyệt vời : <i>vườn dâu</i> là niềm thương nhớ muôn trùng một nền văn minh đã khuất bóng. Nhưng Phạm Duy lại bồi thêm câu sau :
  </p>
  <dd>
  <i>Để anh bắc gỗ xây nhịp cầu (anh) bước sang...</i><br />
  (Quê Nghèo, 1948)  
  </dd>
  <p>
  Thì cái ý đã thu hẹp cái tứ. Câu hát trở thành thô thiển, và giới hạn âm vang. (Tôi đã có dịp trình lên anh Phạm Duy ý này, anh cười vui : thế à ?)
  </p>
  <p>
  Tác phẩm Lê Thương uyên bác cả nhạc lẫn lời, đã đựơc người đời yêu thích.<br />
  Trịnh Công Sơn sẽ không viết được những câu văn vẻ như Lê Thương :
  </p>
  <dd>
  <i>Bên Man Khê còn tung gió bụi mịt mùng,<br />
  Bên Tiêu Tương còn thương tiếc nơi ngàn trùng ...</i><br />  
  (Hòn Vọng Phu)
  </dd>
  <p>  
  nhưng đã viết :
  </p>
  <dd>
  <i>Đàn bò vào thành phố<br />
  Reo buồn tiếng hạt chuông<br />
  (...)<br />
  Đàn bò tìm dòng sông<br />
  Nhưng dòng nước cạn khô<br />
  Đàn bò bỗng thấy buồn,<br />
  bỗng thấy buồn ...</i><br />
  (Du Mục)
  </dd>  
  <p>
  Những hình ảnh ngoài trí tưởng tượng của Lê Thương - ông vua đặt lời ca - theo sự đánh giá của Phạm Duy. Đi vào nền tân nhạc với một tâm hồn mới mẻ, Trịnh Công Sơn đã dần dần xây dựng một nhạc ngữ mới, phá vỡ những khuôn sáo của nền âm nhạc cải cách, thành hình chỉ hai mươi năm về trước.
  </p>
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn tự học nhạc, chứ không được đào tạo theo hệ thống trường quy. Khi bắt đầu sáng tác, được khích lệ, mới "trao đổi nhạc lý với bạn bè", anh không nói rõ là những ai. 
  </p>
  <p>
  Câu hỏi thứ hai người tò mò đặt ra là : học nhạc một mình, thì vốn liếng nhạc thuật lấy đâu ra mà sáng tác nhiều, nhanh và hay như thế ?
  </p>
  <p>
  Nhiều người cho là tác phẩm anh đơn giản về mặt nhạc thuật, nói là nghèo nàn cũng được. 
  </p>
  <p>
  Văn Cao nhận xét : "<i>Trong âm nhạc của Sơn, ta không thấy dấu vết của âm nhạc cổ điển, theo cấu trúc bác học phương tây. Sơn viết hồn nhiên như thể cảm xúc nhạc thơ tự nó trào ra</i>" <sup>3</sup>.  
  </p>
  <p>Lối nhạc hồn nhiên, dung dị này lại đáp ứng lại với nhu cầu thời đại, theo Phạm Duy : "<i>Về phần nhạc, toàn thể ca khúc Trịnh Công Sơn không cầu kỳ, rắc rối vì nằm trong một số nhạc điệu đơn giản, rất phù hợp với tiếng thở dài của thời đại</i>" <sup>4</sup>.  
  </p>
  <p>
  Một thính giả bình thường, yêu quý Trịnh Công Sơn, đã viết sau khi anh qua đời : "<i>Xét cho cùng, Trịnh Công Sơn là một nhà thơ. Một nhà thơ lớn. Nhạc là cái xe tải anh lắp lấy để chở thơ anh đến với chúng ta</i>" (Vũ Thư Hiên, Varsovie, 4/2001). Nhận xét không đúng nhưng tiêu biểu.
  </p>
  <p>
  Dù cho rằng nhạc thuật đơn điệu, thì cũng phải thừa nhận tài năng, có phần học tập, có phần thiên phú. Hoa hồng đẹp là do cây hồng, nhưng cũng còn nhờ vào đất đai, phân tro, mưa nắng, người chăm sóc, thậm chí cần cả người ngắm, hoa hồng mới có giá trị cái đẹp hoa hồng. Dù ở đây chỉ là một <i>đoá vô thường</i>.
  </p>
  <p>Ta thử nhớ lại thời đại phát sinh tài năng Trịnh Công Sơn.</p>  
  <p>
  Năm anh 15 tuổi, 1954, Hiệp Định Genève chia đôi đất nước, cả hai miền Nam Bắc đều hoá thân trong hoàn cảnh chính trị và văn hóa mới.
  </p>
  <p>
  Ở miền Nam, văn hoá phương Tây tràn ngập thị trường, nhất định phải ảnh hưởng mạnh mẽ đến tuổi mười lăm.
  </p>
  <p>
  Sách báo, đĩa nhạc Pháp du nhập ồ ạt vào Việt Nam hằng ngày, giá thực tế rẻ hơn tại Paris nhờ trợ cấp hối đoái, và đây lại là thời kỳ phát minh và phát triển của loại sách bỏ túi và đĩa hát rảnh mịn (microsillon), phát hành rộng rãi, kèm theo những phương tiện truyền thanh mới. Thời trước, tuy Việt Nam là thuộc địa Pháp, nhưng văn chương Pháp chỉ du nhập qua nhà trường, giáo trình dừng lại ở cuối thế kỷ XIX : uyên bác như Xuân Diệu mà không biết Apollinaire. Sau 1954, văn hoá Pháp - và phương Tây - du nhập thẳng vào thị trường. Công chúng đọc Françoise Sagan tại Sài Gòn cùng lúc với Paris. Trên hè phố, nhất là tại các quán cà phê, người ta bàn luận về Malraux, Camus, cả về Faulkner, Gorki, Husserl, Heiddeger.
  </p>
  <p>
  Nhà văn Bửu Ý, bạn Trịnh Công Sơn - học trước Sơn hai lớp tại Lycée Français Huế - hát <i>Lá Rụng</i> (Les Feuilles Mortes) một lần với Juliette Gréco ; <i>Đời Hồng Tươi</i> (La Vie en Rose) một lần với Edith Piaff, Barbara, một lần với Yves Montand ; trong khi Thanh Tâm Tuyền dịch <i>Barbara</i> của Jacques Prévert,đăng trên Sáng Tạo và nhà văn trẻ Nguyễn Xuân Hoàng cũng ngân nga <i>Barbara</i>. Nguyễn Trần Kiềm, bạn cùng lớp với Sơn, đi cyclo che nắng bằng sách của Sartre.
  </p>
  <p>
  Người ta thắc mắc về những tên ca khúc Trịnh Công Sơn cầu kỳ như <i>Mưa Hồng</i>, <i>Tuổi Đá Buồn</i>, trong khi Thanh Tâm Tuyền viết <i>Đêm Màu Hồng</i>, về sau trở thành phòng trà lừng danh, lại viết thêm <i>Lệ Đá Xanh</i>, được danh hoạ Đinh Cường, bạn thân Trịnh Công Sơn, vẽ 
  thành tranh trừu tượng, v.v...
  </p>
  <p>
  Song hành với sách báo, các cơ quan văn hoá tây phương mở cửa hoạt động : Phòng Thông Tin Hoa Kỳ, Pháp, Trung Tâm văn hoá Đức ... dĩ nhiên là với những động cơ chính trị trong thời kỳ chiến tranh lạnh, mà chúng tôi không đề cập ở đây, chỉ nhấn mạnh ở ảnh hưởng văn hoá phương Tây thời đó trên đời sống trí thức miền Nam. Những <i>Chiều Chủ Nhật Buồn nằm trong căn gác đìu hiu.. ô hay mình vẫn cô liêu</i>, rồi đến <i>Ngày chủ nhật buồn còn ai, còn ai : ... Tuổi buồn Em mang đi trong hư vô, ngày qua hững hờ...</i> Không thể không nhắc đến bài Chủ Nhật Buồn, Sombre Dimanche của Seress Rejso, nghe nói đã có người tự tử vì nó. Hay vì những <i>hư vô, cô liêu, hững hờ</i>, thịnh hành một thời. Trong bài viết "<i>Nỗi lòng của tên Tuyệt Vọng</i>" anh đã tiết lộ " <i>tôi vốn thích triết học và vì thế, tôi muốn đưa triết học vào những ca khúc của mình </i>". Ví dụ như : <i>Vết lăn trầm hằn lên phiến đá </i>mà anh gọi là di thạch : roche errante, người hát không hiểu gì, nhưng vẫn thích hát ! Nhưng nói là Rolling Stones cũng không sai.
  </p>
  <p>
  Ca khúc Trịnh Công Sơn gợi suy tư, đáp ứng lại nhu cầu trí thức chính đáng ở một thiểu số và ảo tưởng trí thức thời thượng ở một đa số, trong đó có các cô cậu, ở mục Tìm Bạn Bốn Phương trên các báo, tự giới thiệu là "yêu màu tím" và "nhạc họ Trịnh", hay "nhạc TCS" viết tắt.
  </p>
  <p>
  Thời kỳ này, Nguyễn văn Trung đã viết bài <i>Ảo Ảnh Thanh Thuý. Nói về ảo ảnh Trịnh Công Sơn, ông ấy cũng có thể viết một bài hay.</i>
  </p>
  <p>
  Nhạc Trịnh Công Sơn đơn giản : một nhược điểm tạo dựng thành công. Phạm Duy nhận xét về Trịnh Công Sơn <i>"Bài hát chỉ cần một chiếc đàn guitare đệm theo, nếu hoà âm phối khí rườm rà thì không hợp với những bài hát soạn theo thể ballade này"</i>. Lại là một yêu cầu khác của thời đại : những Georges Brassens, Joan Baez lẫy lừng với cây đàn ghi-ta. Ca khúc Trịnh Công Sơn, có thể hát cho vài người nghe, cho một nhóm, hay trước quảng đại quần chúng. Nó đi vào quần chúng, nhất là giới thanh niên : Nó khác với nhạc phòng trà, có giàn nhạc và do ca sĩ hát, và thính giả đi nghe (và nhìn) ca sĩ nhiều hơn là nghe ca khúc.
  </p>
  <p>
  Thời Trịnh Công Sơn cũng là thời của các tác-gia-soạn-giả-trình-diễn (auteur compositeur interprète) chẳng bao năm mà trở thành huyền thoại : Jacques Brel, Bob Dylan. Báo chí Mỹ gọi Trịnh Công Sơn là Bob Dylan Việt Nam, vì nội dung phản chiến, mà còn vì phong cách trình diễn.  
  </p>
  <p>
  Nhạc Trịnh Công Sơn không phải là nhạc giao hưởng. Những soạn giả bậc thầy của nhạc lý Việt Nam thời đó, như Vũ Thành, Văn Phụng, Nghiêm Phú Phi không có quần chúng.
  </p>
  <p>
  Trịnh Công Sơn có tài đặt nhạc, soạn lời, lại biết bắt mạch thời đại, sống đúng thế hệ của mình,  trong lòng đất nước, trong nhạc cảnh thế giới. Ngần ấy cái tài dồn lại, gọi là thiên tài, cũng không quá đáng.  
  </p>  
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <p>  
  Phân chất những lớp phù sa đã tấp vào dòng nhạc của mình qua những giao lưu văn hoá, Trịnh Công Sơn có nói đến những ảnh hưởng ngoại lai : " <i>Thưở nhỏ tôi rất thích nhạc tiền chiến và có nghe một số nhạc nước ngoài. Những năm 60, tôi có nghe nhạc Blues nói về thân phận của người da đen ở Mỹ. Tôi rất thích nhạc của Louis Amstrong, D. Ellington... Tôi thấy loại nhạc này gần gũi với mình và thấy có khả năng muốn lấy nhạc này để nói lên tâm sự của mình </i>". <sup>5</sup>
  </p>
  <p>
  Và cũng trên số báo Đất Việt đó, anh cho biết thêm về ảnh hưởng : <i>"Những năm 64-66, sáng tác có chất Blues, những năm 67-72, lại mang nhiều chất dân ca"</i>.  
  </p>
  <p>
  "<i>Chất dân ca</i>" ở đây, phải hiểu theo nghĩa folk songs của Bob Dylan và Joan Baez thịnh hành thời đó. Cả hai danh ca đều hơn Sơn hai tuổi, cùng một thế hệ, cùng một lý tưởng chống chiến tranh, cùng một cây ghi-ta, cùng một điệu hát ; "Dân ca" ở đây không phải là hò mái nhì, hò giã gạo của quê hương. Nhạc dân tộc trong thời gian đầu, dường như không mấy ảnh hưởng đến anh. Những bài theo chủ đề ru con của Trịnh Công Sơn không mấy âm hưởng những bài hát ru em Việt Nam.  
  </p>  
  <p>  
  Sau này, thỉnh thoảng người nghe có nhận ra chút âm hưởng hò Huế, như trong "Thuở Bống là Người", hay điệu ru dân tộc, như "Lời Mẹ ru Con" thì cũng chỉ là đôi biệt lệ, không tiêu biểu.
  </p>  
  <p>  
  Gần đây, sách báo thường trích dẫn câu Trịnh Công Sơn :  
  </p>
  <dd>
  <i>"Tôi chỉ là tên hát rong, đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo"</i>.  
  </dd>
  <p>
  Lại phải hiểu chữ "hát rong" theo nghĩa hiện đại : không phải là ông sẩm chợ, hát vè <i>Thất Thủ Kinh Đô</i> ở phố Đông Ba mà Huy Cận đã mô tả, mà hình ảnh người du ca hiện đại, những baladins itinérants trong ca khúc Bob Dylan, trong quan niệm Nhạc Du Bất Tận, Never Ending Tour (1988). Nhà thơ Tô Thùy Yên, chuộng thuyết chính danh, nên đã nói rõ điều này và gọi Trịnh Công Sơn là "người du ca chính hiệu" :
  </p>  
  <dd>  
  "<i>Người du ca là một nghệ sĩ đặc biệt đứng giữa âm nhạc và thi ca, đúng hơn, người du ca là một thi sĩ nhiều hơn là một nhạc sĩ.<br />  
  <br />  
  Người du ca thường khi xuất hiện và nổi bật trong những thời đại được coi là u uất nhiễu nhương, những thời đại mà tiếng nói con người bị lấn át, tự do con người bị cưỡng chế, giá trị con người bị hạ thấp, hạnh phúc con người bị tước đoạt và ước vọng con người bị bao vây.<br />  
  <br />  
  Thành thử những tác phẩm du ca có thể là những tác phẩm yếu hơi, dễ dãi, sơ sài, những tác phẩm thành hình trong một thoáng cảm hứng nhất thời, những tác phẩm như những ký tự ghi chép vội vàng trên một trang giấy tình cờ, và thả bay ngay theo thời thế </i>".
  </dd>
  <p>
  Trong <i>Cõi Tạm</i>, ăn xổi ở thì này, nơi con người chôm liền chộp lẹ mọi cơ hội để mua lẻ và mua rẻ chút hư danh, có người còn viết được những lời như vậy, là nghiêm túc và tâm huyết. Nhất là viết cho một người vừa khác phe, vừa khác phái.
  </p>  
  <p>  
  Văn Cao cũng là một người sành chữ nghĩa. Trong câu chuyện thân mật, anh thường nói "Sơn là một troubadour (kẻ hát rong) có tài". Nhưng khi viết về Trịnh công Sơn, anh dùng chữ chantre, trang trọng hơn, trong nghĩa "kẻ ngợi ca" : " <i>bởi Sơn đã hát về quê hương đất nước bằng cả tấm lòng của một đứa con biết vui tận cùng những niềm vui, và biết đau đến tận cùng những nỗi đau của Tổ Quốc Mẹ hiền </i>" <sup>6</sup>. Troubadour hát nhạc mua vui cho trần thế, Chantre hát những <i>Lời
  Buồn Thánh</i>. Tuy nhiên, Trịnh Công Sơn cũng chỉ tự xưng là troubadour, như tên đặt cho phòng tranh anh triển lãm chung với Đinh Cường, Bửu Chỉ tại Gallery Tự Do, tháng 8/2000.
  </p>  
  <p>  
  Năm 1969, bạn anh, họa sĩ Trịnh Cung, đã vẽ bức tranh đẹp, tên là <i>Le troubadour = Kẻ du ca</i>, hát để kêu gọi hoà bình. Những chuyện này đều tương quan với nhau.
  </p>
  <p>  
  Khi Phạm Duy gọi ca khúc Trịnh Công Sơn là những <i>ballades</i>, không cùng một nguồn gốc với chữ baladin, cũng là có ý trang trọng.
  </p>  
  <p>  
  Các vị ấy tài cao, ý sâu mà lòng thì rộng rãi ; cho nên lời cũng khoáng đạt.  
  </p>  
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <dd>
  <i>Hôm qua trăng sáng lờ mờ<br />
  Em đi tát nước, tình cờ gặp Anh</i> 
  </dd>  
  <p>  
  Người con gái Việt Nam da vàng</i>, ngày xưa, đã hát như thế trong ca dao, là để che dấu khát vọng tình yêu, chứ trong đời sống nông thôn thời ấy, làm gì có cái tình cờ.  
  </p>  
  <p>
  Đời sống thế giới hiện nay, nghĩ cho cùng, cũng vậy thôi. Những giai điệu blues, nhạc phản kháng Bob Dylan, Joan Baez, thơ Prévert, Aragon, Eluard ... Trịnh công Sơn đã gặp gỡ, trên dòng nhạc, dòng thơ, dòng tâm tư. Và dòng lịch sử, dân tộc và thế giới. Trong cao trào lớn của loài người, giữa lòng thế kỷ hai mươi : cao trào giải phóng dân tộc, chủng tộc và giai cấp. Đừng quên việc giải phóng phụ nữ : người phụ nữ Pháp đi phá ngục Bastille từ 1789, mãi đến 1944 mới có quyền đầu phiếu.
  </p>  
  <p>  
  Người phụ nữ Việt Nam cũng vậy thôi : sau khi chờ chồng hoá đá, họ bước chân vào thế kỷ XX, thì ngồi đan áo. Từ <i>Buồn Tàn Thu</i> của Văn Cao, qua <i>Bếp Lửa</i> của Thanh Tâm Tuyền, thơ hiện đại của Ý Nhi, cho đến năm 2000, trong ca khúc <i>Đêm Xanh</i> của Bảo Chấn, cô ấy vẫn ngồi đan áo, trong khi dọc hè phố, áo pull bán rẻ mạt.  
  </p>  
  <p>
  Đan áo là hình ảnh ẩn nhẫn, thụ động mà người đàn ông đòi hỏi. Đan áo cho ai đó, hay để tưởng nhớ, chờ đợi ai đó. Ca khúc Trịnh Công Sơn, rất nhiều phụ nữ, nhưng không thấy họ đan áo. Mà chỉ ... gồi chơi, khi nghiêng vai, khi nghiêng đầu, khi nghiêng sầu. Ngồi chơi chán rồi thì <i>Đứng lên gọi mưa vào Hạ.</i> Nếu khóc, cũng chỉ khóc cho những <i>Chiều mưa đỉnh cao</i>... Mai kia, có ra đi, thì cũng là <i>Như những dòng sông nhỏ.</i>  
  </p>  
  <p>
  Người đàn bà trong Trịnh Công Sơn đẹp dung dị và tự do bình thường. Tự do với cuộc đời, với tình yêu, thậm chí với tình dục. Nhạc Trịnh Công Sơn không nói đến tình dục, vì nói đến ... làm gì ?  
  </p>  
  <p>
  Người phụ nữ nghe và hát nhạc Trịnh Công Sơn thoải mái, vì chỉ hát, hay nghe, mà không phải làm gì cả, không phải <i>Hái Mơ,</i> <i>Lái Đò</i>, bán <i>Hàng Cà Phê,</i> <i>Hàng Nước</i>, không phải thay quần áo làm cô <i>Sơn Nữ,</i> cô <i>Láng Giềng</i> hay mua lấy số phận <i>Người Yêu của Lính</i>. Và nhất là không phải ... đi lấy chồng : hạnh phúc không thấy đâu mà chỉ nghe oán trách dài dài suốt nửa thế kỷ : <i>Em đi trên xác pháo, anh đi trong nước mắt... Em ơi tình duyên lỡ làng rồi, còn chi nữa mà chờ ... </i>Và, ở một chân trời khác, họ cũng không phải ba đảm đang, ba sẵn sàng, làm <i>Người Mẹ Cầm Súng</i>, xung phong đi gỡ mìn ở <i>Ngã Ba Đồng Lộc</i> ...  
  </p>
  <p>
  Sau 1975, khi "<i>Em ở Nông trường, em ra Biên giới</i>" thì người nghe có cảm giác cô Tấm đã trở thành cô Cám, và Trịnh Công Sơn sẽ gào gọi <i>Bống hỡi Bống hời</i>, cô Tấm thỉnh thoảng có tái hiện, nhưng cũng đã tân trang nhiều lắm.  
  </p>  
  <p>  
  Trong xã hội Việt Nam, cho đến hôm nay, chưa chắc gì người phụ nữ đã được giải phóng, và tôn trọng đúng mức. Trong ca khúc Trịnh Công Sơn, họ được giải phóng và tôn trọng. Tôn trọng người đàn bà, không phải là tán tỉnh, Trịnh Công Sơn, rất hồn nhiên đã hiểu ra và nói vào điều đó.  
  </p>  
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <p>  
  Nhạc phản chiến, đòi hỏi hoà bình của Trịnh Công Sơn thì nhiều người biết, sẽ có nhiều người viết về đề tài này. Mới đây, trong buổi tưởng niệm Trịnh Công Sơn, tại Californie, anh Đỗ Ngọc Yến có nói rõ và nói đúng, khác với Đỗ Ngọc Yến cách đây 40 năm và 20 năm.
  </p>  
  <p>  
  Tôi không đủ thì giờ viết về đề tài này, nhưng sẽ đề cập đến ở một dịp khác, nay chỉ vội nói ngay mấy ý kiến chủ quan :  
  </p>  
  <p>  
  1.- Dù đánh giá ra sao đi nữa, nhạc Trịnh Công Sơn cũng là sản phẩm của chế độ Việt Nam Cộng Hoà, trong cả hai mặt tích cực và tiêu cực của chế độ này.
  </p>
  <p> 
  Không có Miền Nam, cũng có thể có một Trịnh Công Sơn, nhưng là một Trịnh Công Sơn khác, đại khái như một Phạm Tuyên hay Phan Huỳnh Điểu.  
  </p>
  <p>
  2.- Chính quyền Cộng Sản, sau 1975, sau những thăm dò, đã lưu dung một phần trong nhạc phẩm Trịnh Công Sơn và đã khéo sử dụng Trịnh Công Sơn. Có thể nói sau 25 năm chiến thắng, thành công hiếm hoi, nếu không phải là duy nhất, của chính sách văn hoá của chính quyền cộng sản, là tiếp thu nhạc Trịnh Công Sơn, mà công đầu là Thành Uỷ TPHCM. Dùng chữ "chính sách", là để nhìn toàn cảnh, chứ đối với một cá nhân, chắc chỉ có những quyết định cục bộ, nhất thời, bất thành văn. Dù sao, họ cũng chỉ kế thừa kinh nghiệm Liên Xô vào thời kỳ Tân Chính Sách Kinh Tế (NEP) những năm 1920, sau cuộc nội chiến, khi Lenine thu dung những nhà văn, nhà thơ "bạn đường" (Popoutchiki) như Alexis Tolstoi hay Zamiatine.
  </p>
  <p> 
  Trong chiến tranh chống Pháp, người Cộng Sản đã không thu phục được Phạm Duy. Sau 1954, họ không thu phục được Văn Cao. Nhưng sau 1975, họ thu hoạch được Trịnh Công Sơn, như vậy đã là thành công. Thành công về mặt hiện tượng, không phải về mặt bản chất. Về mặt bản chất, chuyên chính vô sản không bao giờ chấp nhận cái gì khác họ, không phải do họ tạo ra. Mặt khác, ca khúc Trịnh Công Sơn trước kia và bây giờ không có "tiêu chuẩn" đáp lại quy luật của hiện thực xã hội chủ nghĩa. Cố   
   gắng đến đâu thì cây cam cũng không tạo được quả chanh. Trước kia "<i>hai mươi năm nội chiến từng ngày</i>" là sai đường lối, bây giờ hỏi "<i>Em còn nhớ hay em đã quên</i>" vẫn sai lập trường.  
  </p>  
  <p>  
  Chấp nhận - dù trong giới hạn - những dư vang của một chế độ chính trị mà mình cố công bôi xoá, chính quyền TPHCM, trong chừng mực nào đó, đã nhượng bộ quần chúng, đã gián tiếp thừa nhận mình thất bại, trong việc ngăn chặn nhạc vàng, và nhất là trong việc đào tạo một nền âm nhạc mới đáp ứng với quần chúng. Chính quyền Trung Ương Hà Nội "wait and see" để cho TPHCM "phát huy sáng kiến" ; nếu rách việc thì ra tay chận đứng một "quyết đinh địa phương", nếu vô hại thì án binh bất động, và thêm được tiếng là cởi mở, hoà hợp.  
  </p>  
  <p>  
  3.- Về phía Trịnh Công Sơn, anh cũng khéo thoả hiệp với chính quyền mới. Việc anh ở lại Việt Nam sau 1975, hợp tác với các hội văn nghệ Huế, rồi TPHCM là hợp lý, sau khi đã sáng tác <i>Khi đất nước tôi thanh bình, tôi sẽ đi thăm...</i> Đó là sự chọn lựa tự do của anh. Cũng như Nguyễn Trãi xưa kia, cháu ngoại nhà Trần, mà không phò tá các phong trào kháng chiến Hậu Trần, lại đi hợp   
   tác với đám nông dân Lam Sơn. Hay như Ngô Thời Nhậm, nhiều đời ăn lộc chúa Trịnh vua Lê, mà đã đi hợp tác với nhóm áo vải Tây Sơn. Từ đó người ta có thể thông cảm khi anh làm một số bài ca ngợi chế độ mới, không hay lắm và ít được hát, ít người biết : âu cũng là điều may mắn cho anh, vì anh đã có một số câu chữ không hay và không cần thiết.  
  </p>  
  <p>  
   Anh là người được hưởng nhiều bổng lộc của chính quyền, nhiều hơn những cán bộ đã vào sinh ra tử trong cả hai cuộc chiến tranh. Anh có thể hát <i>Đời Cho Ta Thế</i>. Thật ra, đời không cho ai cái gì mà chỉ đổi chác ; anh đã phải trả giá, có khi là giá rất đắt. Anh không trả thì nhiều người khác phải trả. Ý thức điều đó có lần anh viết : "<i>Tôi không bao giờ có tham vọng trở thành một người viết ca khúc nổi tiếng. Nhưng đời đã tặng cho tôi món quà ấy thì tôi không thể không nhận. Và khi đã nhận rồi thì phải có trách nhiệm với mọi người </i>".  
  </p>  
  <p>  
  Nói thì ngon lành như thế. Thực tế không đơn giản : người ta cho anh bó hoa, chai rượu. Ai cho anh trách nhiệm ? Anh hát "<i>mỗi ngày tôi chọn một niềm vui</i>", khi bạn anh, Thái Bá Vân, phó viện trưởng Viện Mỹ Thuật Hà Nội than : "<i>một năm không được một ngày vui</i>". Muốn mua vui, phải vào Sài Gòn ... chơi với Sơn. Nhưng chẳng qua là niềm vui của phận "chim lồng cá chậu" ; Hiểu như thế, bạn bè không đòi hỏi gì nhiều ở một nghệ sĩ yếu đuối, sống chết giữa trùng vây như anh.  
  </p>  
  <p>  
  Người ta đánh giá một tác giả qua những tác phẩm anh ta đã thực hiện, chứ không qua những tác phẩm mà "lẽ ra" anh ta phải thực thực hiện. Nhân danh cái "lẽ ra" ấy, người làm văn học nghệ thuật đã là nạn nhân của bao nhiêu là oan khiên, oan khốc và oan khuất.  
  </p>  
  <p>  
  Không những vì chút tình riêng, nhưng còn vì tình đời, luật công bình, luật tương đối, luật chơi, chúng ta nên gạt sang một bên nhiều cái "lẽ ra" đối với Trịnh Công Sơn, mà chỉ xét những cái anh đã làm ra.
  </p>
  <p>
  4.- Qua bốn mươi năm truân chuyên, Trịnh Công Sơn đã có những đóng góp lớn lao vào nền văn học nghệ thuật, vào đời sống xã hội, và lịch sử chính trị. Phần lớn sự nghiệp anh đã thành hình và thành công dưới chế độ Việt Nam Cộng Hoà, mà mọi người đã biết. Bài này tạm thời chưa nói đến.  
  </p>  
  <p>  
  Ngoài quần chúng cũ, nghe nhạc Trịnh Công Sơn vì yêu thích hay để nhớ lại ngững âm hao xưa cũ, thì thính giả khác, giới thanh niên Việt Nam ngày nay, hay người miền Bắc trước 1975, đón nhận ra sao ?
  </p>
  <p>
  Trong xã hội Việt Nam ngày nay, ca khúc Trịnh Công Sơn mang lại chất Thơ cho đời sống. Nhìn qua một số đĩa hát CD, thu nhiều bài của nhiều soạn giả, thì cái tên chung thường mượn tiêu đề của Trịnh Công Sơn, như <i>Lời Thiên Thu Gọi</i> (Hồng Nhung), <i>Xin Mặt Trời hãy ngủ yên</i> (Mỹ Linh), những tiêu đề nhiều âm vang, nhiều thi vị. Những nhạc sĩ khác, Dương Thụ, Phú Quang, Trần Tiến, Bảo Chấn... đều tài cao, nhưng được đào tạo và trưởng thành trong một xã hội duy dụng và thực dụng, óc sáng tạo cao siêu của họ không đặt ra những câu hỏi vớ vẩn như là <i>Sóng Về Đâu</i> ? Vì thực tế : <i>sóng</i> thì ... <i>về đâu</i> ? Trong một mẩu xã hội nào đó, đặt những câu hỏi như thế, là có cơ nguy bị nhốt vào nhà thương điên.  
  </p>  
  <p>  
  Chủ nghĩa hiện thực xã hội rất nghiêm khắc, yêu chuộng văn vần, một loại văn xuôi diễn ca (prose versifiée), với điều kiện loại văn vần ấy không có chất Thơ. Thi phẩm của "công thần" Nguyễn Đình Thi còn bị gạt ra nói gì đến "hàng thần" Trịnh Công Sơn ? Nhưng ca khúc Trịnh Công Sơn đã lọt qua được các mắt lưới, vì đã cấp thời đáp lại được "lời gọi của khoảng trống" (l"appel du vide) và ca khúc là một thể loại nhẹ, phù phiếm (genre léger), chính quyền dung dưỡng vì có khả năng chận đứng bất cứ lúc nào - như đã làm với nhạc Văn Cao ngày xưa : thậm chí bài Quốc Ca còn bị hăm doạ thay đổi. Và đang làm với Phạm Duy ngày nay. Trong các CD thu tại Việt Nam hiện nay có ai thấy <i>Giấc Mơ Hồi Hương</i>, nhạc Vũ Thành ?  
  </p>  
  <p>  
  Chính quyền dung dưỡng ca khúc Trịnh Công Sơn không phải vì động cơ nghệ thuật, nhưng như một thế phẩm (ersatz), trong thời kỳ quá độ, như bác sĩ ban thuốc an thần cho bệnh nhân mất ngủ. Trong khi chờ đợi, thính giả hưởng lạc khoản, được ngày nào hay ngày ấy. Họ đang được nghe bài <i>Sóng Về Đâu</i> một trong ca khúc cuối đời Trịnh Công Sơn :  
  </p>  
  <dd>  
  <i>Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi<br />  
  Đừng xô tôi ngã dưới chân người<br />  
  Biển sóng, biển sóng đừng xô nhau<br />  
  Ta xô biển lại sóng về đâu<br />  
  Sóng bạc đầu và núi chìm sâu<br />  
  Ta về đâu đó<br />  
  Về chốn nào mây phủ chiêm bao</i>
  </dd>  
  <p>  
  Xã hội chủ nghĩa có thể tạo ra nhiều bài hát hay hơn. Nhưng tạo ra được cái gì na ná như thế thì vô phương. Thiên tài không phải là người không bắt chước ai, mà là người không để ai bắt chước được mình.  
  </p>  
  <p>  
  5.- Chứng từ cho giá trị một tác phẩm nghệ thuật, là khả năng kết hợp rộng rãi và lâu dài của nó. Nhạc Trịnh Công Sơn được hát rộng rãi ở Miền Nam trước 1975, chúng ta đã biết. Nhưng trước 1975, Miền Bắc đã nghe và đã thích nhạc này, như Văn Cao đã kể lại<sup>7</sup>. Nguyễn Duy kể thêm rằng ở dọc Trường Sơn, bộ đội miền Bắc cũng đã nghe :  
  </p>
  <dd>
  <i>
  "Mặt trận Đường Chín-Nam Lào (1971)... trong căn hầm kèo bên dòng sông Sêbănghiêng ... Nghe, nghe trộm - vâng, lúc đó gọi là nghe trộm - đài Sài Gòn, tình cờ 'gặp' Trịnh Công Sơn qua giọng hát Khánh Ly... Diễm Xưa... Mưa vẫn mưa rơi ... làm sao em biết bia đá không đau ... Quỷ thật ! giai điệu ấy và lời ca ấy tự nhiên 'ghim' lại trong tâm tưởng tôi ngay từ phút bất chợt ấy. Rồi Như Cánh Vạc Bay... Quái thật ! ... Cảm nhận bất chợt, những bài hát rất mượt mà, đắm đuối ấy... ừ thì có buồn đấy, đau đấy, quặn thắt nữa đấy... nhưng còn là cái gì lành mạnh nảy nở trong đó. Hình như là cái Đẹp... Bảng lảng, lờ mờ, khó phân định cho đúng nghĩa, nhưng rõ ràng là đẹp, đẹp làm sao... Và cũng hơi ma quái thế nào ... "</i><sup>8</sup>  
  </dd>  
  <p>  
  Người ác ý có thể ngờ vực : Nguyễn Duy là nhà báo có quyền nghe đài, sau này là bạn rượu của Trịnh Công Sơn, nên thêm thắt. Thì đây, một chứng từ khác đến từ một anh bộ đội, không quen biết gì, không điếu đóm gì với Trịnh Công Sơn, nhà văn Nguyễn văn Thọ, hiện ở Berlin : 
  </p>  
  <dd>  
  "<i>Năm 1972, khi ấy tôi là bộ đội trong rừng Trường Sơn. Thằng bạn tôi, sau chiến dịch Lam Sơn 719 vớ được cái đài Sony rất tốt.<br />  
  <br />  
  Đêm Trường Sơn, chờ cho mọi người đi ngủ hết, chúng tôi lén mở đài BBC và cả đài Sài Gòn. Đấy là lần đầu tiên tôi được nghe tiếng hát Khánh Ly với nhạc Trịnh Công Sơn.<br />  
  <br />  
  Chúng tôi là lớp người lớn lên từ Miền Bắc, thường quen với những khúc thức hùng tráng. Trong tiếng chộn rộn rú rít của sóng vô tuyến, tôi vẫn thấy một giọng lạ của một thứ âm nhạc mới. Một thứ nhạc da diết, đầy lãng đãng từ ca từ, tới khúc thức. Một thứ nhạc xanh không giống bất cứ nhạc xanh nào mà tôi từng nghe, kể cả trong những đĩa hát quay tay cổ mở suốt ngày rên rỉ ở đầu chợ trời những ngày sau hoà bình.<br />  
  <br />  
  Rất lạ, với tôi khi đó nhạc Trịnh Công Sơn như làn gió khởi từ xa xăm đâu đó, tách khỏi hận thù trận mạc, tha thiết một tình yêu đồng loại, giống nòi, yêu bè bạn, hoà bình, đạo lý. Nó lạ, vì lối ca từ phi tuyến tính, không giống cách viết truyền thống trên những ca khúc của Hà Nội khi đó"</i>  
  </dd>  
  <p>  
  Quý hoá hơn nữa, anh Thọ đã ghi lại cảm giác khi tiến quân vào Sài Gòn, nghe nhạc Trịnh Công Sơn hát <i>Nối Vòng Tay Lớn</i>, buổi trưa ngày 30/4/1975, trên đài Sài Gòn :  
  </p>  
  <dd>  
  "<i>Mặt đất bao la ... anh em ta về ... gặp nhau trong bão lớn quay cuồng trời rộng ...<br />
  <br />
  Lời ca không phải là tiếng thách thức tử thủ. Lời ca không phải là tiếng bể máu như kết cục thường của chiến cuộc, lời ca khi ấy làm chùng xuống không khí thù hận và hằn học.<br />  
  <br />  
  Chúng tôi tiến vào Sài Gòn...<br />  
  Nối Vòng Tay Lớn<br />  
  <br />  
  Chiến tranh nào bao giờ chẳng có mặt trái, nhưng tiếng hát kia, bản nhạc ấy, mở ra cho cả hai bên nghe như một liều thuốc vô hình đã làm chùng xuống một thời khắc thường dễ nổi cáu và nổi doá.<br />  
  <br />  
  Đấy là kỷ niệm thứ hai của tôi về anh</i>"  
  </dd>  
  <p>
  Tiếng hát làm chùng tay súng. Một ngày, một giờ mà sinh mệnh của hằng triệu con người nằm trên đường tơ kẽ tóc, một sự kiện như thế không trọng đại hay sao ?  
  </p>  
  <p>
  Văn học nghệ thuật Việt Nam, đã bao nhiêu lần đóng vai trò đó ?  
  </p>  
  <p>  
  Sau này, Thọ sang sinh sống tại Đức, theo diện xuất khẩu lao động, vẫn nghe nhạc Trịnh Công Sơn :  
  </p>  
  <dd>  
  "<i>Ngay cả sau này, đôi khi tự an ủi mình, nâng đỡ mình, tôi khe khẽ hát "Tôi ơi đừng tuyệt vọng"... và nhiều bài ca khác trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, nhưng tôi vẫn nhớ từng chi tiết và cám ơn nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở trưa phát thanh trên làn sóng Sài Gòn ngày đó </i>"<sup>9</sup>  
  </dd>  
  <p>  
  Ở một chân trời khác, nhiều người oán trách Trịnh Công Sơn về việc lên đài hát <i>Nối Vòng Tay Lớn, </i>trưa ngày 30.4.1975. Thật ra, anh có hát hay không hát, thì chế độ Việt Nam Cộng Hoà cũng tan rã. Anh có hát, và có hợp tác với chính quyền mới, âu cũng là một cách cứu vãn vết tích văn hoá của nền Việt Nam Cộng Hoà đã đào tạo ra anh về mặt tài năng và sự nghiệp, thậm chí tạo ra cả một huyền thoại Trịnh Công Sơn.  
  </p>  
  <p>  
  Một lần nữa, ông Nguyễn Văn Trung, sau <i>Ảo Ảnh Thanh Thúy nếu viết Trịnh Công Sơn Thực Chất và Huyền Thoại cũng sẽ nghĩ ra nhiều điều hay.</i>  
  </p>  
  <p>  
  Nếu có ai đó nói rằng : Trịnh Công Sơn là một khổ nhục kế, để kéo dài hơi thở văn hoá của một chế độ chính trị đã bị bức tử, thì là lời đại ngôn, duy cảm, nghịch lý, vớ vẩn.
  </p>  
  <p>  
  Vớ vẩn như một số lời ca trong tác phẩm Trịnh Công Sơn. Nhưng biết đâu chẳng là sự thực ? Sự thực trong bao nhiêu cái vớ vẩn, kể cả trong lịch sử.
  </p>  
  <p>  
  Chế Lan Viên, năm 1984, đã viết : " Văn hoá của thực dân mới là con đẻ của chủ nghĩa thực dân mới. Quân sự, chính trị thực dân mới có chết, có băng hà thì nó cũng truyền ngôi cho văn hoá "<sup>10</sup>. Và Chế Lan Viên không phải là người vớ vẩn, viết lách vớ vẩn.  
  </p>  
  <p align="CENTER"><b>***</b></p>
  <dd>  
  <i>"Không xa đời và cũng không xa mộ người..."</i>  
  </dd>  
  <p>  
  Trịnh Công Sơn đã xa đời lúc 12 giờ 45 tại Sài Gòn, ngày 01.4.2001.  
  </p>  
  <p>  
  Đám tang ngày 4 tháng tư, nghe nói lớn lắm, hàng trăm tràng hoa ngập con hẻm 47 Duy Tân. Hàng vạn người đưa tiễn, trong đó có thể có người đi tiễn một điều gì khác, một tâm tình hay u hoài nào đó của riêng mình, chẳng hạn.
  </p>  
  <p>  
  André Malraux có nói đâu đây rằng "trong Thiên Chúa Giáo, chỉ có những pho tượng là vô tội". Trịnh
  Công Sơn đã sống non nửa sau cuộc đời, trong một chế độ chính trị mà các pho tượng cũng không phải là vô tội.
  </p>  
  <p>
  Những đoá hoa đặt trên mộ Toa, Sơn ơi, không phải là đoá hoa nào cũng vô tội.
  </p>  
  <p>  
  Bây giờ moa mới khóc Toa đây. Tại nhà moa, ngồi ở chỗ Toa ưa ngồi vẽ, nhìn dòng sông nhỏ, mà Toa đã gọi là sông An Cựu.  
  </p>  
  <p>  
  Sơn ơi, đời này, và sang đời khác nữa, làm gì có đến hai dòng sông An Cựu ;  
  </p>  
  <p>  
  an cựu, Sơn ơi.  
  </p>  
  <p>  
  <b>Đặng Tiến</b><br />  
  Orléans, 14.04.2001  <br />
  <br />
  </p>  
  <hr />
  <p>
  1 Trịnh Công Sơn, Nhạc và Đời, nxb Tổng Hợp Hậu Giang<br />
  2 Đất Việt, Canada tháng 6, 1986 (Thật ra bài ướt Mi, làm năm 1958, nxb An Phú, in 1959)<br />
  3 Văn Cao, Lời Bạt cho tập nhạc Trịnh Công Sơn Em Còn Nhớ hay Em đã Quên, nxb Trẻ, 1991, tr. 115<br />
  4 Phạm Duy, Hồi Ký Thời Phân Chia Quốc Cộng, nxb Phạm Duy Cường, California, 1991, tr. 287<br />
  5 Đất Việt, Canada tháng 6,1986<br />
  6 Văn Cao, Lời Bạt cho tập nhạc Trịnh Công Sơn Em Còn Nhớ hay Em đã Quên, nxb Trẻ, 1991<br />
  7 Văn Cao, Lời Bạt cho tập nhạc Trịnh Công Sơn Em Còn Nhớ hay Em đã Quên, nxb Trẻ, 1991.<br />
  8 Nguyễn Duy, trong Tôi Thích Làm Vua, nxb Văn Nghệ, 1987<br />
  9 Nguyễn văn Thọ, Nhớ Trịnh Công Sơn, Nước Đức, ngày 4.4.2001<br />
  10 Chế Lan Viên, Văn hoá thực dân mới chết hay chưa chết, trong "Ngoại Vi Thơ", tr. 121, nxb Thuận Hoá, Huế, 1987<br />
  <br />
  <p>
  <p class="comment">
  Xin xem phản ứng của Phạm văn Đỉnh : <a href="http://www.tcs-home.org/ban-be/pham-van-dinh/TCS-MotSanPham/">Trịnh Công Sơn : một sản phẩm... ?</a>
  </p>


title: Vì sao tôi đến với Trịnh Công Sơn
created: 2004-01-23 16:28:17+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:27+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Frank Gerke - Trịnh Công Long
url_id: FranckGerke
body:
  Tôi đã say mê âm nhạc từ khi là một đứa bé chưa hề biết chữ cái nào, và âm nhạc đã luôn luôn đóng một vài trò rất quan trọng trong đời sống của tôi cho đến nay. Hồi tôi là một thư sinh ngây thơ mới lên 17 tuổi, học lớp 11 trung học phổ thông, tôi rất thích âm nhạc Elvis Presley, dường như bài nào cũng thuộc lòng hết. Thời đó, tôi có một người bạn Việt Nam tên là Vinh, và tôi đã bắt đầu học tiếng Việt với anh ấy. Nhưng Vinh không những dạy tiếng Việt mà còn giới thiệu âm nhạc Việt Nam cho tôi. Có một ngày anh Vinh đã tặng cho tôi một băng cát-sét mang tên là „Sơn ca 7“. Tôi mở lên và lần đầu tiên nghe được nhạc Trịnh Công Sơn qua giọng hát của Khánh Ly. Khi đang nghe những bài như Nhìn những mùa thu đi, Mưa hồng, Tuổi đá buồn v.v. tôi hoàn toàn im lặng, người như tê dại vì chưa bao giờ có thứ âm nhạc nào có sức lực thu hút tôi đến mức quên tất cả những gì đang diễn ra chung quanh tôi như âm nhạc lạ lùng, lại đẹp đẽ vô cùng này. Thật ra, tôi mới học được tiếng Việt chỉ một vài tháng thôi, cho nên chưa hiểu hết về ý nghĩa của những lời hát, nhưng vẫn hiểu được tư tưởng của tác giả qua nốt nhạc và cách trình bày của ca sĩ. Sau đó, tôi đi bất cứ chỗ nào, luôn luôn mang theo băng cát-sét này. Chỉ có một điều là tôi không ngờ sẽ có một ngày tôi gặp chính tác giả của những bài hát đó.

  Năm 1996 Hội Chợ Sách Frankfurt đã tổ chức hai cuộc triển lãm sách Đức tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Tôi được mời tham gia với tư cách là tư vấn. Ở Đại Sứ Quán Đức tại Hà Nội cùng với đối tác phía Việt Nam, đã chuẩn bị cuộc triển lãm cũng như chương trình văn nghề Đức kéo dài hai tuần lễ rất sinh động và chu đáo. Ngày lễ khai mạc có rất nhiều nhân vật tên tuổi trong giới lãnh đạo cũng như văn nghệ sĩ Việt Nam đến dự. Nhưng khi bay vào TP. Hồ Chí Minh để lo việc tổ chức triển lãm, tôi nhận thấy tại đây chưa chuẩn bị được gì. Hồi đó ở Sài Gòn tôi chỉ biết duy nhất một nhà văn Nguyễn Quang Sáng. Khi tôi ngỏ ý anh Sáng đã nhận lời mời đến dự lễ khai mạc triển lãm ngay. Vậy thì ít nhất là có một nhân vật quan trọng đến dự.

  Một buổi trưa, ba ngày trước ngày khai mạc, trời nóng bức nắng ối chang chang, tôi đang ngồi ở nhà bạn tri âm tri kỷ uống bia hơi cho nó mát. Sau khi hai người bạn đã uống hết hai lít thì bắt đầu nói nhiều: Rượu vào lời ra! Lúc đó tôi đã nói với bạn mình, tên là anh Hùng, như thế này:<br />
  „Hùng ơi! Mình chỉ mời một nhà văn duy nhất là anh Sáng không đủ đâu. Mình phải mời thêm một vài người văn nghệ sĩ nữa chứ!“<br />
  Hùng hỏi lại: „Mầy còn muốn mời ai nữa? Mình đâu có biết văn nghệ sĩ nào nữa đâu!“<br />
  „Tao muốn mời Trịnh Công Sơn!“, tôi trả lời nói.<br />
  „Mầy xỉn chưa? Trịnh Công Sơn quá nổi tiếng, làm sao mời được! Nếu mình gởi lời mời cho Trịnh Công Sơn, chưa chắc anh ấy sẽ nhận lời mời của mình. Vả lại tao cũng không biết nhà Trịnh Công Sơn ở đâu cả. Quên cái đó đi!“, Hùng đáp lại.<br />
  Nhưng tôi chưa chịu đầu hàng: „Hùng, tao vẫn muốn mời Trịnh Công Sơn. Bây giờ mầy đừng có uống nữa, suy nghĩ đi, thử xem làm sao làm quen được với Trịnh Công Sơn!“<br />
  Sau khi suy nghĩ một vài phút, Hùng bảo: „Chỉ có cách duy nhất là mình phải lên Hội Âm Nhạc Thành phố, xin địa chỉ của Trịnh Công Sơn.“<br />
  Vậy, hai thằng vớ vẩn leo lên xe, phóng xe đến Hội Âm Nhạc. Xin được địa chỉ của Trịnh Công Sơn là 47C Phạm Ngọc Thạch, Quận III, hai thằng đến đó ngay. Đứng trước cổng nhà anh Hùng muốn gõ cổng, nhưng tôi kêu anh đừng làm cái đó vì bên phải ở góc bức tường có bảng nhỏ để: „Xin bấm chuông!“ Bấm chuông xong, có người giúp việc ở nhà mở cửa cổng hỏi tôi: „Anh muốn gặp ai?“
  „Dạ, cho tôi xin gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn!“, tôi bảo.<br />
  „Cậu Sơn đang ngủ trưa. Xin anh nhắn tin lại, vào buổi chiều lúc năm giờ rưỡi ghé lại đây gặp cậu Sơn.“, người giúp việc trả lời nói giọng Huế đặc sệt.

  Tôi làm theo lời nói của người giúp việc, móc ra một tờ giấy nhỏ ghi như sau:
  „Thưa bác Trịnh Công Sơn, cháu tên là Frank Gerke, tên tiếng Việt là Long. Cháu là người Đức rất mong muốn gặp được bác để trao đổi về văn học Việt Nam. Buổi chiều, năm giờ rưỡi, cháu sẽ ghé lại. Xin cảm ơn rất nhiều.“
  Ký tên xong tôi đưa tờ giấy ấy cho người giúp việc, về sau mới biết được người con gái Huế ấy mang tên là Tí.

  Buổi chiều hôm ấy, đúng năm giờ rưỡi, tôi lại có mặt trước cổng nhà Trịnh Công Sơn, bấm chuông và được mời lên phòng của nhạc sĩ. Đứng trước cửa tôi tự kiểm tra mình ăn mặc cho đủ lịch sự, sau đó gõ cửa, mở cánh cửa ra bước vào phòng, đứng đó như con nít khoanh tay đàng hoàng: „Chào bác!“ Tôi lễ phép chào anh. Trịnh Công Sơn cùng một số người bạn đang ngồi trước bàn trọn có một vài ly rượu. Anh đang ngồi một tay để trên bành ghế, một tay cầm một điếu thuốc, nhìn tôi hơi lâu như nhìn một nhân vật lạ lùng, sau đó phì cười. Và mọi người trong phòng đều cười theo. Tôi giật mình nghĩ thầm: „Chết rồi, mình đã phạm sai lầm gì đậy?“ Sau đó, Trịnh Công Sơn nói:

  „Long qua đây ngồi ghế kế bên mình. Nhưng, đừng kêu mình bằng bác nữa, vì Long kêu bằng bác làm mình cảm thấy già quá!“ Vậy là lần đầu tiên tôi được ngồi với anh Sơn. Anh rót rượu mời tôi, sau đó hỏi thăm trăm thứ về đời tôi.
  Từ năm 1996 đến 1999, tôi đã đi làm cho một dự án hợp tác phát triển được thực hiện trên Buôn Ma Thuột, thành phố mà anh Sơn hay gọi là „Buồn Muôn Thuở“. Trong suốt thời gian tôi làm việc ở Việt Nam tôi đã được dịp gặp lại anh Sơn nhiều lần, cùng anh đi la cà, vui chơi, ca hát... 

  Lần đầu tiên tôi hát cho anh Sơn nghe là ngày quốc khánh năm 1996. Buổi chiều đó một số anh em văn nghệ sĩ tổ chức liên hoan ở Câu Lạc Bộ Nhạc Sĩ. Hai vợ chồng tôi đã đến đón anh Sơn ở tại nhà riêng, đi cùng với anh trên một ciếc xe taxi. Hôm ấy còn có một chương trình văn nghệ, và dù trời mưa tầm tã vẫn rất đông khán giả đến nghe. Khi ngồi cạnh anh Sơn, tôi đã đề nghị với anh cho phép tôi đóng góp vào chương trình một tiết mục cho vui. Anh Sơn bảo: „Long chờ một tí.“ Anh ngồi hút điếu thuốc suy nghĩ một vài giây xong hỏi tôi: „Long hát bài nào?“ „Em sẽ hát Diễm xưa, được không anh?“, tôi trả lời. Anh gật đầu.

  Anh Sơn dẫn tôi đi phía đằng sau sân khấu. Trước khi người giới thiệu chương trình lại kịp giới thiệu ca sĩ Cẩm Vân lên sân khấu, anh Sơn ra cầm micro, nói một vài lời chúc quốc khánh với khán giả, sau đó tự hát tặng cho người ta nghe một bài. Hát xong anh giới thiệu tôi:

  „Hôm nay có một người bạn của tôi ở đây tên là Frank Gerke (Ngạc nhiên thay, mặc dù không biết tiếng Đức, không có tập trước gì hết, anh phát âm tên tôi quá chuẩn!), là người Đức, tên bằng tiếng Việt là Long, vì anh ấy sinh ra năm rồng. Anh Long xin hát một bài của tôi tặng cho các bạn.“<br />
  Rồi anh kêu tôi ra sân khấu. Lúc đó tôi cũng hơi run, vì mình thật sự phải hát, không còn cách thoát nào nữa... Nhạc sĩ Bảo Phúc cùng tôi ra sân khấu đệm organ, tôi cầm micro và bắt đầu hát „Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ...“ theo kiểu slow rock, phối hợp với những động tác như Elvis Presley trình diễn trên sân khấu! Ban đầu anh Sơn vẫn đứng trên sân khấu xem để nếu cần thiết, có thể ra tay giúp tôi, vì trước đó anh chưa bao giờ nghe tôi hát. Tôi phỏng đoán như vậy. Nhưng sau đó, khi mọi việc đã diễn ra tốt đẹp, anh mới bước về chỗ của mình giữa bạn bè. Rất may, tôi được khán giả vỗ tay tán thưởng. Sau khi rời sân khấu, trở lại chỗ ngồi. Anh Sơn đã thốt lên bằng tiếng Anh: „It’s wonderful, it’s wonderful! (Tuyệt vời, tuyệt vời!)“, ôm chặt lấy tôi. Có lẽ, anh đã nói bằng tiếng Anh, vì nghĩ rằng bà xã tôi chưa biết tiếng Việt. Hôm đó vợ tôi có chụp ảnh. Một vài ngày sau tôi chọn một trong những hình ảnh của buổi „trình diễn“ đầu tiên của tôi ở Việt Nam, phóng lớn, đóng khung và mang đến nhà tặng anh Sơn làm kỷ niệm. Bức ảnh ấy anh treo trên bức tường trong phòng làm việc - tiếp khách của anh. Trên tấm ảnh, anh đã ghi: „Diễm xưa – ROCK“! Sau này tôi vẫn hát nhạc của anh, nhưng tôi đã thay đổi phong cách, không hát kiểu nhạc rock và cũng không múa nữa trên sân khấu.

  Tháng 10 năm 1999, đúng một ngày trước khi ra khỏi Việt Nam bay về Đức, tôi cùng con gái tôi lên nhà thăm và tạm biệt với anh Sơn. Con gái tôi, tên là Melanie, tên bằng tiếng Việt là Mỹ Liên, sinh ở Bệnh viện tỉnh Đak Lak, hồi này mới 15 tháng. Anh Sơn mời tôi ăn cơm trưa: Vịt quay Bắc Kinh. Buổi ấy, gần như suốt thời gian ngồi và trò chuyện anh ôm bồng đùa chơi em bé Melanie, quên cả ăn cơm luôn. Melanie thích quá cứ cười khúc khích. May mắn thật, hôm đó tôi đã mang theo máy chụp ảnh, chụp được một vài kiểu rất đẹp. Đến giờ phút chia tay, tôi vô tình chảy nước mắt một vài giọt lệ. Anh Sơn bảo rằng. „Toa (em) đừng nên khóc. Sẽ có một ngày moa toa (anh em mình) sẽ gặp lại vui chơi với nhau.“ Nào có ai hay, buổi ấy là buổi...

  Sau khi về Đức tôi không còn dịp gặp lại anh Sơn nữa. Chỉ một vài lần gọi điện thoại cho anh, gửi email cho nhau. Ngày 28 tháng 2 năm 2001 tôi đã gọi điện thoại để chúc mừng sinh nhật anh. Đó cũng là lần cuối cùng tôi đã nói chuyện với anh Sơn. Giọng của anh lúc bấy giờ yếu lắm rồi. Anh đã kể cho tôi rằng anh đang bị đau nặng, đau chân, đau họng, đau cả cơ thể. Tôi đã cố gắng an ủi anh, nói với anh rằng các bác sĩ sẽ có cách giúp anh. Tôi cũng đã nói với anh: „Khoảng mùa hè năm nay em sẽ về Việt Nam, chắc lúc đó anh sẽ hết bệnh luôn!“ Anh trả lời: „Hy vọng như thế. Lúc Long về chắc là vui lắm!“ Đúng một tháng sau tôi được tin buồn từ Việt Nam về. Đầu năm 2002 tôi mới có dịp về Việt Nam, và tôi đi thăm lại anh Sơn, uống rượu với anh, hát lại cho anh nghe những bài không năm tháng… ngay trước chốn an nghỉ cuối cùng của anh.

  Bonn, CHLB Đức,<br />
  ngày 25/02/2003


title: Hồi ký về cuộc đời
created: 2004-02-06 16:32:49+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:22+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Khánh Ly, 01/04/2003
url_id: HoiKyVeCuocDoi
body:
  Tất cả những sự việc đã xảy ra, đã qua. Tất cả những khuôn mặt đã xa khuất mịt mù. Tất cả những gì gọi là hạnh phúc hay nỗi đau của một thời nào đó. Tôi gọi đó là kỷ niệm. Tôi không có quá khứ, dĩ vãng như mọi người thường đề cập tới. Tôi chỉ có kỷ niệm và đó là tất cả gia tài tôi cưu mang. 

  Nếu trong cuộc sống có điều gì đó không thể thay đổi được thì đó là kỷ niệm. Những sự việc, những con người, đẹp có, xấu có đã bỏ chúng ta mà đi. Tuổi trẻ đã bỏ chúng ta. Mầu trong của mắt. Mầu xanh của tóc. Mầu hồng của môi. Đã bỏ chúng ta. Lạnh lùng, tàn nhẫn và hồn nhiên. 

  Ở tuổi ba mươi, bốn mươi hay đã bước qua ranh giới nửa đời người như tôi hiện nay, kỷ niệm không hề phôi pha theo ngày tháng. Mỗi ngày qua, chân bước tới gần cái cõi đi về. Tôi càng thấy gắn bó với kỷ niệm, như chỉ có kỷ niệm bây giờ mới trọn vẹn là của riêng tôi, như chỉ có những người đã xa đời, mới thuộc về tôi mãi mãi. Vì một lẽ nào đó, tôi thường sống với người đã khuất nhiều hơn, trân quý hơn, yêu thương và cảm thấy yên tâm và được an ủi chia sẻ nhiều hơn. Ai từng trải qua nhiều ngang trái nghịch cảnh, cay đắng oan khiên, sẽ hiểu vì sao tôi có nhiều cái... khác người. 

  Mỗi người một cách sống là điều tự nhiên từ ngàn xưa. Ôi, khi ta đói, kỷ niệm cho ta no. Khi ta lạnh, kỷ niệm làm cho ta ấm. Khi ta nghèo, kỷ niệm làm cho ta khá hơn. Có nhiều người nghĩ như vậy và họ nghĩ đúng. Kỷ niệm không là miếng cơm manh áo hay tiền bạc trong đời sống. Kỷ niệm đẹp đẽ hơn, cao hơn, thiêng liêng hơn. Kỷ niệm làm đời sống chúng ta thăng hoa trong sáng và thánh thiện. Tôi thật tình tiếc cho những ai coi thường kỷ niệm hoặc có mà không biết giữ. Những người đó, tâm hồn mới nghèo nàn làm sao. Chúng ta có thể dời núi, lấp biển nhưng bản tính con người là điều không bao giờ thay đổi. Thật đáng tiếc. 

  Có nhiều đêm chợt thức giấc nhìn ra vườn, vầng trăng tròn tỏa ánh sáng soi rõ từng ngọn cây, khóm cỏ giống hệt như một đêm trăng quê nhà cũng trong một khu vườn nhỏ, có những kẻ quên đời sống quanh mình, cùng nhau uống rượu, ngâm thơ đàn hát dưới nắng khuya. Những đêm nằm nghe mưa buồn rào rạt, chợt nhớ những chiều mưa xưa cùng theo nhau ra quán ngồi, im lặng bên nhau nghe những giọt cà phê tí tách rơi, im lặng bên nhau nhìn người người, ngựa xe ngược xuôi. Những giây phút im lặng đã nói với nhau biết bao điều không thành tiếng. Buổi sáng cây cỏ còn lấp lánh sương mai, im lặng đi bên nhau dưới hàng thông từ bao năm reo mãi những điệu nhạc vi vu buồn bã bên mặt nước câm nín, chứa đựng bao nhiêu nỗi niềm.

  Buổi trưa trời cao xanh thẳm, nắng đuổi nhau theo gió trên thảm cỏ quen, cỏ cây dàn nằm thênh thang lắng nghe bước chân nhẹ nhàng lúc xa, lúc gần của hai kẻ quên đời. Chiều có mưa bụi dăng dăng qua thành phố, quán cà phê vắng, hương cà phê thơm lừng, vẫn chỉ hai người khách quen ngồi đó, im lặng bên nhau. Có gì quan trọng đâu. Không, không có gì cả, có nhau là điều đáng nói và họ đã có nhau trong suốt cuộc đời. 

  Đà Lạt đẹp. Đà Lạt hiền. Đà Lạt thơ mộng. Đà Lạt bao dung. Đà Lạt thủy chung. Định mệnh khởi đi từ một nơi như thế. Tại sao không là Sài Gòn. Tại sao không là Huế. Không, Sài Gòn và Huế không phải là Đà Lạt. Mọi sự phải khởi đi từ đó. Một sự tình cờ, mà ngẫm lại thì không đúng, không phải. Rõ ràng là sự sắp đặt của cái mà chúng ta gọi là định mệnh. Một người lưu lạc từ sông Hồng, một người rời xa sông Hương để gặp nhau vào một đêm có mưa và gió đầy trời, ở cái thành phố nhỏ bé, nhìn ai cũng là bạn. Cái thành phố đó nếu bạn đến một lần là sẽ nhớ mãi. Đến rồi không muốn rời đi. Đi rồi lại muốn trở lại. Nhưng đó là Đà Lạt của 40 năm về trước, một Đà Lạt hiền lành như ngô khoai, trong sạch đẹp đẽ thơm như hoa hồng nhung, ngọt ngào như chuối La Ba và thủy chung như những hàng thông thẳng đứng suốt đời chỉ reo mãi một khúc nhạc hiền hòa. 

  Là một người sống đời ca hát, có dăm ba mối tình lớn, chân đã đi mòn mỏi trên quê hương, rồi năm châu bốn biển, đã gặp gỡ cả triệu người. Mưa bão cũng đi. Nắng gió cũng đi. Đi không còn biết mình đi đâu. Không cần biết vì bốn biển là nhà, nhìn đâu cũng thấy quê hương, nhìn ai cũng là anh, chị em, chắc chắn những người cùng một kiếp sống như tôi, phải có nhiều điều để nhớ mà tôi gọi là kỷ niệm. Qua một cánh rừng, ngang qua một cây cầu, dừng lại ở một góc phố, ngồi xuống uống một ly cà phê nơi quán nhỏ ven đường, thậm chí nhìn từng ngọn cây, bụi cỏ bên lề, lòng tôi cũng xao xuyến xót xa. Có lúc bàng hoàng ngẩn ngơ, tưởng chừng như trong một cơn mơ, tưởng chừng một khuôn mặt, một dáng người thương yêu, thấp thoáng đầu phố, tưởng chừng như chỉ cần đưa tay ra những ngón tay tháp bút gầy guộc quen thuộc kia chạm vào tay mình. Nhưng rồi tôi hốt hoảng đến bật khóc vì trong tay tôi, chỉ có bàn tay lạnh giá của chính mình và góc phố kia chỉ là một khúc quanh hiu quạnh. 

  Nhiều khi ngồi một mình, lòng trống rỗng, đầu trống rỗng. Tôi không thể nghĩ đến bất cứ một điều gì . Dường như trái đất đã sạch trơn, chẳng còn gì, hoặc là tôi ngồi đó nhưng hồn tôi không còn ở trong tôi. Một cái xác, một người chết và đối với người chết, không có vấn đề gì được đặt ra vì sẽ không có câu trả lời. Người chết không biết nói. Nhưng lại có những lúc tôi vùi mặt vào gối khóc nức lên từng hồi. Lòng nặng trĩu những kỷ niệm đớn đau không hề phai nhòa theo thời gian. Nghĩ đến người này, người kia, nghĩ đến đời mình, tim muốn vỡ ra trăm ngàn mảnh. Cũng nhiều đêm tôi nằm chong mắt nhìn bóng đêm vây phủ, nước mắt lặng lẽ rơi. Cứ thế cho đến lúc thiếp đi. Tôi đã hiểu thế nào là khóc lẻ loi một mình. 

  Tôi cũng có những niềm vui chứ không phải lúc nào cũng ôm mối sầu thiên thu ấy. Gia đình tôi tương đối bình yên về mọi mặt. Không có những nặng nhẹ giận hờn. Cả hai vợ chồng đều đứng trên đỉnh dốc của đời, một cuộc đời quá nặng nhọc mệt mỏi mà cả hai đều nhận thức được, đều nhìn thấy những chịu đựng câm nín của nhau, cùng cố tránh cho nhau những muộn phiền nếu cảm thấy mình có thể gánh vác được. Vợ chồng về già, nếu có thể sống với nhau đến già, có thể trở thành hai người bạn. Đây là một điều tốt vì có nhiều điều, vì là vợ chồng, sẽ không thể chịu đựng nổi, nhưng nếu là bạn, sự việc sẽ đơn giản hơn khi có thể nói với nhau tất cả những điều tưởng không thể nói được, có đôi lúc tôi tâm sự với bạn một vài điều riêng. Song, đó là chuyện của mười năm về trước, giờ đây chúng tôi sống đúng là đôi bạn già, nương tựa nhau lúc chiều tới. Còn cái gì mà phải giấu giếm nhau ở tuổi này. Duy có một điều, kỷ niệm riêng tư của mỗi người dường như vẫn là những điều riêng tư được cả hai tự động tôn trọng. Không thể chia sẻ, không thể an ủi. Rất tôn trọng. 

  Dĩ nhiên không phải cuộc sống chung 26 năm không có những cay đắng. Phải nói là nhiều đấy, nhưng tôi, phải, chính tôi là người quyết định, không thay đổi làm gì nữa và làm cho cuộc sống chung trở nên có ý nghĩa, trở nên đáng sống. Làm cho người này trở nên sự cần thiết của người kia. Làm cho nơi chốn này là nơi chốn để lúc nào cũng mong trở về mà không có sự sợ hãi hay vì không còn sự chọn lựa nào khác. Những kỷ niệm giữa cuộc sống chung quả có lúc làm tôi buồn tủi. Tôi không hề quên. Không thể quên, thế nhưng tôi xem đó như những thử thách, những chuyện nhỏ đời thường. Bởi cuộc đời, đâu phải lúc nào cũng cho ta sự ngọt ngào, mà nếu tôi là người đòi hỏi như thế, tôi đã tự làm khổ tôi trong 26 năm dài. Thỉnh thoảng hai vợ chồng ngồi ôn lại những vui buồn xa xưa mà tưởng như chuyện của ai đó. Dưới mái nhà này là sự bình yên bởi tôi muốn như thế. 

  Nếu có điều gì làm tôi đau lòng, ấy là tại tôi. Tôi muốn sống bình yên nhưng tâm tôi chưa yên. Tôi nhạy cảm quá. Tôi dễ vỡ quá, cho dù dưới mắt nhìn và sự nhận xét của nhiều người thì tôi là một người bản lĩnh, can đảm. Điều này thật ra cũng không có gì gọi là sai hay xa sự thật, bởi vì nếu tôi không can đảm, liệu giờ này tôi còn sống nổi với bao nhiêu tang thương chưa giây phút nào nguôi ngoai trong từng hơi thở. Cái gọi là bản lĩnh, can đảm đôi khi chỉ là sự dối lừa, là cái vỏ mầu mè bên ngoài mà nó cũng có thể được xem như thái độ bất cần của một người chẳng mấy tha thiết đến cái gọi là ngày mai, của một người không mấy bình thường nếu không muốn nói là điên. Thấy đời chán quá, chán đời quá, mà vẫn cứ ôm lấy cuộc đời. Là vì sao. Vì còn nhớ đến nhiều người. Vì còn nhiều người, nhiều điều để nhớ. Vì rằng đôi lúc tưởng đã quên nhưng cũng lại chỉ tự lừa dối mình mà thôi. Tôi không hề quên những điều cần phải nhớ và rồi chẳng có gì an ủi cho bằng đến một lúc nào đó như lúc này, tất cả oan khiên sẽ mở ra. Phải được mở ra, nào phải chỉ mười năm, đã 40 năm rồi đó. Nếu không phải là bây giờ, sẽ chẳng còn bao giờ nữa. 

  <b>Khánh Ly</b>


title: Huyền thoại về con người
created: 2005-03-06 20:38:01+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:26+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Tô Thùy Yên, 01/1967. Lời tựa (*) cho tập nhạc "Ca khúc Trịnh Công Sơn".
url_id: HuyenThoaiVeConNguoi
body:
  Nếu ở vào một thời đại khác, có lẽ anh đã chẳng viết những ca khúc này.

  Những ca khúc với nhịp nói kể récitativo rã rời, bải hoại, thảm thiết cùng độ đàn trên diệu blues đau nghẹn, đè nén công phẩn, điệu của một màu da nô lệ.

  Những ca khúc như những bản chúc thư của con người trong tôi.

  Mỗi ca khúc như một lời trối trăn tuyệt mệnh vừa đủ cho đời người, một bài thôi tưởng không cần nói thêm cũng xong.

  Những ca khúc dựng lên viễn tượng ghê rợn của thế giới sau ngày cuối cùng, một thế giới lạnh lẽo, cô tịch, im lìm trên đó những dấu tích nhân loại đã bị bôi xóa, chỉ còn mỗi con người độc nhất sống sót lủi thủi đi tìm trong vô vọng cái ý niệm về mình.

  Những ca khúc như những bản spírituals để đám đông bị giam hãm chờ chết đồng ca trong cơn đại nạn.

  Những ca khúc như những báo hiệu cuối cùng của đêm tối vĩnh cửu trên trần gian.

  Những ca khúc như những lời kể tội chung thẩm để chẳng buộc tội ai hết, nếu chẳng phải để buộc tội chính mình.

  Những ca khúc như những tra vấn quyết liệt về đời nguời nhìn thấy qua một chuyến phiêu lưu của hữu hạn trong ngàn trùng vô hạn.

  Ðã tan biến tụ bao giờ cái áo tưởng chói lòa này? nghệ thuật, khi đi đến tận cùng hành trình của nó, sẽ giải phóng con người khỏi cái thân phận nghiệt ngã.

  Bây giờ, hơn bao giờ hết, chúng ta lại nghiệm thấy một cách chua xót rằng nghệ thuật đã dìm con người sâu hơn trong nỗi khốn khổ chung thân cửa nó, đã trói con người chặt hơn vào những thực tại khiếp đảm của nó.

  Ở đây, vì tình thế đau đớn đặc biệt của quê hương, chúng ta phải gánh chịu gấp đôi thân phận nhân loại.

  Do đó, có vài người tâm hồn giản dị đã vội kết luận rằng những ca khúc này của anh là những tác phẩm phản chiến để buộc tội anh về những tác dụng nguy hại của chúng đời với đám đông trong giai đoạn nghiêm trọng này của đất nước.

  Chẳng lẽ chúng ta lại lên tiếng trách móc sao những người lại nỡ mang đặt nghệ thuật vào trong một cuộc đầu tư ngắn hạn và chắc chắn thua lỗ.

  Nghệ thuật khi đã hình thành, là một nhận thức bao quát về đời sống, là cánh hồng bay bổng tuyệt vời, chớ đâu phải là con gà què ăn quẩn cối xay.

  Phải vậy không anh ?

  Que nous reste-t-il de sacré ?

  Ðối với câu hỏi đã xưa này của Vigny, chúng ta cũng chẳng cần phải trả lời dài dòng thêm nữa.

  Chẳng lẽ lại trả lời rằng anh chỉ còn có cây đàn cùng những lời ca thảm thiết bám đau trí não hay sao?

  Những ước vọng hiệp sĩ của chúng ta trong thời tuổi nhỏ đã được chôn sâu nơi bãi sầu cùng với tuổi nhỏ tự hủy hoại sớm hơn hạn kỳ. 

  Bài học đắt giá nhất chúng ta đã thu thập được dưới sân của thế kỷ này là cái chết của con người khai báo bơi Malraux.

  Thành thử, trong những ca khúc này, thêm một lần nữa, anh khai dạng huyền thoại về con người, thảm kịch của kẻ xa lạ nơi trần thế lưu đày, những tư tưởng phổ biến trong thời đại.

  Lại có vài người cũng vội nhận định rằng nghệ thuật của anh thắm đượm màu sắc tôn giáo, thiêng liêng.

  Thật ra huyền thoại là gì nếu nó chẳng phải là một câu truyện ngụ ngôn nhằm giải thích sự khởi đầu của thế giới, là một câu truyện kể về sự sáng tạo sơ khai.

  Nói cách khác, huyền thoại cũng là giấc mộng đi tìm ý nghĩa chính đáng cho đời sống.

  Dùng tới huyền thoại tức ước muốn làm lại thế giới.

  Từ đó suy đi, tôi tưởng tượng sẽ được nghe dưới tên anh, một ca khúc của hy vọng xanh rờn nhu lá non mở phơi trong một buổi sáng tinh sương tôi thức dậy còn nhìn thấy mặt trời, còn nhìn thấy đồng loại, nhất là còn nhìn thấy con người trong tôi.

  Xin mượn câu đầu của truyện tình Tristan để làm câu chót của bài này:

  Seigneurs, vous plaít-il d'entendre un beau conte... ?															

  <b>Tô Thùy Yên</b><br>
  01/1967

  (*) Lời tựa do chúng tôi nhan đề.


title: Trịnh Công Sơn và những cảm giác đầu đời
created: 2004-01-23 16:34:10+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:27+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Theo Người lao động
url_id: NguoiLaoDong
body:
  Quãng thời gian 1957-1960 chứng kiến sự ra đời những ca khúc đầu tiên của Trịnh Công Sơn. Và những bài hát này có tính quyết định trong nét nhạc, trong văn phong, cũng như chỗ đứng của nhạc sĩ trong nghệ thuật âm nhạc và trong lòng khán giả. 

  Trịnh Công Sơn 18 tuổi, tuổi sung mãn, yêu đời. Không những vậy, người nhạc sĩ này lúc đầu rất yêu chuộng thể thao, đặc biệt là các môn tạ, chạy đua, judo, và anh từng giật giải về chạy đua. Không may, anh bị tai nạn. Nằm bệnh, học hành trắc trở, Trịnh Công Sơn cùng một số bạn khác như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Tường Phong, Nhương Sao, Bửu Ý ấn hành một tạp chí lấy tên là Quan Điểm. Anh em có ước vọng quy tụ nhau thành một nhóm bạn văn nghệ, phần nào đó như những nhóm Tự Lực Văn Đoàn, Xuân Thu Nhã Tập, Đồng Vọng... trước đây, hay nhóm Sáng Tạo ở Sài Gòn. Anh em sinh hoạt với nhau không phải để đàn đúm mà là làm giàu cho nhau bằng cá tính, năng lực và sở trường của từng người. 

  Thời điểm này cũng là lúc đời sống âm nhạc có nhiều biến đổi. Năm 1957 là năm thành lập ĐH Huế. Trên đường phố lác đác những sinh viên đầu tiên mang cà vạt hoặc đi trên những chiếc xe gắn máy. Nhiều người được đào tạo ở nước ngoài trở về, hăng say với sứ mệnh “du nhập khoa học và tư tưởng hiện đại của thế giới”. Lần đầu tiên một giáo sư quan tâm đến một ca sĩ đã làm nên hiện tượng trong xã hội. Giáo sư Nguyễn Văn Trung viết tiểu luận có tựa đề Ảo ảnh Thanh Thúy đã thực sự gây chú ý. Thanh Thúy là ca sĩ rời Huế vào Sài Gòn lập nghiệp. Giọng ca liêu trai như tâm sự với người nghe trong cái vắng lặng của đêm khuya về những cảnh đời bất hạnh. 

  Trịnh Công Sơn bắt đầu viết bài hát. Anh có những chuyến đi vào Sài Gòn và làm quen với giới ca nhạc và không khí phòng trà. Khởi đầu là những sáng tác mang tên Sương đêm, Chơi vơi... qua giọng hát nổi tiếng nhất ở Huế lúc bấy giờ là Hà Thanh. Những bản nhạc đó chưa ấn hành, nay đã thất lạc.

  Năm 1958, Trịnh Công Sơn vào học ở Trường Jean - Jacques Rousseau. Ca khúc Ướt mi chào đời, được Nhà Xuất bản An Phú ấn hành, do Hà Thanh và Thanh Thúy trình bày. Bài hát này cũng như ca khúc ra đời năm sau là Thương một người viết về bóng đêm ôm ấp giọng hát liêu trai giữa thành phố Sài Gòn. Ban đêm là không gian của kiếp người lầm lũi, là thời gian của đèn màu và chén đắng. 
  Giã từ nơi huyên náo năm 1959 để về lại với Huế êm đềm, với những đoàn học sinh áo trắng Đồng Khánh lóc cóc guốc mộc, với những hàng cây long não, những chiếc cầu, Trịnh Công Sơn sửa soạn rước vào tâm khảm một hình bóng thiếu nữ suốt đời không phai: đó là hình bóng của Diễm xưa, năm 1960, và ca khúc này cũng trở thành bất tử. Một trong những khía cạnh đặc sắc của nhạc Trịnh Công Sơn là ca từ. Lời ca như thơ, khác thường, độc đáo, sâu đậm... Nhiều chữ, nhiều đoạn, nhiều câu như khoác lên mình những hình ảnh bông hoa, mảnh pha lê... với ánh sáng, tinh thể cùng như đậu xuống sóng nhạc làm bằng khí huyết, xúc cảm của một thanh niên có năng khiếu riêng biệt, có sức cảm thụ nhạy bén trầm sâu, sống giữa một khung cảnh thiên nhiên đầy thơ mộng, hoài cảm và một hoàn cảnh xã hội có nhiều cơ duyên đáp ứng lòng người. 

  Theo <b>Người lao động</b>


title: Nhạc chống chiến tranh của Trịnh Công Sơn
created: 2004-09-01 12:13:21+00:00
edited: 2014-06-23 16:49:29+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Cao Huy Thuần
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Cao Huy Thuần, 03.05.2003
url_id: NhacChongChienTranhTCS
body:
  <p>
  <i>Đây là một trong hai bài nói chuyện của anh Cao Huy Thuần trong <a href="/gioi-thieu/sinh-hoat/2003DemTCS/">Đêm Trịnh Công Sơn vì Hòa Bình và Tình Yêu</a> do "Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn" tổ chức tại Paris đêm 3-5-2003.</i>
  <br />
  <br />
  Có cái gì nổi bật trong nhạc chống chiến tranh của Trịnh Công Sơn?
  Chẳng có gì ngoài chữ tình. Trịnh Công Sơn chỉ có một chữ tình đó mà
  thôi, dù trong nhạc tình hay trong nhạc chiến. Phân biệt nhạc chiến
  tranh với nhạc tình trong Trịnh Công Sơn cũng giống như đi tìm biên
  giới trên cánh con chim đang bay. Nhưng, trăm năm trong cõi người ta,
  từ đâu chữ "tình" và chữ "chiến" khéo là gặp nhau như thế nơi Trịnh
  Công Sơn? Câu trả lời của tôi chắc không chủ quan lắm đâu. Mà nếu có
  chủ quan, xin các anh chị rộng lòng tha thứ. Trịnh Công Sơn viết nhạc
  về chiến tranh từ 1966. 66 là sau 65. 65 là sau 64. 64 là sau 63. Và 63
  là Huế. Huế 63 là khởi điểm của phong trào đấu tranh quần chúng ở đô
  thị và phong trào sinh viên học sinh xuống đường. 63, 64, 65 là cả miền
  Trung nổi dậy, đầu não là Huế, và Đà Lạt, gần đó Trịnh Công Sơn dạy
  học, là một đất Huế thứ hai. Có lần Trịnh Công Sơn trả lời một phỏng
  vấn như thế này:"...bài nào của Sơn cũng có Huế trong đó mặc dầu không
  có nói Huế trực tiếp".<br />
  <br />
  Nhưng Huế của Trịnh Công Sơn không phải chỉ là hừng hực đấu tranh, rầm
  rập xuống đường, mà còn là Huế muôn thuở mà chúng tôi nói đùa là "Huế
  thơ, Huế mộng, Huế tộng bộng hai đầu" bởi vì chẳng có gì khác ngoài
  mộng với thơ. Đó là Huế của <b>Diễm Xưa</b>, tay dài và mắt xanh xao, tha thiết, chung tình, ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau. <br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn là giọt máu của Huế. Trong giọt máu đó, có phẫn nộ, uất
  ức, đấu tranh, và đồng thời có cả một khối đa tình, nghĩa là đa lụy.
  Thơ mộng và tranh đấu, <i>Huế - Sài Gòn - Hà Nội, quê hương ơi </i>...
  Có lẽ Trịnh Công Sơn là người cuối cùng vinh danh Huế như thế, nhởn
  nhơ, vô tư để Huế đứng đầu sổ trong ba tên. Nhưng mà thật như vậy,<br />
  <br />
  <i>Từ sông Hương ta kêu sông Hồng về Cửu Long<br />
  Có áo cơm vàng / một bình minh dân ta ca hát / khắp giang sơn<br />
  <br />
  Từ sông Hương ... </i>Đúng là từ đó, chiến tranh Việt Nam tìm ra
  được một gã hát rong biết hát và biết làm thơ, biết tranh đấu và biết
  tình tự, để nói về mình, nghĩa là về một chiến tranh không phải dễ nói.
  <br />
  <br />
  Chúng tôi, đã là con trai Huế mới lớn, lại là dân thành phố, "tiểu tư sản", tưởng chỉ sinh ra là để <i>ướt mi</i> và <i>nhìn những mùa thu đi </i>thôi,
  đâu có ngờ đấu tranh và chiến tranh ập xuống, kéo mình vào chốn lao
  lung? Nhập cuộc, có ai nuôi toan tính, âm mưu chính trị gì đâu, chỉ
  theo cảm tính mà nói, mà làm, mà viết, mà hát, mà hăng say. Hình như
  chẳng mấy ai vào cuộc với cái đầu. Với trái tim thôi! Lãng mạn là nết
  đất, khí khái là tính trời, phong trào từ Huế đi ra là như thế. Về sau,
  có người ý thức thêm được chuyện mới, cụ thể; có người vẫn cứ thế mà
  tình tự với dân tộc.<br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn là người vẫn cứ thế. Anh cứ thế mà hát về dân tộc và
  chiến tranh, theo cảm tính, với ngôn ngữ của trái tim. Ngôn ngữ của
  trái tim thì vốn giàu cảm xúc, hình ảnh, ấn tượng, nghĩa là những gì
  trừu tượng. Trừu tượng, dân tộc trong Trịnh Công Sơn không có thành
  phần, phe phái. Trừu tượng, "dân tộc" của anh đơn giản lắm :<br />
  <br />
  <i>Xin dân tộc hãy vùng lên<br />
  Già gái trai cùng tiếp nối<br />
  Vì quê hương không có tương lai<br />
  Bao tháng ngày nhìn đời lửa cháy</i><br />
  <br />
  Già trẻ gái trai, dân tộc là nam phụ lão ấu trong thuốc bổ của đông y,
  là trăm trứng nở ra trăm con trong huyền thoại của lịch sử. Anh khám
  phá ra được hai chữ cũ rích: da vàng, rồi anh lồng hai chữ đó vào nội
  dung của khái niệm dân tộc. Cùng một giống da vàng máu đỏ... đó là lời
  hiệu triệu yêu nước chống Tây của các cụ nhà Nho ngày trước. Như vậy là
  Trịnh Công Sơn chống ngoại thuộc chăng? Tất nhiên. Nơi hai chữ da vàng,
  sôi sục nỗi uất ức của người nô lệ, nô lệ ai nếu không phải là ngoại
  bang? <br />
  <br />
  <i>Người nô lệ da vàng ngủ quên / ngủ quên / trong căn nhà nhỏ / đèn thắp thì mờ<br />
  Ngủ quên / quên đã bao năm / ngủ quên không thấy quê hương</i><br />
  <br />
  Nhưng rõ ràng nhất trong hai chữ da vàng là cái thông điệp này: cùng
  một giống da vàng máu đỏ, sao ta chém giết nhau? Và để hô hào mọi người
  dừng tay lại, Trịnh Công Sơn cho một người nằm xuống, và người đó tất
  nhiên phải là một người con gái. Tôi chưa bao giờ nghe anh hát người
  con trai da vàng, chỉ nghe hát người con gái Việt Nam da vàng, và tất
  cả mọi người rơi lụy. Dân tộc của anh là thế: là tất cả mọi người,
  không phân biệt. <br />
  <br />
  Không phân biệt, vì sao? Vì có người mẹ nào phân biệt con ? Dân tộc,
  bởi vậy, mang hình ảnh Bà Mẹ, mà Trịnh Công Sơn hiếu thảo nâng niu đưa
  vào ngự trị trong nhạc chống chiến tranh của anh. Bà Mẹ đó luôn luôn ăn
  năn - hai chữ ăn năn ám ảnh Trịnh Công Sơn hoài trong nhạc chiến tranh
  cũng như nhạc tình - bà mẹ ăn năn cả đến việc đã sinh ra con, bởi vì
  sinh ra con để làm gì khi chúng hận thù nhau? <br />
  <br />
  <i>Mẹ nhìn quê hương nghe con mình buồn giọt lệ ăn năn<br />
  Giọt lệ ăn năn đưa con về trần tủi nhục chung thân</i><br />
  <br />
  Bấy nhiêu chữ thôi, hai câu đó thôi, đủ để vẽ ra cái nhìn của Trịnh
  Công Sơn về chiến tranh. Chiến tranh là tủi nhục của bà mẹ, vì xương
  thịt nào cũng từ bà mà ra, xương thịt nào cũng là Việt Nam:<br />
  <br />
  <i>Ôi da vàng Việt Nam vỡ nát<br />
  Xương thịt đó thiêng liêng vô cùng</i><br />
  <br />
  Xương thịt... Hồi 66-67, tôi không nghĩ Trịnh Công Sơn thấy xương thịt
  tận mắt. Chiến tranh nổ ra trong lương tâm của anh. Khi anh hát :<br />
  <br />

  <i>Hãy mở mắt ra nhìn quanh đây những ai còn là Việt Nam<br />
  Triệu người đã chết...</i><br />
  <br />
  là anh đau đớn cảnh mất mát mà anh thấy trong trái tim của anh. Cũng
  như dân tộc, chiến tranh của Trịnh Công Sơn mang tính trừu tượng, trừu
  tượng trong cái nghĩa nồi da xáo thịt, không cần phân tích cái nồi đó
  thế nào, ai mang đến, ai đốt củi lửa. Chết "triệu người" là cái chết
  trừu tượng, chỉ thấy trong lương tâm. Vì trừu tượng, cho nên anh mới có
  thể làm tình ca trên cái chết đó. Vì trừu tượng, cho nên bản tình ca
  hay nhất về chiến tranh là dành cho một người yêu mất trí, lang thang
  tìm người yêu chết trên những địa danh trừu tượng đối với dân thành
  phố, Plei Me, Chu Prong... Vì trừu tượng, cho nên người yêu của người
  yêu nằm chết như mơ, nghĩa là chết không thật. Nhưng chính vì trừu
  tượng như thế cho nên mọi người, không phân biệt, hát nhạc chiến tranh
  như hát tình ca, mặc dầu ba bốn chữ chết chen chúc nhau nằm trong một
  câu, cả bài hát chỉ toàn là chết. <br />
  <br />
  Trịnh Công Sơn chỉ thấy chiến tranh cụ thể trước mắt và thấy dân tộc cụ
  thể trước mắt năm 1968, ở Huế. Khi đó thì cái chết trừu tượng trở thành
  cái xác cụ thể, và buổi chiều đi trên Bãi Dâu anh không hát da vàng mà
  hát xác người. Xác người nằm khắp nơi, trên sông, trên ruộng, dưới
  hiên, dưới hầm, này xác người già, này xác em bé, không thấy xác người
  yêu cho nên không thấy xác nào nằm mơ cả, chỉ thấy xác chưa có ai nhận
  cho nên xác nằm bơ vơ. <br />
  <br />
  Nhưng dù trước hay sau Mậu Thân, Trịnh Công Sơn luôn luôn trung thành
  với thông điệp mà anh muốn gởi đến trái tim mọi người qua trái tim của
  anh:<br />
  <br />
  <i>Việt Nam ơi / bừng cơn mơ / cho mắt nhìn sạch tan căm thù</i><br />
  <br />
  Ngôn ngữ đó, trong bão tố của chiến tranh, và dưới một cái nhìn nào đó,
  có thể bị xem là ngây thơ, hoặc tệ hơn nữa, lừng khừng, chung chung.
  Dưới một cái nhìn khác, Trịnh Công Sơn cũng lại có vấn đề. Thế này là
  anh muốn nói gì:<br />
  <br />
  <i>Đạn bom ơi / lòng tham ơi / khí giới nào diệt nổi dân ta<br />
  Triệu chân em / triệu chân anh / hỡi ba miền vùng lên cách mạng<br /></i>
  <br />
  Anh nói ai không diệt nổi dân ta ? Anh muốn theo ai làm cách mạng?<br />
  <br />
  <i>Ta bước đi / bước bước hoài / trên quê hương dấu yêu này<br />
  Ta nối tay / cất tiếng cười / thách đố ai cướp đất này</i><br />
  <br />
  Anh thách ai ? Anh thách ai vậy ? <br />
  Đi giữa hai làn sóng, câu trả lời trung thực nhất cho mọi thẩm vấn, tra hỏi, là: một mình mình biết, một mình mình hay :<br />
  <br />
  <i>Tôi đi giữa những căm hờn đành không lên tiếng<br />
  Trong tim đau từng vết đạn<br />
  Câu than van nhiều khi dấu kín<br />
  Ai khoe khoang dân mình đã chết oan</i><br />
  <br />
  Và cứ thế, anh ngã xuống lại đứng dậy, hát không mệt mỏi thông điệp yêu thương duy nhất của anh :<br />
  <br />
  <i>Hãy nhìn lại được hay thua những thắng bại kia<br />
  Hãy nhìn lại mặt quê hương tan nát từng giờ<br />
  Hãy nhìn lại người anh em trên chiến trường xa<br />
  Hãy nhìn lại tìm đâu ra những nét mặt thù</i><br />
  <br />
  Phải rất ngây thơ, rất trắng trong, mới có lòng tin như thế nơi sự hồi
  tâm: nhìn lại vào cái tâm thì hận thù tan biến. Ôi, cái ngây thơ, trắng
  trong, lãng mạn, đa tình đeo đuổi hoài Trịnh Công Sơn từ ngày đầu của
  phong trào đô thị. <br />
  <br />
  Mai đây, hòa bình, Trịnh Công Sơn thấy gì trong giấc mơ ngây thơ và đa
  tình đó? Trẻ con đi hát đồng dao ngoài đường. Và gì nữa? Một bầy con
  gái tắm đưới ao. Nhưng chính đó mới là hình ảnh đích thực của một xã
  hội thanh bình. <br />
  <br />
  Bây giờ tôi xin đặt câu hỏi: hát nhạc chống chiến tranh của Trịnh Công
  Sơn lúc này có lỗi thời không? Có làm phiền lụy cho ai không? Tất
  nhiên, có vài câu, vài chữ không tránh được tranh luận. Nhưng chiến
  tranh qua rồi, lịch sử cũng không đứng lại ở những năm 75. Trong một
  giai đoạn nào đó, tầm nhìn chính trị có thể ngắn hẹp như thế, nhưng sự
  trường tồn của dân tộc đòi hỏi một cái nhìn văn hóa xa hơn, cao hơn,
  cái nhìn ruột thịt thương yêu của con người, của con người Việt Nam tha
  thứ cho nhau. Tiếng hát của Trịnh Công Sơn chỉ nói có mỗi một chuyện đó
  thôi. Trịnh Công Sơn ưa nhắc đến ca dao trong lời hát, và anh sở trường
  về hát ru. Bởi vì tiếng ru là văn hóa, văn minh: không ai đem hận thù,
  chém giết, ru con vào giấc ngủ. Bởi vậy, bây giờ chính là lúc nên hát
  Trịnh Công Sơn. Chiến tranh là giai đoạn khẳng định những cái riêng;
  hòa bình là lúc dân tộc tìm đến những cái chung, kể cả những cái "chung
  chung".<br />
  <br />
  Trong tin tưởng đó, chúng ta hãy nghe lại bài hát <b>Cho một người nằm xuống</b>.
  Người nằm xuống ở đây là một sĩ quan không quân của quân đội Sài Gòn
  cũ. Nhưng chi tiết đó không quan trọng gì hơn chi tiết về một người con
  gái tên Nguyệt trong Nguyệt Ca. Biết chi tiết đó thì bài hát hay hơn.
  Không biết, bài hát vẫn hay như thường. Cho nên bất cứ ai có một người
  bạn vừa nằm xuống đều muốn gởi cho bạn bài hát của Trịnh Công Sơn. Bài
  hát này sẽ sống mãi cùng năm tháng chừng nào con người còn biết thế nào
  là tình bạn. Trong bài hát, có "trời rộng", có "vùng trời", có "bay cao
  trong vòm trời đầy", bởi vì người chết đã sống với máy bay, nhưng chẳng
  ai hát vòm trời mà chỉ nghĩ đến cái máy bay, ai cũng nghĩ đến đôi cánh
  trắng thênh thang nơi một bóng thiên đường. Vả chăng, chật hẹp gì nữa
  với người chết ! Sao không nghĩ rằng người chết cũng là người Việt Nam?
  Mà người Việt Nam đó nằm xuống để làm gì? Để cho hận thù vào lãng quên.
  Vòm trời cao trong bài hát đối chọi với nắm đất sâu dưới đó người chết
  nằm. Không còn ai nữa, không còn mặt trời, không còn những buổi sáng
  bao la. Chỉ còn một tiếng chim thôi trong nghĩa trang. Nếu vì chiến
  tranh mà không còn ai nghe được nữa tiếng người, ít nhất hãy nghe tiếng
  chim đó trong bài hát. Hãy nghe tiếng chim đó trong lòng. Chỉ còn một
  tiếng chim thôi...<br />
  <br />
  <b>Cao Huy Thuần</b><br />
  03.05.2003<br />
  </p>
  <p><br />

  </p>


title: Sự thật về lá thư Trịnh Công Sơn gửi Ngô Kha
created: 2005-08-31 14:46:12+00:00
edited: 2006-09-01 17:41:04+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Lê Minh Quốc, 27/6/2004.
url_id: SuThatVeLaThuTCSguiNgoKha
body:
             <p><i>Sau khi đăng bài <a href="/ban-be/articles/ThuTCSguiNgoKhaThucHayGia">Thư của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gửi nhà thơ Ngô Kha</a> của nhà thơ <b>Thái Ngọc San</b>
  (Thanh Niên ra ngày 26/6/2004), chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến về
  bài viết này. Số báo này xin được đăng ý kiến phản hồi của nhà thơ <b>Lê Minh Quốc</b> - người đã thực hiện một tập sách có in bức thư này - xung quanh việc có hay không lá thư của nhạc sĩ <a href="/writings/ThuGuiNgoKha">Trịnh Công Sơn gửi nhà thơ Ngô Kha</a>.</i></p>
  <p><br />
  Trong những lần đến Huế, một trong những người mà tôi thường tìm gặp là
  nhà thơ Thái Ngọc San. Để được anh giới thiệu về di tích, thắng cảnh và
  những văn nghệ sĩ ở một vùng đất mà nói theo Bùi Giáng là "<i>Vẫn còn núi Ngự trên bờ sông Hương</i>".
  Còn nhớ trước ngày khai mạc Festival Huế lần thứ nhất, ngồi uống bia
  Huda bên dòng Hương Giang, anh San đã nhiệt tình giúp đỡ tôi rất nhiều.
  Từ đó, trong thâm tâm tôi luôn dành cho anh nhiều tình cảm quý mến. Nay
  trên Báo Thanh Niên số ra ngày 26/6/2004, thấy tên anh đứng dưới bài
  báo <i>Thư của Trịnh Công Sơn gửi nhà thơ Ngô Kha in trên báo Thơ: Thực hay giả</i>, tôi vội đọc trước nhất. Qua bài viết của anh, tôi nhận thấy vấn đề anh nêu ra là đúng, được nhiều người quan tâm.</p>

  <p><b>Vậy có hay không lá thư của Trịnh Công Sơn gửi Ngô Kha?</b></p>
  <p>Là người "trong cuộc" tôi tự nghĩ mình phải viết bài báo này. Nói
  như thế bởi nguyên cớ như sau: Ngay sau khi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn mất,
  từ Hà Nội, chị Trần Thu Hương - Giám đốc NXB Phụ Nữ gọi điện thoại cho
  tôi, bảo: "Quốc có thể làm gấp cho chị một tập sách gì về nhạc sĩ Trịnh
  Công Sơn không?". Không một chút ngần ngừ, tôi đáp là "được", vì từ lâu
  nay, tôi đã có ít nhiều sưu tập về Trịnh Công Sơn. Nhưng quan trọng hơn
  là thế hệ tôi hoặc thế hệ đàn anh của tôi ít nhiều đã được âm nhạc của
  Trịnh Công Sơn nuôi dưỡng tâm hồn. Chúng tôi lớn lên và từng có những
  lúc sống trong những giai điệu bát ngát ấy. Khi nghe lời đề nghị làm
  một tập sách về người mà mình ngưỡng mộ, quả là một sự thú vị. Nghĩ thì
  nghĩ thế. Nhưng một khi làm mà sách bán không được thì phụ lòng của
  người đã tin cậy mình. Vì thế trong tập sách này, tôi nghĩ, phải có gì
  mới hơn các tập đã in và sẽ in về Trịnh Công Sơn.</p>
  <p>Lâu nay, công chúng đã biết về tình ca, phản chiến, quê hương, thân
  phận con người... trong các ca khúc của anh Sơn, nhưng thực chất con
  người chính trị của anh như thế nào? Nếu có một tài liệu gì về vấn đề
  này thì chắc chắn sẽ hấp dẫn bạn đọc, vì chưa có mấy ai đề cập đến một
  cách cụ thể. Suy nghĩ như thế nên khi làm tập sách Trịnh Công Sơn, rơi
  lệ ru người (NXB Phụ Nữ - 1991), bên cạnh bài viết của nhiều người, tôi
  quyết định chọn in Thư gửi Ngô Kha. Đây là lần đầu tiên Thư gửi Ngô Kha
  được công bố trên sách. Để bạn đọc phần nào hiểu thêm về lá thư này,
  tôi viết "chapeau" như sau: "<i>Ngô Kha sinh năm 1935 tại Huế, là bạn thân
  với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, anh tốt nghiệp thủ khoa khóa 1 Đại học Sư
  phạm Huế (1958 - 1959) và sau đó đi dạy học. Anh cùng Trịnh Công Sơn,
  Trần Viết Ngạc, Lê Khắc Cầm, Chu Sơn, Thái Ngọc San chủ trương tập san
  Tự quyết. Từ năm 1972, anh chủ trương tập san Mặt trận văn hóa dân tộc
  miền Trung do Thành ủy Huế chỉ đạo. Trong thời gian hoạt động phong
  trào đấu tranh đô thị miền Nam, Ngô Kha đã bị chính quyền Sài Gòn bắt
  giam ba lần vào các năm 1966, 1971 và lần cuối cùng bị thủ tiêu bí mật
  sau Hiệp định Paris, 1973. Hiện nay, Ngô Kha đã được Nhà nước ta phong
  liệt sĩ. Hội Văn học Thừa Thiên - Huế đã xuất bản tập Thơ Ngô Kha - gồm
  3 tập thơ của anh xuất bản trước 1975: Hoa cô độc, Ngụ ngôn của người
  đãng trí, Trường ca hòa bình.</i></p>
  <p><i>Thư gửi Ngô Kha là bài viết của Trịnh Công Sơn đã đăng trên tập san
  in ronéo tại miền Nam mà nay đã tuyệt bản, chúng tôi chọn in lại để
  thấy được thái độ dấn thân của Trịnh Công Sơn trong những ngày mà anh
  đã viết các ca khúc phản chiến nổi tiếng như Kinh Việt Nam, Ta phải
  thấy mặt trời...</i>" (trang 26).</p>
  <p><b>Dựa vào đâu tôi chọn in lại Thư gửi Ngô Kha?</b></p>
  <p>Trong nhiều ngày tìm kiếm tư liệu để làm tập sách trên, tôi đặc biệt
  chú ý đến bộ Đối Diện, có lúc đổi tên thành Đứng Dậy - mà tôi giữ được
  gần như trọn bộ. Tạp chí Đứng Dậy này số 64 - 65 phát hành vào dịp
  Giáng sinh năm 1974, khổ 13x19 cm, dày 160 trang, không kể bìa; là báo
  "lậu", vì thế nó không in typo như thường lệ mà chỉ in ronéo, ở bìa 4
  cho biết "chủ nhiệm: Linh mục Trần Tam Tỉnh; tòa soạn: CP Box 334
  Sillery, P.Q. Canada" (!). Nhân đây, xin nhắc lại một chi tiết nhỏ để
  thấy bản lĩnh của những người làm báo miền Nam chống đối chế độ phát
  xít Nguyễn Văn Thiệu. Dù không được chế độ ngụy Sài Gòn cấp giấy phép
  nhưng họ đã ghi rõ đây là tờ báo thực hiện theo "giấy phép số: Điều 11
  Hiệp định Ba Lê ngày 27/11/1974; bổ túc bởi Điều 9 TTC ngày 13/9/1973".
  Thế thì, dựa vào Điều 11, trong đó có quyền "tự do báo chí" thì họ cứ
  ra báo, bất chấp dùi cui, lựu đạn cay và tù ngục... Nhờ vậy, nay ta mới
  có được nhiều tài liệu quý về phong trào đấu tranh đô thị miền Nam.</p>
  <p>Cũng trong số báo Đứng Dậy này, tòa soạn đã dành từ trang 81 đến
  trang 143 công khai đòi hỏi chính quyền Sài Gòn trả lời về trường hợp
  Ngô Kha bị thủ tiêu. Ngoài "Tuyên cáo của các giáo sư, văn nghệ sĩ Huế
  về việc bắt giữ Ngô Kha cuối năm 1972", "Thư đòi con" của bà cụ Cao Thị
  Uẩn - mẹ Ngô Kha viết ngày 25/12/1974 gửi Tổng thống VNCH, chủ tịch
  thượng nghị viện, hạ nghị viện, tối cao pháp viện và nhiều bài viết
  khác thì còn có lá thư của Trịnh Công Sơn với tựa "Lá thư gửi cho người
  đang ở trong tù hay đã bị thủ tiêu" (từ trang 107 - 114). Gọi là thư,
  nhưng thực ra đây là một bài viết nhằm bày tỏ một quan điểm chính trị,
  đăng báo công khai; chứ không phải lá thư viết với mục đích gửi đến tận
  tay người nhận. Thông thường đôi lúc người ta chọn hình thức này, vì
  qua đó cách trình bày vấn đề thân mật hơn, giàu cảm xúc hơn, như đang
  chuyện trò với một người thân chứ không phải tranh luận... Không riêng
  gì Trịnh Công Sơn mà đã có nhiều nhà văn chọn cách viết này. Do đó, dù
  giữa người viết thư và người nhận thư "<i>ngoài quan hệ tình bạn còn có
  mối quan hệ khác</i>" như anh Thái Ngọc San cho biết thì việc không còn lưu
  giữ "lá thư" này cũng là lẽ tất nhiên.</p>
  <p><b>Qua văn bản này ta thấy gì?</b></p>
  <p>NS Trịnh Công Sơn với NS Đinh Cường và nhà văn Nguyễn Tuân (từ trái
  sang phải).
  Thứ nhất, vấn đề thời điểm mà anh Thái Ngọc San nêu ra, theo anh lá thư
  Trịnh Công Sơn viết năm 1974 là không hợp lý vì năm 1973, Ngô Kha đã bị
  thủ tiêu. Đó là chuyện sau này ta mới khẳng định như thế, chứ ngay
  trong năm 1974, chưa một ai dám quả quyết là Ngô Kha còn sống hay đã bị
  thủ tiêu. Chứng cứ là ngay cả bà cụ Uẩn, lúc đó đã 80 xuân, khi kết
  thúc "Thư đòi con" còn viết: "<i>Con trai tôi có tội gì xin chính quyền
  cho biết và xin đưa ra tòa án xét xử. Nếu nó vô tội, xin thả nó về với
  gia đình, với học sinh của nó. Nếu có bằng chứng buộc tội, xin tuyên án
  nó một cách công khai minh bạch</i>" (trang 85). Chứng cứ là trong "Tuyên
  cáo của các giáo sư, văn nghệ sĩ Huế về việc bắt giữ Ngô Kha cuối năm
  1972" - trong đó có chữ ký của Trịnh Công Sơn - ký ngày 4/11/1974 còn
  nêu rõ: "<i>Chúng tôi tha thiết kêu gọi tất cả mọi đoàn thể, tổ chức liên
  quan đến việc cải thiện chế độ lao tù và chống áp bức trên thế giới can
  thiệp kịp thời và làm sáng tỏ trường hợp GS Ngô Kha, đồng thời đòi
  chính quyền phải tức khắc trả tự do cho GS Ngô Kha như Hiệp định Paris
  đã quy định</i>".</p>

  <p>Thứ hai, về những từ, cụm từ trong thư, theo anh San "vốn rất xa lạ
  với Trịnh Công Sơn" thì cũng không có gì khó hiểu. Có thể lúc ấy, bằng
  sự nhạy cảm chính trị của một người trực tiếp sống trong phong trào đấu
  tranh đô thị miền Nam, tiếp xúc với nhiều giai tầng khác nhau trong xã
  hội nên Trịnh Công Sơn đã tiếp thu những vốn từ ấy. Ai dám quả quyết
  trước 1975, anh Sơn chưa một lần tiếp xúc với "Việt cộng", với "cán bộ
  nằm vùng" để nghe nói đến "tiêu diệt tự do tư tưởng", "tập thể nhân
  dân", "vấn đề tổ chức cơ cấu"? Mà "Việt cộng" với "cán bộ nằm vùng" nào
  ở đâu xa, ở ngay trong đám bạn bè thân cận nhất của anh Sơn như Chu
  Sơn, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngô Kha, Bửu Chỉ, Võ Quê, Tôn Thất Lập...
  trong trường học của mỗi người, trong nhà mình đấy thôi! Đó là một thực
  tế của lịch sử, một điều kỳ diệu của cuộc chiến tranh nhân dân tại Việt
  Nam.</p>
  <p>Cuối cùng, tôi cũng xin khẳng định lá thư này đã công bố trên tạp
  chí Đứng Dậy, một tờ báo nổi tiếng "vác chiếu hầu tòa" nhiều nhất tại
  miền Nam vì vi phạm Luật Báo chí của chính quyền Sài Gòn thì không thể
  là một lá thư của "ai đó" bịa ra. Hơn nữa, thông qua một lá thư, theo
  đánh giá của anh Thái Ngọc San là "thể hiện rõ ràng quan điểm của
  mình", nếu không phải do Trịnh Công Sơn viết thì chắc chắn ngay thời
  điểm đó anh Sơn đã lên tiếng phản đối. Bởi lẽ, một lá thư lên án chế độ
  đăng công khai như thế sẽ làm người viết bị liên lụy, thậm chí bị bỏ tù
  như chơi!</p>
  <p>Tóm lại, qua lá thư này, chúng ta hiểu hơn nữa con người chính trị
  của Trịnh Công Sơn. Bên cạnh những tình khúc lứa đôi, anh Sơn còn là
  một người dấn thân - một người đã sống và thở những nhịp thở của một
  dân tộc một thời vùng lên chống bạo lực, áp bức để đòi tự do và thống
  nhất. Như chúng ta đã biết, nhiều bài hát của Trịnh Công Sơn trong <b>Ca
  khúc da vàng</b> đã có những tư tưởng rất dấn thân như câu hát “<i>Một bầy thú
  tay sai cho người ngoài</i>” trong một bài hát anh viết riêng cho các sinh
  viên - học sinh bị chế độ cũ cầm tù và tra tấn dã man thời đó. Cho nên
  ở đâu đó, một tổ chức quốc tế nào đó đã có một giải thưởng âm nhạc về
  hòa bình cho Trịnh Công Sơn của Việt Nam thì tôi cho đó là một đánh giá
  rất tốt đối với nền âm nhạc chung của đất nước chúng ta.</p>
  <p>Ngày 27/6/2004</p>
  <p><b>Lê Minh Quốc<br />
  </b></p>
  <p>Thanh Niên online, 29/06/2004<b><br />
  </b>
  </p>


title: Sự thật về tấm ảnh Trịnh Công Sơn cạnh Charlie Chaplin
created: 2004-03-24 17:09:26+00:00
edited: 2014-06-23 16:58:25+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Sâm Thương
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Sâm Thương, 11.5.2001
url_id: SuThatVeTamAnh
body:
  <table>
    <tr>
      <td width="35%">
  <p>
  Trên Tuổi Trẻ Chủ Nhật số 13.2001 ngày 8.4.2001 có đăng tãi một bức ảnh với ghi chú: <i>"Một bức ảnh gây bất ngờ: Trịnh Công Sơn (trái) chụp chung với Charlie Chaplin (vua hề Charlot) và con gái ông Geraldine Chaplin tại khách sạn Morin (Huế) năm 1959 khi Sơn 20 tuổi"</i>.
  </p>
      </td>
      <td width="65%" align="right">
         <img src="/ban-be/articles/images/tcs-chaplin.png" />
      </td>
    </tr>
  </table>

  <p>
  Sau đó, tôi có đọc bài: <i>"Quý trọng Trịnh Công Sơn hãy viết đúng về anh"</i> của Nguyễn Đắc Xuân trên báo Pháp Luật Tp Hồ Chí Minh số 17.2001 (537) thứ ba 8.5.2001. Trong đó Nguyễn Đắc Xuân đã có nhận định  lời chú thích của Tuổi Trẻ Chủ Nhật về bức ảnh trên như sau: <i>"Lời chú thích trên không phù hợp với sự thật lịch sử" :
  </p>
  <p>
  <ul>
  <li>"Từ năm 1957, ông Ngô Đình Cẩn đã buộc ông Nguyễn Văn Yến phải giao khách sạn Morin  để thuê làm trường Đại học Huế, làm gì đến năm 1959 còn khách sạn Morin để đón Charlie Chaplin."
  <li>"Theo ông Nguyễn Đắc Vy (thân sinh của tôi, làm việc tại khách sạn Morin từ năm 1930 đến năm 1945) và nhà văn Thanh Tịnh (hướng dẫn viên du lịch nổi tiếng ở Huế trước năm 1954) thì Charlie Chaplin có đến Huế một lần vào năm 1943. Năm ấy Trịnh Công Sơn mới năm tuổi ta nên không thể là cậu thanh niên đẹp trai, mặc veston trịnh trọng đứng bên cạnh Charlie Chaplin."
  <li>"Trong niên biểu của Charlie Chaplin (1889-1977) vào năm 1959 không thấy có chi tiết nào chứng tỏ "Charlot" có đến Việt Nam cả." 
  </ul>
  </i>
  </p>
  <p>
  Vấn đề có liên quan đến Charles Chaplin, tức là vấn đề của điện ảnh, lãnh vực mà tôi có chút am hiểu, nên xin được trình bày sau khi đã kiểm chứng:
  </p>
  <p>
  Tôi có thể khẳng định người đứng bên phải Charles Chaplin không phải là Trịnh Công Sơn. Bức ảnh này được chụp ở khách sạn Morin khi Charles Chaplin đến Việt Nam trong một chuyến du lịch  vòng quanh thế giới sau khi hòan thành bộ phim Thời Hiện Đại (Modern Times, USA, 1936) cùng với người vợ thứ ba Paulette Goddard (1911-1990) một trong những ngôi sao hàng đầu của Hollywood thời đó. Và hai người cưới nhau năm 1936, trong thời gian cả hai đang thực hiện bộ phim. Bộ phim mà lần đầu Paulette Goddard hợp tác với Chales Chaplin.
  </p>
  <p>
  Về chuyến đi của Charlie Chaplin và Paulette Goddard đến Việt Nam, tôi đã có nhắc đến: <i>"(...) Trong cuộc sống tình cảm, Chaplin không may mắn gì hơn, và đã vấp ngã nhiều lần. Năm 1918, ông gặp gỡ và lập gia đình với Mildred Harris, một nữ diễn viên, nhưng chưa đầy hai nam sau ho đã phải đi đến quyết định ly dị. Năm 1924, Chaplin bước thêm một bước nữa với Lita Grey, có hai con, nhưng cuộc hôn nhân thứ hai cũng không kéo dài, và năm 1927 họ lại đành phải chia tay. Sự đỗ vỡ trong tình yêu lần này, cọng với những trò vu khống mạ lỵ của những kẻ tự coi là bị Chaplin công kích trong các tác phẩm của ông đã làm cho Chaplin có lúc tưởng chừng như tuyệt vọng, muốn đi tới giải pháp tự tử. Những năm sau, ông tưởng trái tim mình đã chai lỳ, không coi tình yêu là cần thiết, nhưng đến năm 1936, ông tuyên bố kết hôn với Paulette Goddard, một trong những ngôi sao sáng chói nhất của Hollywood thời đó.Họ sống với nhau những ngày hạnh phúc, cùng đi du lịch vòng quanh thế giới, và từng đặt chân đến Việt Nam…Nhưng thực ra ông và Paulette Goddard là hai thái cực,khó thể hòa hợp với nhau, và năm 1941, họ đã phải chọn giải pháp mỗi người đi một ngả. Hai năm sau, ông gặp Oona O' Neill con gái của Eugen O' Neill, nhà viết kịch tiền phong của Mỹ (Nobel Văn học 1936) .Oona O'Neill mới thật sự là người phụ nữ mà Chaplin cần. Họ cưới nhau năm 1943, có với nhau đến 8 đứa con, và biết hiến dâng cho nhau trọn vẹn, cho đến khi Chaplin từ giã cõi đời. Ông mất sáng sớm ngày 25.12.1977 giữa khi dân chúng châu Âu đang nô nức vui chơi trong dịp lễ Giáng Sinh"</i> (Sâm Thương, Những Đạo Diễn Nổi Tiếng Thế Giới, Nhà Xuất bản Văn Nghệ TP Hồ Chí Minh 1998, tr.49-50).
  </p>
  <p>
  Một nhân chứng khác , đã từng có mặt trong buổi đón tiếp Charles  Chaplin và Paulette Goddard đến Việt Nam, đạo diễn Mai lộc. Ông đã kể lại buổi đón tiếp đó trong hồi ký của ông: <i>"(...) Cái năm trước chiến tranh thế giới lần thứ 2, Charlot và vợ ghé qua Sàigòn thăm Đông Dương, tôi cố hết sức chen lấn để được nhìn tận mặt Charles Chaplin và Paulette Goddard. Ôi! Thật khác xa trên màn bạc. Tôi say mê giữ gìn hình ảnh Charles Chaplin mãi trong trí nhớ với ước vọng sau này sẽ làm được gì đó theo bước đi của bậc thiên tài điện ảnh này"</i> (Mai Lộc, Khi Tôi Còn Trẻ, Tạp chí Điện Anh TP Hồ Chí Minh, tháng 3.1986). Ông Mai Lộc viết rất rõ ràng <i>"... trước chiến tranh thế giới lần thứ 2"</i>. Tôi nhấn mạnh, trước chứ không phải trong, cũng không phải sau. Rõ ràng hơn là trước năm 1939, khi Thế chiến thứ hai bùng nổ. 
  </p>
  <p>
  Như vậy hình đứng bên trái của Charles Chaplin là Paulette Goddard, chứ không phải Geraldine Chaplin. Vì mãi đến 1942, Chales Chaplin ly dị với Paulette Goddard, và 1943 mới cưới Oona O' Neil, đến năm 1944, Oona mới sinh Geraldine. Hơn nữa, về mặt ngọai hình khuôn mặt Paulette Goddard tròn và sắc sảo, còn Geraldine dài, thon và có nét u buồn. Hơn nữa, nếu là năm 1959, thì Chaplin đúng 70 tuổi, không giống chút nào với độ tuổi ở trong hình.  
  </p>
  <p>
  Đồng thời, hầu hết sách viết về tiểu sử của Charles Chaplin mà tôi được đọc chỉ có một lần duy nhất đến Việt Nam vào năm 1936, chứ không phải là 1943 như Nguyễn Đắc Xuân dẫn lại, cũng như không phải 1959 như chú thích của Tuổi Trẻ Chủ Nhật.
  </p>
  <p>
  Còn người đàn ông đứng bên phải Charles Chaplin trong hình là ai? Tôi xin thưa đó là ông Hồ Du Quê, nguyên là công chức tại tòa Đô chính Trung Kỳ ( Huế) vào những năm 1930-1940. Trước năm 1975, ông là Tổng Giám Đốc Ngân Khố. Đồng thời, có một sự ngẫu nhiên kỳ lạ, là mộ của ông Hồ Du Quê chỉ cách mộ của Trịnh Công Sơn chưa tới 10m thuộc phạm vi nghĩa trang Quãng Bình tại Gò Dưa, Thủ Đức.
  </p>
  <p>
  Mặt khác, tôi có lưu trữ  một bài trả lời phỏng vấn của ông Hồ Du Quê,  trong đó có in chính bức ảnh ba người đăng lại trên Tuổi Trẻ Chủ Nhật, tôi xin trích lại những đoạn có liên quan: <i>"Tháng 6.1937, Sác-lô tới Việt Nam (...). Hồi đó tôi mới 27 tuổi và đang làm công chức tài chính tại tòa Đô chánh Huế. Nghe tin Sạc-lô ra Huế tôi vội vàng đến tìm ngay. Thực ra hồi đó tôi chưa có mối quan hệ nào với Sạc-lô, vả lại cũng chẳng có người quen nào có thể giới thiệu với Sạc-lô. Tất cả chỉ vì hồi đó tôi là một người quá đam mê phim ảnh. Và mê nhất là những phim của Sác-lô. Chính vì thế tôi quyết định tìm cho bằng được. Sác-lô  ra Huế ở tại khách sạn Morin. Tôi lên phòng Sác-lô trọ cứ ngỡ tưởng là sẽ được gặp dễ dàng. Nào ngờ canh cửa phòng của Sác-lô là một tay võ sĩ người Nhật Bản to cao lực lưỡng. Tay võ sĩ người Nhật không cho tôi vào gặp, với lý do là không hẹn trước. Đang co kéo nhau trước cửa phòng, thì bất chợt Sác-lô bước ra. Tôi kêu lên bằng tiếng Pháp "Chào Sác-lô, tôi thăm anh mà người ta không cho tôi vào". Sác -lô  niềm nở cười và ra lệnh cho tay võ sĩ kia phải dẹp đường cho tôi vào trong phòng. Ở trên phòng tôi đã hội đàm hơn hai tiếng đồng hồ với Sác-lô những vấn đề điện ảnh. Nhưng đáng tiếc khả năng Pháp văn của Sác-lô cũng giống như khả năng Anh văn của tôi, chính vì thế dù cả hai đều rất muốn tìm hiểu lẫn nhau vẫn rất là khó khăn. Tuy nhiên lần hồi chúng tôi cũng tàm tạm thống nhất với nhau vài vấn đề  xung quanh một số bộ phim  chiếu của Sác-lô. Gần cuối buổi họp mặt, tôi có đưa ra một số bức hình của chính ông, nhằm xin chữ ký. Trong đó có một bức ảnh đã  gây được sự thú vị bất ngờ của Sác-lô. Đó là bức ảnh chụp ông đang đánh bi-a với diễn viên người Mỹ Douglas Fairbanks. Theo Sác-lô thì chính bản thân ông cũng không hề biết là có bức ảnh như vậy. Ông thú vị lắm  và đề nghị tôi san làm hai bức để cho ông một.
  </p>
  <p>
  Chia tay với Sác-lô, tôi bước ra ngòai đường thì bất chợt gặp hai phụ nữ đi ngược trở lại. Chỉ thóang qua tôi đã nhận ngay ra một người là Paulette Goddard. Tôi cúi chào và thật bất ngờ tôi nhận ra Paulette nói tiếng Pháp rất lưu loát. Ngay từ lúc đầu chị đã coi tôi như một người bạn thân, nên rất cởi mở. Té ra là hai mẹ con (2) đã sục khắp thành phố Huế để tìm mua xòai xanh và măng cụt. Nhưng đáng tiếc, xòai ngòai Huế không có, còn măng cụt thì chưa tới mùa. Tôi chạy ngay ra chợ Đông Ba mua tặng hai người hai chiếc nón bài thơ xứ Huế. Paulette rất cảm động cám ơn.
  </p>
  <p>
  Như vậy là tôi đã làm quen được với cả hai người. Chiều hôm sau vì biết trước họ sẽ đi tắm biển Thuận Anh, tôi đem máy chụp hình tới đợi ở khách sạn. Cả ba người về khách sạn, bước xuống xe, Paulette Goddard vẫn giữ nguyên bộ đồ tắm. Trông cô tuyệt đẹp, đúng là minh tinh điện ảnh. Tôi bấm liền mấy kiểu, Paulette chỉ mỉm cười đi qua, nhưng Sác-lô bảo tôi: "chụp ngược nắng  thế này thì chắc chắn ảnh của anh hư hết". Y như rằng khi về nhà tráng phim, mấy kiểu đó chẳng được ảnh nào, thật đáng tiếc.
  </p>
  <p>
  (...) Hôm sau, Sác-lô nhận lời mời của Hội Ai hữu Huế đi thăm các lăng tẩm…Rồi tiếp tục chuyến đi ra ngòai Hà Nội"</i> ( Trương Tố Huyền, Charlot ở Việt Nam, Văn Nghệ Đồng Nai (đặc san) số 101,1988.  
  </p>
  <p>
  Trong bài trả lời phỏng vấn trên đây, có một chi tiết cần được xác minh, đó là ông Hồ Du Quê (trên bia mộ lại ghi Hồ Thu Quê) cho biết tháng 6.1937, Sác-lô đến Việt Nam, trong khi  đối chiếu với tiểu sử của Charlie Chaplin, và những tư liệu khác thì đều ghi nhận thời gian Charlie Chaplin và Paulette Goddard đến Việt Nam là sau khi hòan tất bộ phim Thời Hiện Đại là năm 1936 để hưởng tuần trăng mật, nhưng không rõ bức ảnh được chụp vào ngày và tháng nào cụ thể. Trong bài trả lời phỏng vấn ông Hồ Du Quê đã xác dịnh là tháng 6.1937. Có lẽ khi trả lời phỏng vấn báo Văn Nghệ Đồng Nai (1988) ông Hồ Du Quê  cũng đã gần tới tuổi 70, nên ông đã không nhớ chính xác (3).
  </p>
  <p>
  Với những minh chứng trên đây, những nghi vấn: <i>"người con trai trong tấm ảnh trên có phải là Trịnh Công Sơn không, hai người Tây phương trong ảnh có phải là cha con vua hề Charlot không, ảnh chụp năm nào, ở đâu"</i> của Nguyễn Đắc Xuân đặt ra đã không còn là nghi vấn nữa.                                                                                                         </p>
  <p>
  <b>Sâm Thương</b><br />                                                                                                              11.5.2001
  </p>
  <p>
  ______________________
  </p>
  <p>
  (1) Bài viết này đã đăng trên báo Thanh Niên số 114 ( 2001) Thứ bảy 12.5.2001, nhưng vì giới hạn bởi số lượng chữ cho phép, nên bài viết đã được cắt bớt và giản lược một số đọan. 
  </p>
  <p>
  (2) Có lẽ người phụ nữ đi cùng với Paulette, mà ông Hồ Du Quê gọi là:"hai mẹ con" có khả năng là mẹ của Paulette, hoặc một người quen thân nào đó, chứ không thể là con gái của Paulette. Vì Paulette sinh ngày 3.6.1911, kết hôn lần đầu với Edward James năm 1932, và ly dị ngay trong năm đó thì không thể có con đã trở thành một phụ nữ như ông Hồ Du Quê mô tả. Đồng thời, có khả năng chính người phụ nữ này đã bấm máy hình chụp ba người trên đây.
  </p>
  <p>
  (3) Trên báo Thanh Niên số 117 (2001) Thứ tư 16.5.2001, tức 4 ngày sau, trong bài Vua hề Charlot đến Việt Nam vào năm nào?, Lê Minh Quốc đã trả lời bằng cách dẫn bài" Phong Hóa phỏng vấn Charlot" của nhà văn Thạch Lam đăng trên Phong Hóa số 185 ngày 1.5.1936. Như vậy tấm ảnh có Charlie Chaplin và Paulette Goddard cùng ông Hồ Du Quê tại khách sạn Morin, Huế có thể suy đóan nó được chụp  vào khỏang cuối tháng 4.1936.
  </p>


title: Trịnh Công Sơn : một sản phẩm... ?
created: 2005-06-12 04:37:48+00:00
edited: 2014-06-23 17:29:44+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Phạm văn Đỉnh
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Phạm văn Đỉnh, Midi-Pyrénées, 10/06/2001.
url_id: TCS-MotSanPham
body:
  <p>
  <br />
  Diễn Đàn : <i>Sau bài của Đặng Tiến : <a href="http://www.tcs-home.org/ban-be/articles/DoiVaNhacTCS/">Đời và Nhạc Trịnh Công Sơn</a>, Diễn Đàn, số đặc biệt tưởng niệm Trịnh Công Sơn (số 107), chúng tôi nhận được một số phản ứng khen và chê của độc giả, tất cả đều toát lên sự quý mến con người và tài năng Trịnh Công Sơn mà chúng ta đều chia sẻ. Xin đăng một bài viết trong hướng phê bình, và nhắc lại chủ trương của chúng tôi : Tin rằng độc giả của mình đọc báo với thái độ phê phán, Diễn Đàn cố gắng bảo đảm sự trung thực, tính hoà nhã cũng như chất lượng của các trang báo. Ngoài ra các tác giả hoàn toàn chịu trách nhiệm về ngòi bút của mình. <br />
  <br />
  Chúng tôi cho rằng một số báo tưởng niệm không cần thiết chỉ gồm những
  bài ngợi ca hay tiếc nuối. TCS như là một nhân vật lịch sử của văn hoá
  Việt Nam, tất nhiên "phải" chấp nhận điều đó. Còn thì có lẽ chúng ta
  cũng đoán được phản ứng của chính anh về những điều mọi người ở mọi
  phía nói về mình : thôi kệ... <br />
  <br />
  </i>
  </p>

  <p>
  Bài của Đặng Tiến, với cái tên thật to tát (<sup>1</sup>), để kể đời và giải mã một thiên tài huyền thoại, như tác giả đã đề cương ngay từ đầu : <i>Mục
  đích của bài này là giải thích sự hình thành của thiên tài Trịnh Công
  Sơn, giải mã hiện tượng Trịnh Công Sơn và tìm hiểu vị trí Trịnh Công
  Sơn trên những trầm luân của đất nước, chủ yếu là khúc quanh 1975, và
  cũng để cung cấp cho các nhà nghiên cứu về sau một số tư liệu rải rác
  đây đó, e mai đây khó kiếm, khi than khóc và tung hô đã lắng xuống.</i>
  </p>

  <p>
  Từ Nam Chi đến Đặng Tiến, nhiều bài của anh làm tôi thầm khâm phục và
  thích thú, vì anh uyên bác và văn vũ, nhờ anh tôi được biết thêm một số
  nhà thơ, nhà văn, mà do môi trường sinh sống, tôi chưa hề ngờ tới, tôi
  muốn nhắc tới một Võ Phiến (tuỳ bút) hay những Cao Tần (thơ), dù nhiều
  khi sau này, đôi khi tôi phải mỉm cười vì anh quá uyên bác và văn vũ,
  hơn cần thiết. 
  </p>
  <p>
  Cho nên trên số báo Diễn Đàn 05/01, tôi đọc <i>Đời và Nhạc Trịnh Công Sơn</i>
  trước tiên, vì Đặng Tiến (ĐT), vì Trịnh Công Sơn (TCS). Bài rất dài,
  đối với số trang DĐ, đối với bài vở khác dành cho chủ đề Tưởng niệm
  TCS, chiếm 11 trang pdf trên mạng lưới toàn cầu. Tôi đọc trơn tru đến
  trang thứ bảy, thỉnh thoảng lượm lặt được vài sự việc mà tôi chưa biết,
  và tôi chịu lắm với cái nhìn ĐT nhìn TCS không nhìn phụ nữ Việt Nam <i>Đan
  áo cho ai đó, hay để tưởng nhớ, chờ đợi ai đó. Ca khúc TCS rất nhiều
  phụ nữ, nhưng không thấy họ đan áo. Mà chỉ ngồi... chơi, khi nghiêng
  vai, khi nghiêng đầu, khi nghiêng sầu. Ngồi chơi chán rồi thì <b>Đứng lên gọi mưa vào Hạ</b>.</i>
  </p>
  <p>
  Nhưng khi đọc đến đoạn anh ngạo <i>Em ở Nông trường, em ra Biên giới</i>
  mà TCS sáng tác sau 1975, trong những năm tang tóc ở biên giới Tây Nam
  và cực Bắc, thì tôi sửng sốt, vì anh cũng dư biết trong tình cảnh và
  tình cảm nào mà TCS đã viết bài đó, TCS đã từng kể cho bạn bè nghe bằng
  lời, và đã viết thành văn trong bài mà anh đã dẫn : <i>Phác thảo chân dung tôi</i> (<sup>2</sup>).
  Tôi mạn phép chép lại, dù hơi dài, nhưng cũng là một dịp để bạn đọc
  chưa biết, làm quen với văn TCS, một lối văn mà không cần nốt nhạc nào
  chuyên chở, tự nó cũng đủ âm vang điệu nhạc, gợi hình gói cảm. <br />
  <br />
  <i>Đêm Nhị Xuân không còn thấy rõ màu đất đỏ và những bãi mía, bãi dứa
  cùng lán trại cũng khoác một màu áo khác. Mưa xuống. Hội trường dã
  chiến như một cái rá lọc nước thả xuống những giọt dài. Chúng tôi (Phạm
  Trọng Cầu, Trần Long Ẩn và tôi ...) cùng anh em Thanh niên xung phong
  nam nữ hát với nhau dưới một bầu trời trang trí lạ mắt như thế. Đêm cứ
  dài ra và những tiếng hát cứ dài ra. Nước ở con kênh dâng lên. Mặc kệ.
  Cứ đứng, cứ ngồi, cứ hát. Gần khuya có cô gái Thanh niên xung phong
  nhanh nhẹn vui tươi mang cho chúng tôi những bát cháo gà trước khi chia
  tay. Những khuôn mặt ấy, tôi đã quen đã nhìn thấy nhiều lần. Một giờ
  khuya, lên xe giã từ Nhị Xuân, lòng còn âm vang tiếng cười, tiếng hát.
  Những bàn tay siết chặt, những cái vẫy tay trong đêm không nhìn thấy.
  Quá giờ giới nghiêm, xe nằm lại giữa đường, không được vào thành phố.
  Ngủ lại chờ sáng. Về lại thành phố, trở lại công việc thường ngày.
  Nhưng ở Nhị Xuân, có hai mươi người con gái Thanh niên Xung phong đi về
  phía khác. Mấy tháng sau, tôi được tin tất cả hai mươi khuôn mặt tôi đã
  nhìn, đã gặp trong đêm hôm nào ở Nhị Xuân cùng nhau ca hát, đã hy sinh
  ở biên giới Tây-Nam. Những tiếng hát, giọng cười còn đó. Những cây mía,
  cây dứa của các bạn trồng vẫn còn đó, vẫn lớn lên. Tôi bồi hồi nhìn ra
  quãng trời rộng và thấy lại trong trí nhớ những con người trẻ trung ấy.
  Trong những trái tim ấy có cái gì khác chúng ta không. Trong giấc ngủ
  ban đêm, trên những vầng trán khoẻ mạnh ấy, đã có những cơn mơ nào.
  Chúng ta nói quá nhiều sự tròn đầy và chúng ta quên đi sự mất mát.
  Chúng ta vẽ ra lắm nụ cười mà quên đi những nỗi ngậm ngùi riêng tư.
  Những người bạn nhỏ ấy đã ra đi thật vĩnh viễn, nhưng nỗi nhớ về họ
  chưa được hát đủ. Như một nỗi đau. Còn thiếu sót biết bao nhiêu điều
  chưa nói hết lúc ở nông trường và còn chưa nói được một mảy may lúc ra
  biên giới. Làm một điều gì chưa đến nơi đến chốn với một người không
  còn nữa, có phải cũng đã phạm tội với cuộc đời rồi hay không. Nhưng hãy
  tha thứ cho những dòng chữ óng mượt, những sắp xếp tinh khôn, những cân
  nhắc dong do xuôi chèo thuận lái.</i><br />
  <br />
  Bài <i>Em ở Nông trường, em ra Biên giới</i> có thể hay, có thể dở, và còn tuỳ 
  cảm nhận của mỗi người, ở đây tôi không bàn tới. Tôi chỉ mong anh đọc lại những 
  dòng cuối trên đây của Sơn mà đừng miả mai nữa, vì Tấm không phải đã nghiền 
  thành Cám, mà đã ngã thành Bụi. Vả lại, TCS đâu hề ca một chiến thắng, ngợi một 
  chiến công, vì tất cả cũng là chiến tranh, TCS chỉ có thể thốt lên một nỗi đau : 
  hai mươi người con gái hai mươi tuổi, mới cười mới nói đó mà đã vĩnh viễn ra 
  đi... 
  </p>
  <p align="center">*</p>
  <p>
  Tới đây, cuối trang bảy, ĐT không bình thơ, bình nhạc nữa, mà chuyển
  sang mục luận bàn chánh trị, với mục đề một, hai, ba, bốn, năm, không
  phải như nhịp điệu <i>Tình khúc Ơ-bai</i>,
  mà TCS đã đến hát cho chúng ta nghe năm nào, một ngày cuối xuân chưa xa
  xôi lắm giữa lòng Paris, lúc mà có kẻ cũng lẻn kẻn lùng tùng, mài mâu
  khua thuẫn, hăm he đâm đá. Mà như một bài luận án, một bản tố tụng "<i>trình lên</i>" bên kia bờ biển, phía <i>Thị trấn giữa đàng</i> ? ĐT tỏ ra phủ phục Phạm Duy lắm, một người hiên ngang khí phách, mà Kháng chiến không <i>thu phục</i>
  được. Sau Hiệp nghị Genève (1954), tôi sang Pháp đi học, không có điều
  kiện thích hợp hay đam mê tương xứng để theo dõi Phạm Duy (PD), tuy
  thỉnh thoảng, trong những buổi hát ca cuối tuần, tôi cũng có bắt gặp PD
  qua đôi bài dễ cảm, cho nên sự hiểu biết của tôi về PD không xa hơn <i>Tôi yêu tiếng nước tôi</i>
  mấy. Sau 75, tôi cũng có lắng nghe vài bài rất đồ sộ, có phong độ
  trường ca, giao hưởng, nhưng không tìm thấy ở đó, cả trên những <i>Con đường cái quan</i> mà PD rất đắc ý, cái âm sắc mà tôi hằng cảm mến. Còn đâu hương khói <i>Nương chiều</i>, xôn xao thôn nữ <i>gánh gánh, gánh lúa về</i>, cái uyển hoặc của <i>nửa đêm nghe tiếng chim rừng líu lo</i>.
  Thời đó, Đài Phát thanh Pháp-Á của thực dân Pháp và Quốc trưởng Bảo Đại
  không tìm đâu được một bài "quốc gia" ra hồn, nên thường lấy các bài
  của Chiến khu, đổi một hai câu, ba bốn chữ thì "dùng" được, không <i>nằm kề bên nhau chờ <u>giặc</u> đến</i> để phục kích, mà <i>nằm kề bên nhau chờ <u>trăng</u> lên</i> nhưng không biết để làm gì, hoặc đổi <i>quân Pháp</i> thành <i>quân cướp</i> (cũng đúng thôi), nhưng những <i>hai ngàn quân cướp vùi thân</i>
  ở trận Sông Lô thì cũng hơi nhiều thật ! Rõ ràng Phạm Duy Cẩn đã trở
  thành Phạm Duy trong những năm kháng chiến, vì trước đó, có ai biết PD
  là ai đâu, chỉ le te một số ít người tỉnh lẻ có thể biết một anh chàng
  đánh đàn, hát dạo trong gánh cải lương Đức Huy-Charlot Miều (<sup>3</sup>), hoặc giỏi lắm là vài gia đình khá giả ở 
  Sài Gòn mới có máy vô tuyến để nghe ca sĩ PD trên đài Radio-Indochine, mới bắt 
  đầu phát sóng chương trình văn nghệ bằng Việt ngữ, nghĩa là, nếu có người biết 
  PD là biết như một <u>ca sĩ</u>, vì thời ấy (1944) PD mới bắt đầu chập chững viết nhạc. 
  <i>Rồi cách mạng bùng lên</i> (1945), <i>rồi kháng chiến trường kỳ</i>, <i>quê hương đầy bóng 
  giặc</i> (<sup>4</sup>) (1946), chàng PD, như bao nhiêu thanh niên khác cùng lứa cùng thuyền, 
  rút phím so dây, nhảy vào chung cuộc, ra Bắc vào Nam, và vào sanh ra tử, như một 
  chuyện tự nhiên, một điều tất yếu, tay đàn và có lúc (?) cũng tay súng, chàng 
  bắt đầu một cuộc giang hồ hát rong mới, với khán giả mới, với quần chúng mới, 
  với những cuộc tình mới... Và chàng (<sup>5</sup>) đàn, hát, sáng tác, say mê, thích thú, 
  có lắm lúc <i>Xuất quân Oai hùng ca</i>, tươi mát Nhạc tuổi xanh nhưng thường thường là 
  nỉ non <i>em yêu tôi hay yêu đàn, (tình tang)</i>, óng mượt, lượt là, lơi lả, cả trong 
  khi ca ngợi chiến thắng Sông Lô. PD đã tìm cho mình được một phong sắc riêng gọi 
  là "dân ca mới", nhờ có vốn liếng cải lương, quan họ, ru ca, trong những cuộc 
  hành quân, những chuyến rong ca nhiều miền trên đất nước. Và nhờ sự lãnh đạo 
  sáng khéo, đầy thiện cảm của tướng Nguyễn Sơn, mà theo lời PD kể (<sup>6</sup>), là một 
  tướng lãnh văn võ song toàn, một nhà cách mạng Việt Nam có một thời sang Tàu 
  lánh nạn, rồi tham gia Cách mạng Trung Hoa, là một trong 18 tướng còn lại của 
  Vạn lý Trường chinh, đã nhiều năm công tác kề cận giới văn nghệ sĩ Hồng binh 
  (<sup>7</sup>). Như vậy PD đã thành hình rõ nét trong những năm 1945-50, nghiã là nếu nói 
  kiểu ĐT : PD là sản phẩm của Cách mạng-Kháng chiến, tức là của Việt nam Dân chủ 
  Cộng hoà, và khơi cho cùng, tức là của Cộng sản Việt Nam. Nói như thế chắc chắn 
  không ngoa hơn khi ĐT nhứt định TCS là sản phẩm của Việt Nam Cộng Hoà. <br />
  <br />
  Sau đó, PD "dinh tê" về thành. Vì vợ trẻ con thơ, vì chiến tranh đã mở rộng quy 
  mô, vì văn nghệ phải rõ nét "công nông", vì... Vì gì đi nữa, người đi, kẻ ở, 
  người vô, âu cũng là chuyện thường tình, của cuộc đời, của cuộc chiến, vì nhiều 
  lý do chính đáng và không chính đáng, của bản thân và ngoài bản thân, của <u>lúc 
  đó</u>, nhưng đừng bày biện thêm những lý do nghĩ thêm <u>sau này</u>, "a posteriori", 
  và/hay do những sự cố chưa diễn ra. Sinh hoạt, sinh sống ở Sài Gòn, PD dần dần 
  được các chánh quyền thời Tây rồi Mỹ sử dụng rồi xưng tụng. Xưng tụng để sử dụng 
  trong các đợt "tâm lý chiến" của bộ Thông tin, Chiêu hồi, hay các Trung tâm Âm 
  nhạc, Điện ảnh (<sup>8</sup>), cho nên không lấy làm lạ, nhưng <u>rất tiếc</u>, khi thấy PD và 
  nhóm du ca du côn gì đó tổ chức khuấy nhiễu buổi ra mắt đầu tiên của TCS trước 
  mấy ngàn công chúng trên khoảng đất trống cạnh sau trường Văn Khoa (1965), bằng 
  cách đồng rống rộn lên <i>Sức mấy mà buồn</i> để mong tan phá <i>cái không khí đang trầm 
  lặng sau những bài hát nói về bom đạn và những vết thương trên thân thể quê 
  hương</i> (<sup>2</sup>). <br />
  <br />
  Không có chiến tranh thì không có tiếng ca hòa bình, không có bom đạn Mỹ và lính Cộng hòa thì không có <i>khúc ca da vàng</i>, không có bao nhiêu người bỏ xứ đi thì không có tuyệt tác <i>Em còn nhớ hay em đã quên</i>, nhưng nói TCS là <i>sản phẩm</i> cuả chế độ, lại là một chế độ nhứt định, thì quả là quá bạo đại ngôn, ngôn đại : <i>tout ce qui est excessif est insignifiant</i>. Chế độ nào mà sản xuất được thiên tài thì cũng ... tài thật. Mách hộ giùm cho ai với ! 
  </p>
  <p align="center">*</p>
  <p>
  So sánh chế độ kinh tế chính trị áp dụng ở miền Nam trong một thời gian
  dài sau 75 như một cái NEP ở Liên-Xô vào khoảng 1920 quả là nói "tưới
  sượi". Những năm tháng ngăn sông cấm chợ ấy, Tp. HCM không có Nép có
  gạo gì cả, chỉ có những khoai sùng sắn sượng, hay một mớ bo bo sơ đá ;
  các gia đình lặn hụp được, một phần lớn là nhờ những đứa con xa xứ luân
  phiên bơm nước, tiếp hơi. Tâm đắc lắm với những <i>Tiếng 
  kêu thương</i> của Nguyễn Hồi Thủ thốt lên mỗi khi nhận được thư nhà, không chứa 
  chan gì ngoài chi chít mấy tên thuốc, lăng nhăng giá cả chợ trời (<sup>9</sup>). <br />
  <br />
  Thời buổi đó, TCS và một số nhạc sĩ khác bị "đánh" dài dài trên mấy trang báo. <i>Nhân Dân</i> không lầm khi khiển trách TCS <i>mỗi ngày tôi chọn một niềm vui</i>, không phải vì <i>"hàng thần"</i> TCS (chữ và ngoặc kép của ĐT) và đồng bọn có nhiều trò chơi quỷ 
  quái trên một đất nước xác xơ, như ĐT phao, mà trái lại, vì không có chuyện gì 
  vui lắm mới bày trò lựa chọn, như một thách thức siêu thực, thậm chí còn có trò 
  <i>mỗi ngày tôi chọn ngồi thật yên</i>, và tự nhủ <i>em ra đi nơi này vẫn thế</i> để mà bám 
  lấy cái lưng quê hương cứu rỗi, khước từ mọi mời mọc, chỉ vì <i>đất nước cần một 
  trái tim</i> (<sup>10</sup>). <br />
  <br />
  TCS chỉ có trái tim để đối chọi với mọi người, mọi tình huống, và rốt
  cuộc cũng mở được con tim của nhiều người, kể cả của mấy vị lãnh đạo
  lão thành mà người ta tưởng đã lão con tim từ bao năm tháng. Rồi theo
  cái khe TCS, và nhiều khe tương tự, các dòng suối nhỏ lách lỏn chui
  qua, tạo thành một dòng đời rang rộng, mà nhiều khúc đã chảy nhanh dợn
  sóng, có khi cũng lăn tăn đến tận bên kia bờ đại dương. Mấy năm sau
  này, bên Tây bên Mỹ, người ta cũng tìm đến với những tác phẩm phát đi
  từ phiá bên kia bờ, tưởng như xa xăm ấy. Cái đà đó, không biết có ai
  nghi là do một chính sách (?) tạm thời, một thủ đoạn khôn ngoan như ĐT
  nghĩ khi so sánh với NEP, hay là nó thoát đi từ thế chảy của một dòng
  nước xuôi lòng, rộng dần chảy mạnh như sức sống của một dân tộc, mà
  không có quyền lực nào dám xây một cái đập chắn ngang, vả lại để làm gì
  chứ, tuy không loại trừ trường hợp đây đó có những tên lên gân tuốt
  gươm chém nước. <br />
  <br />
  Và trong bối cảnh đó, bài vở của ĐT cũng có ngõ để về với độc giả quốc nội. 
  Cũng may chưa có ai hô hoán lên rằng chế độ Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa đã <i>thu 
  phục</i> hay <i>thu hoạch</i> Nam Chi ĐT (chữ của ĐT), khi thấy các cơ quan chính quy trân 
  trọng in ấn bài bản của nhà phê bình văn học tên tuổi cho độc giả nghiên cứu, 
  cho sinh viên học (<sup>11</sup>,<sup>12</sup>). <br />
  <br />
  Cho nên không biết ai <i>thu phục</i> ai, nhưng chắc chắn là bao nhiêu triệu con tim đã <i>thu hoạch</i> được TCS, để nói giùm mình, để <i>thở giùm tôi</i> trong cuộc đời không mấy suông sẻ này. Cho nên, <i>người người lớp lớp</i>,
  không ai bảo ai, không ai vâng lịnh ai, một ngày đầu tháng tư năm hai
  ngàn lẻ một, kéo nhau xuống đường, trải hoa, thút thít tiễn TCS như một
  người bạn tâm tình, như chính một phần của bản thân họ vĩnh viễn bay
  đi. Tôi chợt nghĩ đến một đám tang khác, cách đây vừa hơn 50 năm, trong
  một thời huống khác, với một thôi thúc khác, cả Sài Gòn cũng đã kéo
  nhau xuống đường tiễn một đứa con tiêu biểu cho một thế đứng và nhiều
  thế hệ : người học trò có tên Ơn. Tuy khác, khác lắm, nhưng có cái gì
  giống, giống lắm, hình như đó là tấm lòng, tấm lòng chân thật của một
  thành phố còn tìm tên, của một đất nước vẫn đang tìm hình. </p>
  <p align="center">*</p>
  <p>
  Kể đời một thiên tài vừa mới mất, để cho hậu thế nghiên cứu (!), không dễ, nhưng 
  quên ngay từ đầu một người anh cả của Sơn không may mất sớm : tôi thấy như có 
  điềm gì không lành. Giải mã một thiên tài quả là khó, chớ chi nhận xét những cái 
  gần như hiển nhiên thì một tên thỏm thẻm văn, thơ, đọc qua liếc vội, trên mớ 
  sách báo Việt kiều, cũng có thể "khám phá" được. Trong những buổi gặp vui cuối 
  tuần với bè bạn, tôi thường "phán" nửa chơi, nửa thiệt, thiệt nhiều hơn chơi : 
  Sơn viết tiếng Việt hay như vậy là nhờ ... không biết tiếng Việt. Và gần đây 
  hơn, từ thế hệ lớn lên trong Tây, trong Mỹ, đã có lộ ra mấy dáng văn phong rất ư 
  đột phá. <br />
  <br />
  Thiên tài không chỉ là người không ai bắt chước được, mà còn là người
  không ai giải mã được. Hoạ chăng là một thiên tài. Thế kỷ này mới bắt
  đầu, chờ hết thế kỷ xem sao.<br />
  &nbsp;<br />Cho nên đối với riêng tôi, bài của ĐT không đem lại được gì
  đáng kể. Bài viết không biết có ẩn vọng gì, vì không rõ đầu nhợ cuối
  dây, nhưng tôi ngờ nó không vô tư và cũng không vô tội (<sup>13</sup>).
  Đối với độc giả đã mến chuộng ĐT từ lâu, đó là một bài thừa, ít nhứt là
  thừa non phân nửa cuối, một bài không đúng lúc, không đúng chỗ, không
  biết có ích, có bổ cho ai không ? Chớ tôi sợ nó hằn lâu dài trên những
  con tim ngay, thật, không <i>tung hô</i> theo lịnh, không <i>than khóc</i> theo chiều.<br />
  &nbsp;<br />Viết một bài một vạn chữ ráo hoảnh, liền khi Sơn vừa nhắm
  mắt, anh "khóc bạn" ba dòng chót, sau khi không quên phán kết bản tố
  khổ : không phải là vô tội ! Anh trích dẫn <i>Sóng về đâu</i>, mà hình như anh không nghe tiếng van trong sóng : <br />
  <br /><i>
  Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi <br />

  Đừng xô tôi ngã giữa tim người.<br />
  </i>
  <br />
  Có được an cựu không, Sơn ơi! <br />
  <br /><i>
  Biển sóng, biển sóng đừng xô tôi <br />

  Đừng cho tôi thấy hết tim người.
  </i></p>
  <p align="center">*</p>
  <p>Tôi không phải nhà văn, nhà bình, tôi chỉ xin là nhà thương, thương
  người đã nối kéo tôi đi tiếp dải quê hương, mà trạm 75 không có quyền
  lực làm một biên giới tâm hồn, khi mà <br />
  <br /><i>
  Tôi như mọi người, mong ngày sẽ tới <br />

  Nhưng khi về lại, thu mình góc tối <br />

  Trong tôi rụng đầy bao nhiêu nụ cười <br />

  Có nói được gì những tiếng bi ai.<br />
  </i>
  (Bay đi thầm lặng) <br />
  <br />
  Thương Sơn như một nỗi đau hạnh phúc. <br />
  <br />
  Và sống với nỗi đau đó trong những năm tháng ngày còn lại như một vinh hạnh.<br />
  <br />
  <br />
  <b><a href="mailto:tacgia@gmail.com">Phạm văn Đỉnh</a></b> <br />
  Midi-Pyrénées, 10/06/2001.<br />
  <br />
  <br />
  </p>
  <hr />
  <p>
  (1) Đặng Tiến, 2001: <a href="http://www.tcs-home.org/ban-be/articles/DoiVaNhacTCS/"><i> Đời và Nhạc Trịnh Công Sơn</i></a>, Diễn Đàn-Forum, Paris, 107, tr. 26-31 <br />
  Chú ý (6/2005) :Các bạn có thể đọc nguyên văn bài của ĐT trên <a href="http://dactrung.net/baiviet/noidung.aspx?BaiID=A3eVVqv152F2YgSkBvsNkA%3d%3d">dactrung.net</a> hoặc <a href="http://www.ttvnol.com/f_301/3608.ttvn">ttvnol.com</a>, còn bài (cùng tên) trong Văn, số 53 &amp; 54 (tháng 5-6/2001), tr. 9-23, có "mất" đi vài câu/chữ, và trong quyển của Trịnh Cung et al., (<i>TCS, cuộc đời, âm nhạc, thơ, hội hoạ và suy tưởng</i>, nxb Văn Nghệ, tp. HCM, 2001, tr. 155-165), "mất" khoảng nửa sau, kể cả các nguồn trích dẫn !<br />
  (2) Trịnh Công Sơn, 1987 : <i>Phác thảo chân dung tôi</i>, trong <i>Nhạc và Đời</i>, tr. 457-475, Lê Giang và Lư Nhất Vũ chủ biên, nxb Tổng Hợp Hậu Giang (1989), 700 tr. . <br />
  (3) Phạm Duy, 1990 : <i>Hồi ký, Thời thơ ấu - vào đời</i>, ch. 17- 28 , PDC Musical Productions, Midway City, 379 tr. + phụ bản. <br />(4) Giang Nam : <i>Quê Hương</i> (thơ), Phạm Trọng Cầu, phổ nhạc. <br />
  (5) Những năm 40, trong câu văn, câu chữ, người ta thường còn dùng đại 
  từ <i>chàng, nàng</i> để thế tên nhân vật, nên khi nói tới một tài tử đi đàn hát trong 
  gánh cải lương như PD, dùng chàng để chỉ chàng là không có ý gì lạ. <br />
  (6) Phạm Duy, 1989 : <i>Hồi ký, Thời Cách mạng Kháng chiến</i>, ch. 12, 14, 26, PDC Musical productions, Midway City, 2nd ed..(1990), 340 tr.+ phụ bản. <br />
  (7) Tướng Nguyễn Sơn cũng là người chủ hôn cho đôi uyên ương Phạm Duy-Thái Hằng. <br />
  (8) Phạm Duy, 1991: <i>Hồi ký, Thời phân chia Quốc-Cộng</i>, ch. 15, 16, PDC Musical 
  Productions, Midway City, 401 tr. + phụ bản. <br />
  (9) Nguyễn Hồi Thủ, 1982: <i>Tiếng kêu thương</i>, nxb Chân mây cuối trời, Paris. <br />(10) Thuở khốn đốn đó, Đinh Cường có gợi qua trong : Đinh Cường, 2001 : <i>Tình bạn, hồi sinh cơn hôn mê</i>, Hợp Lưu, 59, tr. 29-43 : Thời ấy , "người ta" không coi nhạc TCS như một "<i>thế phẩm</i>" xài đỡ, trong buổi quá độ, như ĐT đánh giá sự "<i>lưu dung</i>" sau này của chế độ đối với TCS, mà, đặc biệt ở Huế, người ta tiêu thụ như một <i>phế phẩm</i>, nếu không nói là nhìn nhạc TCS như một <i>uế phẩm</i>. <br />
  (11) Đặng Tiến, 1996 : <i>Bác Hãn</i>, trong <i>La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn</i>, tập 1 : Con người và trước tác, tr. 300-302, nxb Giáo Dục, Hà Nội (1998), 1164 tr.. <br />
  (12) Nam Chi, 1985 : <i>Trường hợp Xuân Diệu</i>, trong <i>Xuân Diệu tình đời và sự nghiệp</i>, nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 1996, và in lại trong <i>Xuân Diệu, về tác giả và tác phẩm</i>, tr. 192-199, Lưu Khánh Thơ tuyển chọn và giới thiệu, tái bản lần thứ nhất, nxb Giáo Dục, Hà Nội (1999), 464 tr.. <br />(13)
  Vô tư, vô tội, thơ ngây, v.v., tiếng Pháp thường dùng cùng một từ để
  chỉ các cá tứ đó, như trong pho tượng Malraux-ĐT: chưa chắc gì <i>innocent</i>.<br />
  </p>
  <hr size="2" width="100%" />
  <p class="formHelp">&nbsp;<br />
  <br />
  </p>

  <dt>Đặng Tiến trả lời :</dt>
  <dd>Tác giả đọc bài tôi từ một góc độ chính trị khác, và từ tầm nhìn khác, thì dĩ nhiên là đi đến những nhận định khác, thậm chí trái ngược. Việc ấy thường tình.<br />
  <br />
  Tôi trân trọng những ý kiến anh Phạm Văn Đỉnh, dù rằng anh đã phải sử dụng nhiều thủ pháp không cần thiết. Nhưng cái này giải thích cái kia, điều ấy cũng là quy luật, và đã có truyền thống lâu đời. <br />
  <br />
  Nó chứng tỏ việc tôi làm là đúng lúc và cần thiết.
  </dd>


title: Trịnh Công Sơn - Tiếng hát hoà bình
created: 2004-01-23 20:11:43+00:00
edited: 2009-11-14 20:08:02+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Đặng Tiến, 15/09/2001.
url_id: TCS-TiengHatHoaBinh
body:
  <p>
  <br />
  Báo Văn Học số 39, tháng 4-1989, có ghi lại một buổi tọa đàm về bộ truyện Mùa Biển Động của Nguyễn Mộng Giác, nhà văn Nhật Tiến đã phát biểu ngoài đề : 
  </p>
  <p><em>"Nói về tác phẩm văn nghệ mà ảnh hưởng rõ nét nhất, tôi nghĩ có lẽ mình chỉ có nhạc Trịnh Công Sơn, nó gây cái tâm lý phản chiến. Còn tác phẩm văn thơ của chúng ta nó chỉ bàng bạc thôi". Anh còn khẳng định : "nó đi thẳng vào đời sống". Nhà văn Hoàng Khởi Phong vùa vào: "Riêng với nhạc Trịnh Công Sơn, tôi nghĩ có đi thẳng vào lòng người"</em> (tr. 55). </p>
  <p>Trong văn chương, ngoài đề có khi là lời tâm huyết. Nhật Tiến nổi danh về lòng ngay thẳng và nghĩa khí. Hoàng Khởi Phong là cựu đại úy quân cảnh, một binh chủng mà Trịnh Công Sơn thường phải dè chừng ... </p>
  <p>Cái thời làm nhạc phản chiến ... thời đại bác ru đêm ... </p>
  <p>Dùng chữ nhạc phản chiến, theo kiểu anti-guerre, anti war, là nói cho gọn, và đã có người phản bác, cho rằng mông lung, vì người nghệ sĩ chân chính nào mà không chống chiến tranh ? Ngoài ra, những ca khúc Trịnh Công Sơn tố cáo chiến tranh, gào gọi hoà bình còn bày tỏ khát vọng thống nhất đất nước, tình tự dân tộc, tình yêu nhân loại, niềm tin vào cuộc đời, tình người và hạnh phúc lứa đôi. Những tình cảm này đan quyện vào nhau. Hơn nữa một số nhạc tình thuần tuý, nội dung không quan hệ gì đến chiến tranh, khi nghe trong đám đông, cũng tạo nên một cảm giác thời thế, từ một thời phản chiến. </p>
  <p>Vì vậy, gọi là nhạc "phản chiến" là nói tắt, trong điều kiện bất túc của ngôn ngữ. Gọi cách khác, là ca khúc tranh đấu cho hoà bình, tuy dài dòng mà vẫn không đủ ý. </p>

  <p>Nói chung, những ca khúc "phản chiến" của Trịnh Công Sơn gia tăng số lượng và cường độ dài theo cuộc chiến, đồng thời cũng chuyển mình theo từng giai đoạn ngắn của thời cuộc thập niên 1963-1973. Nhưng là tiếng nói tự phát, phản ứng tự nhiên của một cá nhân, một công dân, không thuộc đảng phái hay tổ chức chính trị nào. Đây là điều kỳ lạ trong hoàn cảnh chính trị thời đó và chính nó đã tạo ra hào quang của Trịnh Công Sơn: người ta hát, và yêu Trịnh Công Sơn, tạo ra hiện tượng Trịnh Công Sơn, một là vì ca khúc của anh đáp ứng lại những khát vọng của thời đại, hai là người nghe, trực cảm rằng những lời ca ấy không mang một ý đồ chính trị nào. Bây giờ, hơn ba mươi năm sau các sự cố, nghe lại ca khúc Trịnh Công Sơn, so sánh với những yêu sách thời đó, chúng ta có thể tin được vào chứng từ của họa sĩ Bửu Chỉ, bạn thân với Trịnh Công Sơn trong nhiều giai đoạn, trước và sau 1975, </p>
  <p><em>"Tắt một câu, trong dòng nhạc phản chiến của mình, Trịnh Công Sơn đã chẳng có một toan tính chính trị nào cả. Mà tất cả làm theo mệnh lệnh của con tim mình (...). Trái tim nhân ái, nhạy cảm, chỉ biết nói lên những cảm xúc nồng nhiệt của mình đối với quê hương, dân tộc, dù thiếu vắng một thái độ chính trị, nhưng trung thực. Nghĩa là tự đáy lòng mình thì mình nói"</em>.(1) </p>
  <p>Bửu Chỉ đã tham dự vào Phong Trào Sinh Viên đấu tranh cho hòa bình, trực diện chống đối chính quyền Sài gòn, bị bắt 1971 và chỉ được phóng thích năm 1975. Anh sinh hoạt với Trịnh Công Sơn tại Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên những năm 75-79, cho đến nay vẫn được xem như là một tiếng nói trung thực. Khi Bửu Chỉ nhận thấy - hay thật ra là phản ánh một dư luận - cho Trịnh Công Sơn là "thiếu vắng một thái độ chính trị, nhưng ..." thì chúng ta có thể hiểu thêm được một hoàn cảnh, để từ đó tìm hiểu vị trí Trịnh Công Sơn trong thế sự, giữa những âm thanh và cuồng nộ. </p>
  <p>Và phải chăng vì chỉ viết "theo mệnh lệnh của con tim", chứ không theo một thứ mệnh lệnh khác, mà ngày nay những ca khúc tranh đấu của Trịnh Công Sơn, dù đã đóng góp lớn lao vào biến chuyển của đất nước, đã không được in lại, hát lại trong nước, như một số tác phẩm khác, của các vị Tôn Thất Lập, Trần Long ẩn, v.v. Và những văn bia, những kỷ yếu chính thức ghi lại thành tích cách mạng thời đó, ngày nay cũng không nhắc nhở gì đến Trịnh Công Sơn. </p>
  <p>Ngoài ra, nếu nhạc thời thế của Trịnh Công Sơn xuất phát từ cảm xúc, thì ta có thể lần theo lịch trình sáng tác để tìm đến những biến chuyển trong tâm tư tác giả trước thời cuộc sôi động lúc đó. Tuy nhiên chúng tôi khó nắm chắc thời điểm thành hình của từng ca khúc, dù đã cố gắng. Chỉ mong đề xuất những nét chính. </p>
  <p>Sau đệ nhị thế chiến, nhiều tư trào hoà bình trên thế giới đã tạo ra giòng thơ nhạc phản chiến như bài Barbara, thơ Prévert, Kosma phổ nhạc, đã thịnh hành tại Miền Nam những năm 1950, với lời ca thật mạnh "ôi ngu xuẩn chiến tranh" nguyên văn tiếng Pháp khá tục "quelle connerie la guerre". Tiếp đó, là những bài hát phản chiến thô bạo của Boris Vian đã vang dội một thời trong tuổi trẻ Trịnh Công Sơn. Theo sau là nhạc phẩm của Bob Dylan và Joan Baez. Chúng tôi đã nhắc qua điều này trong một bài trước đây(2) . </p>
  <p>Có lẽ những suy nghĩ về dân tộc, đất nước, số phận con người trong chiến tranh đã manh nha từ lâu ở Trịnh Công Sơn, và đã được khơi động từ những biến cố tại Huế và miền Trung năm 63, mà bạn bè anh đã tham gia tích cực và sôi nổi. Bản thân Trịnh Công Sơn không dự cuộc trực tiếp, nhưng khó có thể nói là không giao động. Sau những bản nhạc tình đã nổi tiếng, thì 1964, Trịnh Công Sơnđưa vào Lời Mẹ Ru một vài âm hưởng xót xa, báo hiệu cho những ru khúc đau thương về sau : 
  </p>
  <dd>
  <em>Lời mẹ ru con nghe ra nỗi niềm <br />
  Đời mẹ ru con mây kia cũng buồn <br />
  Con ngủ trên mây <br />
  Tiếng khóc ban đầu còn đau, còn đau <br />
  Ru con khôn lớn ...Con Rồng cháu Tiên <br />
  Một đời ru con, nên mắt ưu phiền</em>
  </dd>

  <p>Về thời điểm, tư liệu của Hoàng Nguyên Nhuận, bút danh của Hoàng văn Giàu, xác nhận "năm 1963, trong lúc anh chị em chúng tôi lận đận trong tù, sau chiến dịch Nước Lũ thì Trịnh Công Sơn vẫn còn mơ màng Nhìn Những Mùa Thu Đi. Đến năm 1964, sau khi nhập Tuyệt Tình Cốc, thì Trịnh Công Sơn hầu như đã trở thành một người mới".(Bài viết tháng 10.1995, và tháng 8.2001). </p>
  <p>Lối hát ru Việt Nam, như ru con Nam Bộ, thỉnh thoảng cũng có câu thắt thẻo ruột gan, nhưng ít khi diễn tả buồn đau trong thân phận làm người như ở Trịnh Công Sơn, càng về sau càng da diết. </p>
  <p>Vết Lăn Trầm, 1965, là một ca khúc đậm đặc phong cách Trịnh Công Sơn, đau thương và huyền bí : 
  </p>
  <dd>
  <em>Vết lăn trầm vết lăn trầm <br />
  Hằn lên phiến đá nâu thêm ưu phiền <br />
  Như có lần chim muông hằn dấu chân <br />
  Người đi phiêu du từ đó chưa thấy về quê nhà <br />
  Người chợt nhớ mình như đá <br />
  Đá lăn vết lăn trầm <br />
  Từ cơn đau ấy lưu thân mỏi mòn<br />
  Ôi mắt thầm van xin lời thánh đêm <br />
  Bài ca dao trên cồn đá <br />
  Trên ngai vàng quê hương ... </em>
  </dd>

  <p>Ca từ rệu rã, u hoài, xa vắng, nhưng cô đọng cả tâm giới Trịnh Công Sơn, lúc ấy và về sau. Về sau, sẽ có hằng vạn chuyến xe claymore lựu đạn, hằng vạn tấn bon trút xuống đầu làng, cũng chỉ là âm vang lăn trầm vết đá. Hoàng Phủ Ngọc Tường, bạn thân Trịnh Công Sơn đã tinh ý nhận xét: </p>
  <p><em>"Vết Lăn Trầm bắt đầu tiếp cận nỗi bất hạnh của một tuổi trẻ bị cuốn hút vào cơn lốc của chinh chiến, và đây là bài hát mở đầu nội dung phản chiến của nhạc Trịnh Công Sơn"</em> (3)  </p>
  <p>Chọn 1965 làm thời điểm cho nhạc thời thế Trịnh Công Sơn, còn có những lý do khác: đó là cao điểm của chiến tranh Việt Nam, thời của những Người Chết Trận Đồng Xoài, Pleime ... thời người Mỹ đổ bộ lên Miền Nam, bắt đầu ném bom miền Bắc. Cũng là cao trào tranh đấu miền Trung trước khi bị dập tắt vào năm 1966. </p>
  <p>Thời đó, ca khúc Trịnh Công Sơn, nhạc tình và nhạc tranh đấu, được in ronéo, chuyền tay. Năm 1966, nhà An Tiêm xuất bản tập Ca Khúc Trịnh Công Sơn, Thần Thoại Quê Hương, Tình Yêu và Thân Phận, 12 bài, ngoài Tuổi Đá Buồn làm từ 1961, những bài khác làm vào 1965-1966, đều mang nội dung : thân phận trong chiến tranh. </p>
  <p>Cuối năm 1966 và sang 1967, Trịnh Công Sơn đã sáng tác một loạt ca khúc chống chiến tranh nổi tiếng: Người con Gái Việt Nam Da Vàng, Đại Bác Ru Đêm, Tình Ca của Người Mất Trí, ...Tác giả tự ấn hành lấy, do đó không ghi năm xuất bản, thành tập Ca Khúc Da Vàng. Về sau, sau Mậu Thân, 1968, anh thêm 2 bài : Hát Trên Những Xác Người và Bài Ca Dành cho Những Xác Người, ghi là Ca Khúc Da Vàng 2, dự tính in trong tập Kinh Việt Nam, tự xuất bản 1968. Những bản in lại về sau, không thấy 2 bài này. Vậy ta có thể xem Ca Khúc Da Vàng gồm 12 hay 14 bài, tùy phương pháp.  </p>
  <p>Gần đây Khánh Ly có hát và phát hành ba đĩa hát CD lấy tên Ca Khúc Da Vàng I (1996), II (1998) và III (1999), mỗi CD gồm 10 bài, có đủ 14 bài da vàng chính danh. Những bài khác là nhạc phản chiến nổi tiếng của Trịnh Công Sơn. </p>
  <p>Tập Kinh Việt Nam mở đầu bằng lời tựa, tác giả bày tỏ khát vọng hoà bình, viết 1968, có lẽ sau Mậu Thânvà tin tức về hòa hội Paris ; tập nhạc gồm có 12 bài, bắt đầu bằng Dân Ta Phải Sống và khép lại với Nối Vòng Tay Lớn. </p>
  <p>Năm 1970, dưới tên nhà xuất bản Nhân Bản, anh tự ấn hành Ta Phải Thấy Mặt Trời, gồm 11 bài, như : Việt Nam ơi Hãy Vùng Lên, Huế Sài Gòn Hà Nội, v. v. </p>

  <p>Năm 1972, sau Mùa Hè đỏ lửa, anh cho in tập Phụ Khúc Da Vàng, vẫn dưới tên nhà xuất bản Nhân Bản, gồm 9 bài : Một Ngày Vinh Quang, Một Ngày Tuyệt Vọng, Xác Ta Xác Thù, Chưa Mất Niềm Tin. ... </p>
  <p>Bửu Chỉ sau khi nhắc lại thư mục, đã ghi: "tổng kết 5 tập với 58 ca khúc, chưa kể những bài rời được sáng tác ngay trong những cuộc xuống đường, cùng thanh niên, sinh viên, học sinh Huế" (bài đã dẫn). </p>
  <p>Trong một tiểu luận Cao học đệ trình tại Đại Học Paris 7, 1991, Michiko Yoshi, cũng là bạn , được Trịnh Công Sơn giúp đỡ và hướng dẫn, đếm được 69 bài phản chiến. Trên tổng số 136 bài làm từ 1959 đến 1972 mà cô ấy sưu tầm được, tỷ lệ là 51 %. Nếu chỉ tính từ 1965 đến 1972, tỷ lệ còn cao hơn nữa. Nghĩa là trong một thời gian dài, thời gian sáng tác khoẻ nhất, rung cảm chính của Trịnh Công Sơn là thời thế. Và ngược chiều, chính những ca khúc kêu gọi hoà bình đã làm nên danh tiếng Trịnh Công Sơn, đã tạo nên huyền thoại Trịnh Công Sơn, trong một thời điểm nhất định của miền Nam Việt Nam vào những năm 1966-1972. </p>
  <p>Thời điểm sáng tác hay in ấn một nhạc bản không quan trọng bằng việc công chúng phổ biến, hưởng ứng những bài hát đó trong giai đoạn, hoàn cảnh nào. Chúng tôi ghi cặn kẽ thời điểm để làm tư liệu về sau.  </p>
  <p>Hoàng Nguyên Nhuận nhắc lại "nếu Huế là thánh địa của Phật Giáo và nếu bản nhạc Phật Giáo Việt Nam của Lê Cao Phan là nhịp đạo hành của thanh niên Phật tử, thì Trịnh Công Sơn chính là nhịp đập con tim của phong trào thanh niên trên đường vận động hoà bình, độc lập và an lạc cho đồng bào đồng loại" (b.đ.d) tại các thành phố miền Nam từ 1963 đến 1966. </p>
  <p>Từ 1965, theo trí nhớ Đinh Cường, Trịnh Công Sơn mới trực tiếp "xuống đường" tham dự vào những buổi hát của sinh viên, học sinh Sài Gòn, bắt đầu từ khuôn viên trường Đại Học Văn Khoa. Sau đó Trịnh Công Sơn thường hát với Khánh Ly, từ 1967, theo lời Khánh Ly kể, cho đến sự cố nổ súng tại trường Đại Học Văn Khoa cuối năm 1967. Sau biến cố này, Sơn thôi đi hát "cho đồng bào tôi nghe" hát trước quần chúng đông đảo, chủ yếu là thanh niên, sinh viên Sài Gòn. Nhưng vẫn còn về hát cho sinh viên Huế cho đến 1970-1971. </p>
  <p>Nhiều người đã nhắc đến giai đoạn này, nhưng ít ai còn nhớ cụ thể : Trịnh Công Sơn và Khánh Ly đã hát những bài gì. Michiko còn giữ cuộn băng thu lại một buổi hát cộng đồng, có lẽ một trong các buổi cuối cùng tại Quán Văn Sài Gòn, tháng 12 năm 1967, với cả không khí quần chúng: </p>
  <p>Trịnh Công Sơn hát: Người Già Em Bé, Đêm Bây Giờ Đêm Mai, Ngày Dài Trên Quê Hương, Ngụ Ngôn Mùa Đông, Tôi Sẽ Đi Thăm, Đi Tìm Quê Hương, Người Con Gái Việt Nam Da Vàng. </p>
  <p>Khánh Ly hát: Diễm Xưa, Mưa Hồng, Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng, Gọi Tên Bốn Mùa, Còn Tuổi Nào Cho Em, Tình Ca Của Nguời Mất Trí, Xin Cho Tôi, Xin Mặt Trời Ngủ Yên, Tuổi Đá Buồn. </p>

  <p>Trịnh Công Sơn và Khánh Ly song ca: Nhìn Những Mùa Thu Đi, Ca Dao Mẹ. </p>
  <p>Chúng ta lưu ý đến nội dung xen kẽ của những ca khúc, được trình diễn trong các buổi hát công cộng, đông đảo đến hàng trăm, hàng ngàn người nghe hay trong những cuộc họp mặt bỏ túi giữa bạn bè. Tình khúc được hát giữa những bài chống chiến tranh, tự dưng cũng mang tác dụng "phản chiến". Đây là hậu quả tâm lý tự nhiên, mà ngày nay lý thuyết liên văn bản đã thừa nhận. Những bài hát ca ngợi tình yêu, tiếc thương hạnh phúc, những Diễm Xưa, Tuổi Đá Buồn bỗng nhiên mang một nội dung hòa bình. Từ đó xác định được trong sự nghiệp Trịnh Công Sơn bài nào là nhạc "phản chiến", không phải là việc đơn giản về mặt thực tế. Dù rằng về mặt sách vở, ta có thể đếm được 58 bài như Bửu Chỉ hay 69 bài như Michiko. </p>
  <dd>
  <em>Làm sao em biết bia đá không đau...<br />
  Này em đã khóc chiều mưa đỉnh cao... <br />
  Tóc em như trời xưa đã qua đi ngàn năm... <br />
  Tuổi nào ngồi khóc tình đã nghìn thu... <br />
  Rồi mùa suân không về, mùa thu cũng ra đi ... </em>
  </dd>
  <p>Những câu hát, trích từ tiếng hát Khánh Ly thời 1967 ca ngợi tình yêu, nhưng có nhất thiết là tình yêu trai gái ?  </p>
  <p>Gọn hơn nữa : tình yêu như trái phá, là chuyện tình yêu, hay trái phá? </p>
  <p>Về ý nghĩa, âm hưởng của một bài hát tuỳ thuộc vào bối cảnh, trong lý thuyết liên văn bản. Nhìn Những Mùa Thu Đi là một bản nhạc tình, không can dự gì đến thế sự. Nhưng Thái Kim Lan đã kể lại một kỷ niệm súc tích : Ngày 20/8/1963, chính quyền Sài Gòn tấn công vào chùa chiền khắp nước, chị bị bắt tại Huế cùng với nhiều thanh niên sinh viên Phật tử và nhiều người bị tình nghi, như Hoàng Phủ Ngọc Tường, tình cờ trong túi có mảnh giấy ghi bài hát:  </p>
  <p><em>"Huế dạo ấy đang độ vào thu, ban đêm mưa sầm sập trên mái ngói, buổi sáng sớm trời trong trẻo, một thứ trong suốt như đóng đinh vạn vật dừng lại ở một điểm cố định, cây bàng độc nhất trong sân đứng với mấy chiếc lá đỏ trên cành, chúng tôi ngồi ỏtay trơnõ trên nền nhà, trẻ măng là mái tóc và vầng trán, trẻ măng là sự ôm ấp những lý tưởng, những hoài vọng, những ước ao, những chờ đợi của tuổi hai mươi - và chúng tôi đã đếm ngày tháng bằng Nhìn Những Mùa Thu Đi .."</em> </p>

  <p>Và trong tù, sáng trưa, chiều tối, ngày này qua ngày khác, các bạn trẻ đã huýt sáo hay ngân nga bài này. </p>
  <p><em>"Trong đời tôi, đã nghe và đã hát một bài chưa bao giờ nhiều lần và trong một quãng thời gian dài liên tiếp trong 3 tháng như thế(...). Có thể nói hành trình ca khúc Trịnh Công Sơn thực sự bắt đầu từ Nhìn Những Mùa Thu Đi chứ không phải Ướt midù Ướt Mi đã làm cho người ta biết đến Sơn"</em> (4)  </p>
  <p>Chị nói vậy là chủ quan. Nhưng vô hình trung, đã tiết lộ một sự thật : Nhìn Những Mùa Thu Đicó thể là tác phẩm đầu tay, dưới dạng thức một bài thơ, làm từ1957, Trịnh Công Sơn đã tự phổ nhạc nhiều lần, nhưng chỉ mới chép tay cho bạn bè. Do đó mà tình cờ nó nằm trong túi Hoàng Phủ Ngọc Tường đêm 20/8/1963, khi anh đang ngủ ở nhà thì bị công an đến bắt. Nếu không có sự cố, có thể là bản thảo sẽ bị thất lạc, như nhiều sáng tác của Trịnh Công Sơn, có thể lên đên 50 % trên tổng số. </p>
  <p>Về nội dung bài hát, không phải chỉ một mình Thái Kim Lan nhận ra niềm u hoài của một thế hệ, khi hát và nghe trong hoàn cảnh đặc biệt. Bản thân tôi không tranh đấu, không tù tội gì, cũng đã cảm nhận được tâm sự của một lứa tuổi : </p>
  <dd>
  <em>Gió heo may đã về <br />
  Chiều tím loang vỉa hè <br />
  ... <br />
  Thương cho người rồi lạnh lùng riêng </em>
  </dd>
  <p>Nó không tình lụy như Chiều tím chiều nhớ thương aicủa thơ Đinh Hùng, Đan Thọ phổ nhạc, mà là vết bầm tím trong tâm tư một thời đại. Bây giờ tôi còn cảm động khi nghe lại bài hát, do chính Sơn hát cùng với Khánh Ly : </p>

  <dd>
  <em>Chuyện chúng mình ngày xưa <br />
  Anh ghi bằng nhiều thu vắng <br />
  Đến thu này thì mộng nhạt phai </em>
  </dd>

  <p>Tình và Mộng ở đây, không nhất thiết phải dính dáng gì đến phụ nữ. </p>
  <p>Thêm một liên văn bản khác: Nguyễn Quốc Trụ trong bài viết tưởng niệm Trịnh Công Sơn, kể lại rằng cho đến khoảng 1966 : </p>
  <p><em>"Chưa để ý đến nhạc Trịnh Công Sơn, nói rõ hơn, nó chưa thấm vào tôi.Phải khi đứa em tôi mất, tới lượt tôi vào Trung Tâm Ba Quang Trung, trong những đêm cận Tết, nằm trên chiếc giường sắt lạnh lẽo, một anh chàng nào đó, chắc quá nhớ bồ, cứ huýt sáo bài ỏTình Nhớõ, gần như suốt đêm, thế là tiếng nhạc bám riết lấy tôi, rứt không ra. Lúc này tiếng nhạc của anh, đối với riêng tôi, qua lần gặp gỡ trên, như trút hết những âm tiết địa phương, và trở thành tiếng nói chung của Miền Nam, tức là của cả thế giới, vào thời điểm đó, khi cùng nói : hãy yêu nhau thay vì giết nhau. Bởi vì chưa bao giờ và chẳng bao giờ Miền Nam chấp nhận cuộc chiến đó. Chính vì vậy, họ lãnh đạm với chính quyền, ưu ái với Miền Bắc , vì họ đều tin một điều : Miền Bắc sẽ kết thúc cuộc chiến, và người Mỹ sẽ ra đi. Nhạc Trịnh Công Sơn nói lên tiếng nói đó. Tính phản chiến của nhạc anh, chính là tính phản chiến của cả một miền đất"</em> .(5) </p>
  <p>Giữa một rừng than khóc ki khu, thì bài Nguyễn Quốc Trụ, nhanh, ngắn nhưng giá trị. Vì chính xác và dũng cảm. Ai đó nói: hình học là nghệ thuật lý luận đúng trên một hình vẽ ... sai. Nguyễn Quốc Trụ khởi đi từ một bản nhạc tình ... ngoài đề. Tình Nhớthì can dự gì đến phản chiến? Bài hát đại khái : </p>
  <dd>
  <em>Người ngỡ đã xa xăm <br />
  Bỗng về quá thênh thang <br />
  Ôi áo xưa lồng lộng <br />
  Đã xô dạt trời chiều ...</em> 
  </dd>

  <p>
  Nói về nhạc phản chiến , cứ gì phải dựa vào <b>Đại Bác Ru Đêm</b> ? Một ví dụ liên văn bản nữa, bài Cõi Tạm, thường được nghe sau này, </p>
  <dd>
  <em>Nhân gian về trọ nhiều nơi <br />
  Bâng khuâng là những đôi môi rất hồng </em>
  </dd>
  <p>Là một câu hát nhẹ nhàng, vui tươi, nhưng gợi đau thương cho những kẻ đã từng biết tiền thân câu này : </p>
  <dd>
  <em>Nhân gian về trọ nhiều nơi <br />
  Riêng đây là chốn chưa nguôi máu đào </em>
  </dd>

  <p>Tác phẩm được làm năm 1973, hoà ước Paris đã được ký kết mà bom đạn vẫn tiếp tục rơi trên đất nước. </p>
  <p>Nếu chỉ làm nhạc tình, thì Trịnh Công Sơn sẽ là Lê Uyên Phương hay Từ Công Phụng ; nếu chỉ làm nhạc đấu tranh Trịnh Công Sơn sẽ là Nguyễn Đức Quang hay Tôn Thất Lập ; nếu pha pha tình yêu và thân phận, Trịnh Công Sơn sẽ là Vũ Thành An. Nếu chỉ phản chiến, e chỉ hơn Nguyễn văn Đông. </p>
  <p>Nhưng Trịnh Công Sơn đã tổng hợp một thời đại và xây dựng được một sự nghiệp riêng, gắn bó với vận mệnh đất nước. </p>
  <p>Rào nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn vào một ấp chiến lược, là việc không sát với thực tế xã hội. Trong thời gian 1967-1972, Sơn sáng tác khoảng 70 bài hát kêu gọi hòa bình, và khoảng một nửa được phổ biến rộng rãi. Nhưng những ca khúc thuần tuý thế sự đó đã được kết hợp với hàng trăm tình khúc khác, cùng phong cách, trong một hoàn cảnh xã hội và chính trị đặc biệt, đến với quần chúng thanh niên cùng tâm trạng. Những điều kiện đó đã hội tụ vào thời hoàng kim của kỹ thuật thu âm bằng máy ghi âm gọn nhẹ, từ băng cối chuyền sang băng cassette, phổ biến từ trong nước ra đến hải ngoại. Từ những Trung Tâm Băng Nhạc và ... Đài Phát Thanh Sài Gòn ! </p>
  <p>Nghệ thuật Trịnh Công Sơn xét trong toàn bộ, nội dung, hình thức, chủ đề, thể loại, hội với những điều kiện khách quan về chính trị, xã hội, kinh tế, kỹ thuật đã tạo danh tiếng Trịnh Công Sơn trong một thời gian kỷ lục, như Phạm Duy đã nhắc : <em>"Tình khúc Trịnh Công Sơn ra đời, từ giàn phóng là Quán Văn được hoả tiễn Khánh Ly đưa vút vào phòng trà, rồi vào băng casette và chỉ trong một thời gian rất ngắn đã chinh phục được tất cả người nghe..So sánh với những tình khúc ba bốn chục năm qua, ngôn ngữ trong nhạc Trịnh Công Sơn rất mới"</em> (6) . </p>
  <p>Sở dĩ đi nhanh như thế vì nhạc tình yêu đã kết hợp với nhạc đấu tranh, được hát trực tiếp, hát cộng đồng. Tác giả hoà nhập vào quần chúng, rồi trở thành một hiện tượng phút chốc thành thần tượng. Đã có lúc thính giả mộ điệu xâu xé để chia nhau mỗi mảnh áo măng tô cũ rách của Trịnh Công Sơn, theo lối "fan" ở phương Tây.  </p>
  <p>Ngoài ra, hiện tượng Trịnh Công Sơn cũng đã thành hình qua vài yếu tố phụ : dáng người mảnh khảnh, nho nhã, bạch diện thư sinh làm người ta yêu mà không làm người ta sợ. Anh chăm sóc kỹ lưỡng cách ăn mặc, "sang" một cách kín đáo, "thàng" khi trình diễn. Nói năng nhỏ nhẹ, giọng Huế dịu dàng, trung lập, không phải là giọng Bắc Kỳ toàn trị, hay Nam Kỳ tự trị, mà với một giọng Huế trung dung, thường thường là phát âm đúng. Lối nói thân mật, tạo ra ảo tưởng ở nhiều người : mình là người thân thiết của Trịnh Công Sơn, không "nhất" thì cũng gần gần như vậy. Cái cảm giác "gần gần" không phải lúc nào cũng lành mạnh. </p>

  <p>Lối sống đơn giản : cà kê bạn bè, khề khà quán sá. Thịnh thời 1967, đêm đi hát, khuya về, kê ghế bố ngủ với bạn bè ở hội Hoạ Sĩ Trẻ, sáng dậy ra quán đợi bạn đãi tách cà phê, mời điếu thuốc lá. Rượu chè, thuốc lá cũng là cách đến, cách ở lại với đời, đãi đưa bè bạn, dần dần tới chỗ đãi đưa số mệnh. Nghiện mà không ngập. Lữ Quỳnh, bạn thân, cho rằng Sơn không nghiện. Nói thế là để bao che, nhưng cũng có cơ sở. </p>
  <p>Thêm vào hình ảnh Khánh Ly, "Ôi tóc em dài đêm thần thoại ..." , khi hát đi chân đất - nữ hoàng chân đất, la comtesse aux pieds nus - của một thời - giọng hát rũ rượi, da diết, diễn tả nỗi trầm thống vô vọng: "tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người". Hai người đi với nhau, tạo nên hình ảnh "đôi lứa", một đôi trai/gái trong tình bạn hồn nhiên, vô tội, nhắc lại trong giới thanh niên trí thức tiểu thuyết Đôi Bạn chưa xa của Nhất Linh. Cũng có quê hương, tình yêu, thân phận, nhiệm vụ với đất nước, trong đó, mùa thu cũng ra đi, mùa đông vời vợi, mùa hạ khói mây, tình yêu dấu chim bay. Lời ca như nhắc lại một cô Loan tựa cửa nhìn xa ... Mây vẩn từng không chim bay đi ... (Xuân Diệu). </p>
  <p>Truyền thuyết uyên ương là một ước mơ cao đẹp của á Đông ; nhưng giới hạn tình cảm trong vòng nam nữ, vợ chồng, tính dục. Chuyện Khánh Ly-Trịnh Công Sơn dường như không vậy. Ngày 8/4/2001, Khánh Ly kể lại "một mối liên hệ cao hơn, đẹp đẽ hơn, thánh thiện hơn là những tình cảm đời thường"(7) . Hình ảnh đôi bạn trẻ, một couple ở đây rất mới, đáp lại ước mơ hiện đại của một thế hệ thanh niên muốn phá vỡ quan niệm nam nữ thọ thọ bất thân còn đè nặng lên xã hội Việt Nam . Và muốn lìa bỏ kỷ niệm những mối "tình nghèo, anh cày thuê, em dắt trâu" kiểu đồng hương Ngọc Cẩm-Nguyễn Hữu Thiết. </p>
  <p>Trong dư luận, họ cũng không bị nghi ngờ hay tai tiếng, dù người đời có kẻ thắc mắc, tò mò. Những tâm hồn phóng khoáng và "hiện đại" thì gạt phăng đi loại "tò mò bệnh hoạn" ấy. Và đặc biệt Trịnh Công Sơn là người tăm tiếng mà không tai tiếng. Thính giả yêu thương ái ngại cho anh chàng nhạc sĩ tài hoa ngần ấy mà bao giờ cũng bị tình phụ mà không nghe nói phụ tình : Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ. Mà sự thật cũng gần gần như thế, dù rằng không ai đi tìm hiểu vì sao mà "lúc đưa em về là biết xa nghìn trùng". </p>
  <p>Hơn nữa, ca khúc Trịnh Công Sơn gây được tiếng vang là nhờ giọng hát Khánh Ly: <em>"Một giọng hát có thể xuống rất thấp, rất trầm, mà cũng có thể lên rất cao, một giọng hát khoẻ, dài hơi, giàu nhạc tính. Khánh Ly bao giờ cũng hát đúng giọng, đúng nhịp, ngân, láy đúng lúc, cách phát âm tiếng Việt chuẩn xác - càng về sau càng già giặn thêm - một giọng hát ngay từ thời ấy, tuy vẫn còn nguyên cái chất tươi mát, hồn nhiên của tuổi đôi mươi, nhưng dường như đã mang nặng sầu đau ; một giọng hát vừa có thể lẳng lơ một cách đáng yêu, trong các bản tình ca lãng mạn, lại vừa có thể phẫn nộ, bi ai, trong các bài ca phản chiến"</em> (8) , như nhận xét của Văn Ngọc. Bạn Văn Ngọc, theo sự hiểu biết của chúng tôi, là một người uyên bác về âm nhạc. </p>
  <p>Cuối cùng, Trịnh Công Sơn và Khánh Ly thường đi hát cộng đồng, nghĩa là hát không công, không lấy thù lao, chủ yếu là cho thính giả trẻ, tại các giảng đường, giáo đường. Họ tạo, hay tái tạo, một hình ảnh lý tưởng cho nghệ thuật, nhất là nghệ thuật ca hát - mang theo lý tưởng nhân đạo, tình yêu và chính trị. Trong khi đó, đa số nhạc sĩ khác hát để lấy ca-sê, lấy tiền, hay lãnh lương. Có khi lãnh lương để hát "cho đồng bào tôi nghe". </p>
  <p>Trong một dư luận - và hoàn cảnh xã hội - thuận lợi, nhạc Trịnh Công Sơn còn đáp ứng lại nhiều nhu cầu tâm lý khác của Miền Nam, bằng nội dung và nghệ thuật trong ca khúc. </p>

  <p align="center">***</p>
  <p>Tâm lý thời đó, chủ yếu là chống chiến tranh.Và nói như Phạm Duy, ai mà chẳng phản chiến, cứ gì là Trịnh Công Sơn ? </p>
  <p>Như vậy, từ đâu mà nhạc kêu gọi hoà bình của anh lại tạo nên hiện tượng? Phải chăng từ vị trí Trịnh Công Sơn chọn lựa để tố cáo chiến tranh. Không nên nói giản lược: tự quan điểm nhân dân, vì nhân dân là một khái niệm chính trị khó định nghĩa, thậm chí còn bị nhân danh trong những mưu đồ đen tối. </p>
  <p>ở Miền Nam, vào thời điểm 1970, người dân không còn tin cậy vào chính quyền và những tổ chức chính trị. Họ có tín ngưỡng, nhưng không tin cậy vào tôn giáo như là những thế lực chính trị. Thiên Chúa Giáo, Cao Đài, Hoà Hảo, đã từng được võ trang từ thời chiến tranh Việt Pháp. Phật giáo nổi tiếng chủ trương bất bạo động, cũng có thời kỳ được vũ trang, dù chỉ trong giai đoạn ngắn, 1965 ; đường lối đưa bàn thờ Phật xuống đường không phải là ai cũng tán thành. Phạm Duy đã hát những bài Tâm Ca tâm huyết "tôi sẽ hát to hơn tiếng súng bên bờ ruộng già" nhưng mặc bà ba đen đứng chung với những đoàn Xây Dựng Nông Thôn. Tôn Thất Lập Hát cho Dân Tôi Nghe, thì không mấy người hát theo, vì "dân tôi" nhận ra tiếng gọi đến từ phía "bên kia". </p>
  <p>Sinh trưởng từ một gia đình Phật giáo, Trịnh Công Sơn vẫn giữ khoảng cách với các cao trào chính trị do Phật giáo chủ động, dù về sau, Hoàng Nguyên Nhuận có khẳng định "phong trào đấu tranh của thanh niên sinh viên học sinh Huế bùng nổ tự mùa Hạ 1963, đã đẻ ra Trịnh Công Sơn"(bđd). Thời điểm đó, lời nhạc Trịnh Công Sơn mang từ vựng Thiên chúa giáo nhiều hơn từ vựng Phật giáo: như giáo đường, lời buồn thánh, vùng ăn năn, cát bụi, địa đàng ... Nhưng đây là chữ nghĩa văn chương nhiều hơn là rung cảm tôn giáo, gọi là khuôn sáo cũng được, dùng để đẩy đưa câu hát cho có vẻ "hiện đại". Khi cần phải khẳng định một thái độ chính trị giữa những biểu ngữ, gậy gộc thì Trịnh Công Sơn chọn lựa minh mẫn: </p>
  <dd>
  <em>Đợi chờ yêu thương trên cây thánh giá<br /> 
  Đợi xoá sân si dưới bóng bồ đề</em> <br />
  (Đợi có một ngày), trong Phụ Khúc Da Vàng, 1972 
  </dd>

  <p>Không theo giáo phái, Trịnh Công Sơn không phải là người đảng phái. Không nghe anh nói, mà không nghe ai nói là anh dây dưa với một chính đảng nào, cái đảng của Miền Nam đã để lại kỷ niệm hãi hùng gần nhất là đảng Cần Lao. Còn đảng Cộng Sản thì không dễ gì tiếp xúc, mà nói thực tình, nghe qua đã ớn. </p>
  <p>Anh Nguyễn văn Trung, trong nhiều bài báo trên Văn Học gần đây, có nhắc lại giai đoạn đó và cho biết các "phong trào sinh viên thời đó do Thành Đoàn, một tổ chức của Đảng Cộng Sản, chỉ đạo, triển khai điều khiển" (9). Lê văn Nuôi, chủ tịch Tổng Đoàn Học Sinh Sài Gòn hồi đó kể lại rằng, trong ban Chấp hành Tổng Hội Sinh Viên, nhiệm kỳ 69-70, gồm có 7 người thì đã có 4 là người của Thành Đoàn, như chủ tịch Nguyễn văn Quỳ, phó chủ tịch Huỳnh Tấn Mẫm. Và có lúc phó tổng thống Kỳ đã cho mượn nhà làm trụ sở (10).  </p>
  <p>Tuy nhiên, anh Trung không nhắc, có lẽ vì là ngoài đề, vô tình thôi, là những phong trào đó phát triển được là có sự khuyến khích của người Mỹ, với những Chương Trình Công Tác Hè, Lên Đường, Quận 8, v.v, chưa kể những tổ chức Thanh Niên Thiện Nguyện, Thiện Chí "nằm vùng" từ trước. </p>
  <p>Và dĩ nhiên, chính sách của người Mỹ được chính quyền Sài Gòn thực thi. Đó là thời Nguyễn Cao Kỳ, với nội các chiến tranh, chính phủ của Người Nghèo, của người Trẻ, làm Cách Mạng Xã Hội, v.v.Ông Kỳ muốn lấy lòng thanh niên trí thức tiến bộ, trong đó có Nguyễn văn Trung. Ông Kỳ lại muốn dựa vào khối Phật giáo ấn Quang, và có cảm tình với đám tranh đấu miền Trung mà ông đã thẳng tay đàn áp năm 1966. Hoàng Nguyên Nhuận mới đây còn nhắc lại (11) . </p>
  <p>Riêng với Trịnh Công Sơn, tướng Kỳ lại có tình riêng, một cảm tình nghệ sĩ liên tài. Ngoài những chai rượu, ông còn cho đi máy bay về Huế để ... hát nhạc phản chiến ! </p>
  <p>Dài dòng như vậy để người đọc thấy tại sao một nhạc sĩ không hợp lệ quân dịch, lại có thể ngang nhiên hát nhạc phản chiến tại trường Đại Học Văn Khoa, ngay trước dinh Độc Lập, và dõng dạc : gia tài của Mẹ một bọn lai căng, gia tài của Mẹ một lũ bội tình. </p>
  <p>Trịnh Công Sơn sống giữa những tranh chấp chính trị mà không dính líu đến chính quyền hay đảng phái, giáo phái, phe phái. Mặc dầu anh thích bạn bè, ưa đàn đúm. </p>
  <p>Quần chúng biết ngay điều đó. Chúng ta ngày nay mất công nghiên cứu văn bản, khổ tâm truy tầm tư liệu để tìm hiểu, chứ quần chúng thì họ rất nhạy bén, và nhận ra đâu là tiếng nói vô tư, ngay thật, đâu là tiếng nói có dụng ý, mưu đồ. </p>
  <p>Đây là lý do chính giải thích sự thành công nhanh chóng của Trịnh Công Sơn, một sớm một chiều đã thành hiện tượng. </p>

  <p>Ví dụ bài Tình Ca Của Người Mất Trí, 1967, đã được tiếp nhận và truyền bá tức khắc : </p>
  <dd>
  <em>Tôi có người yêu <br />
  hết trận Pleime <br />
  chết ngoài Hà Nội <br />
  chết không hận thù <br />
  Nằm chết như mơ ... </em>
  </dd>
  <p>Quần chúng hiểu ra ngay biểu tượng "mất trí", một bài hát không có lập trường theo bên này, hay được chỉ đạo từ phía bên kia. Lời ca dội vang chiến sự, nhưng không có mưu đồ, quả là lời người mất trí. Mất trí là mất tất cả, không còn gì, ngoài cái trí của mình, của riêng mình. Cái trí xa lìa thực tại, bị sa thải ra ngoài thực tại. Trí tuệ ấy chỉ yêu Một Người, nhưng người yêu duy nhất đã chết trên khắp chiến trường, chết mọi kiểu, mọi cách, thậm chí nằm chết như mơ.Chết như mơ ?  </p>
  <p>Người ta thường nói: đẹp như mơ, chứ ai nói chết như mơ . </p>
  <p>Tinh nghịch đổi vài chữ, câu hát vẫn hợp lý, vẫn hay, dù ý nghĩa bị lật ngược : </p>
  <dd>
  <em>Tôi có người yêu gặp tại Ba Gia <br />
  Tôi có người yêu vừa mới đêm qua <br />
  Yêu thật tình cờ, yêu chẳng hẹn hò <br />
  Yêu chẳng thề nguyền hạnh phúc như mơ </em>
  </dd>

  <p>Lật ngược hay xếp xuôi, tỉnh trí hay mất trí, tình ca hay chiến ca, ai biết đâu là đâu.  </p>
  <p>Cũng như bài sau này: Hát Trên Những Xác Người, làm sau Mậu Thân 1968 : </p>
  <dd>
  <em>Mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh <br />
  Chị vỗ tay hoan hô hoà bình <br />
  Người vỗ tay cho thêm thù hận <br />
  Người vỗ tay xa dần ăn năn ... </em>
  </dd>
  <p>Không biết phải giải thích ra sao, ngoài cơn điên loạn của một thời đại. </p>
  <p>Nói về những oan khốc chiến tranh, Trịnh Công Sơn đã có lời nhập đề tưng tửng : </p>
  <dd>
  <em>Đại bác đêm đêm dội về thành phố <br />
  Người phu quét đường ngừng chổi lắng nghe </em>
  </dd>

  <p>Nghe như là nghe nhạc, nghe quen như câu dạo buồn. Nhạc không lời, một loại romance sans parole. Thậm chí: đại bác như kinh không mang lời nguyện. </p>
  <p>Đại bác như kinh ?  </p>
  <p>Bài hát kết thúc bằng cụm từ có mẹ có em. Cũng như những thành ngữ: có mẹ có cha, có anh có em, có vợ có chồng, có mẹ có em, diễn tả cảnh sum họp, ấm cúng, nhưng ở đây là một đống xương thịt bầy nhầy : </p>
  <dd>
  <em>Từng vạn chuyến xe claymore lựu đạn <br />
  Hàng vạn chuyến xe mang vô thị thành <br />
  Từng vùng thịt xương có mẹ có em </em>
  </dd>
  <p>Sơn có những lời tưng tửng tàn độc như thế, hay đèn thắp thì mờ,ám ảnh cả một đời bạn mình là Bửu ý. Nguyên tác trong bài Đi Tìm Quê Hương (1967) : </p>
  <dd>
  <em>Người nô lệ da vàng ngủ quên <br />
  Ngủ quên trong căn nhà nhỏ <br />
  Đèn thắp thì mờ ... </em>
  </dd>
  <p>Dĩ nhiên, trong văn cảnh, câu hát có nghĩa: đèn không đủ sáng. Nhưng lìa văn cảnh, lời ca dội vào tim : đèn thắp thì sáng, chứ sao đèn thắp thì mờ ? </p>

  <p>Nhẫn nhục trong những cơ cực trầm kha truyền kiếp, người phụ nữ Huế có câu hát não nùng : </p>
  <dd>
  Ví dầu đèn tắt, có trăng <br />
  Khổ thì em chịu, biết mần răng đặng chừ ? 
  </dd>
  <p>Nhưng cũng không đoạn trường bằng đèn thắp thì mờ.Bây giờ Sơn đã đi xa, nhớ câu hát xưa mà thương những người bạn cũ, những người còn ở lại, trong cuộc đời mà Tản Đà đã định nghĩa: đời là cõi bắt con người phải sống. </p>
  <p>Những ngọn đèn. Thắp thì mờ... </p>
  <p>Năm 1968 là khúc quành trong thời sự Việt Nam, đồng thời là bước ngoặt trong nhạc cảm Trịnh Công Sơn. Có thể có những lý do riêng chung. </p>
  <p>Trước hết, là sự kiện nổ súng đêm hát 20/12/1967, tại Quán Văn trong khuôn viên trường Đại Học Văn Khoa. Để tuyên bố kỷ niệm ngày thành lập Mặt Trận Giải Phóng, một nữ khán giả đã cướp micro ; nhân viên ban tổ chức giành lại, và bị bắn trọng thương. Cô gái lên xe Honda bỏ đi. Khoảng hai trăm thính giả - trong đó có nhiều quân nhân - đã dương mắt nhìn theo. Trịnh Công Sơn cùng với Khánh Ly, từ đêm đó không còn đi hát như thế tại Sài Gòn. Nhưng về Huế vẫn hát với sinh viên, đến 1970-1971 thì lại hăng hái tham gia tích cực những sinh hoạt cộng đồng tại Huế.  </p>
  <p>Do đó, vụ Tết Mậu Thân 1968, anh ở Huế, và đã ẩn thân ở thư viện Đại Học Huế. Phe cộng sản dường như có lùng kiếm, dĩ nhiên, để yêu cầu tối thiểu là làm một bài hát ca ngợi "Ngôi sao trên đỉnh Phu văn Lâu". Sơn đã không làm điều ấy, và ngược lại đã sáng tác hai bài tố cáo cảnh giết người, chôn người là Hát Trên Những Xác Người và Bài Ca Dành Cho Những Xác Người, với địa danh bãi chôn người chính xác : Chiều đi qua Bãi Dâu ... Sau đó Trịnh Công Sơn vẫn ở Huế, làm một số bài ca gửi vào Sài Gòn, mà sinh viên, thanh niên tiếp tục hát trong những phong trào xuống đường lúc đó rất sôi nổi. </p>

  <p align="center">*** </p>

  <p>Hiệu quả chính trị của vụ Tổng Công Kích 1968 là hoà hội Paris mở ra để kết thúc chiến cuộc. Khả năng hòa bình đã ló dạng và Trịnh Công Sơn chuyển hướng, làm những ca khúc có nội dung chính trị rõ rệt, trực tiếp kêu gọi hoà bình, với tập Kinh Việt Nam (1968) và Ta phải thấy Mặt Trời (1969). </p>
  <p>Thời điểm này, họa sĩ Trịnh Cung, bạn anh, đã vẽ bức tranh nổi tiếng: Đứa Trẻ Du Ca, tay ôm đàn cầm, có con chim đậu trên mái tóc, ý muốn nói hòa bình đang về trong thôn xóm. Hoà bình là khát vọng chung của thanh niên, và người dân thời đó, mà ca khúc Trịnh Công Sơn đã vang vọng qua những tiêu đề : Ngày Mai Đây Bình Yên, Cánh Đồng Hoà Bình, Đồng Dao Hoà Bình. Và đặc biệt là Nối Vòng Tay Lớn. </p>
  <p>Cho đến ngày hoà hội Paris, nhạc thời thế Trịnh Công Sơn chủ yếu là oán trách chiến tranh, một cách thụ động, tố giác những oan khiên vừa tàn khốc vừa phi lý, cảnh một chiếc xe tang, trái mìn nổ chậm, người chết hai lần, thịt da nát tan(Ngụ Ngôn Mùa Đông). Hay than vãn : ôi quê hương đã lầm than, sao còn, còn chiến tranh(Du Mục). </p>
  <p>Trong Kinh Việt Nam, từ 1968, anh tích cực kêu gọi: Dân ta phải Sống, Dựng lại Người, Dựng lại Nhà, Hãy đi cùng nhau, và cụ thể hơn nữa Nối Vòng Tay Lớn. Hay ít nhất cũng là Chờ nhìn Quê Hương sáng chói và tra vấn Ta thấy gì đêm nay ? Sao mắt Mẹ chưa vui ? Đấy là tên những bài hát, những Hành Ca trong tham vọng trở thành một hành khúc Việt Nam: </p>
  <dd>
  <em>Đoàn người đi miên man <br />
  Tìm ánh sáng cho Việt Nam <br />
  Tìm quê hương xưa <br />
  Giống Tiên Rồng, giống da vàng ... <br />
  Nối cho liền, nối hai miền ... </em>
  </dd>
  <p>Nói là "quốc ca hụt"là đùa vui, nhưng cũng không sai bao nhiêu (giá dụ: nếu đám tranh đấu Miền Trung thành công trong dự tính ly khai năm 1965, rồi từ đó nắm được chính quyền Miền Nam, thì chúng ta e phải đứng nghiêm, nghe nhạc Trịnh Công Sơn khi chào cờ. Chuyện đã không xảy ra, nhưng không phải là không có khả năng xảy ra trong tuyệt đối). </p>
  <p>Thời điểm 1968, hội nghị Paris thật sự đã tạo nên niềm hy vọng vô biên. Trịnh Công Sơn viết lời tựa Kinh Việt Nam : </p>

  <p>Kinh Việt Nam là những tiếng kêu thương thống thiết, khởi sự tự một thực trạng máu xương ... Những bài ca được viết từ những hân hoan lắng nghe được trong lòng người. Đó là nỗi hân hoan của đám đông chờ mong ngày hồi sinh ... </p>
  <p>Đã có điều gì không thật suốt hai mươi năm nay (...) Chúng ta, dù muốn dù không, bị biến thành những mũi tên định hướng được bắn đi từ những đồ hình huy hoàng tưởng tượng và ngắn hạn. Dân ta tàn phế hai mươi năm. Nước mắt và máu đã làm thành những con suối lớn chảy mòn tiềm lực sáng tạo (...) </p>
  <p>Xin hãy dừng tay và cùng chờ nhìn một mặt trời tươi trẻ sẽ đựoc khai sinh ở phương đông(...) </p>
  <p>Xin hãy dừng tay để được nghe ba mươi mốt triệu tiếng hò reo trong cùng một phút hân hoan (...) </p>
  <p>Tiếng hát đã có thể cất lên để nuôi lớn ước mơ (...) </p>
  <p>Một ước mơ vĩ đại, làm bằng những đau thương nối dài vào hoang tưởng ịmột ngày mà lòng mình vui sướng hơn muôn nghìn năm (Cánh Đồng Hoà Bình). </p>
  <p>Bây giờ, nhớ lại mà thương cho một thế hệ thanh niên đã dở sống dở chết trong hoang tưởng : </p>
  <dd>
  <em>Hai mươi năm hận thù đã qua <br />
  Hôm nay thấy mặt người đổi mới <br />
  Ta yêu Trời, ta yêu ta, ta yêu em <br />
  Ta yêu nắng hòa bình vừa đến ...<br />
  <br />
  Hai mươi năm chờ đợi từng phút giây<br />
  Hôm nay tiếng Hòa Bình đã thấy <br />
  Trên môi người trên môi ta, trên môi em<br /> 
  Trên môi những người Việt nghèo khốn <br />
  <br />
  Hai mươi năm chờ đợi đã lâu ... </em><br />
  (Đồng Dao Hòa Bình) 
  </dd>
  <p>Hai mươi năm là tính từ 1948, hay trước đó nữa, nghĩa là không kể Điện Biên Phủ, không kể đến hiệp định Genève, dù sao cũng tạo được cảm giác hoà bình trong đôi ba năm. Nhưng nền hoà bình tạm bợ ấy đã phải mua bằng cái giá chia đôi Nam Bắc, mầm mống cho một cuộc chiến tranh khác, lâu dài hơn, thảm khốc hơn, gây nhiều thù hận hơn. Khi Sơn viết hai mươi năm nội chiến từng ngày, thì hằng triệu người đã hát, từ năm này qua năm khác, dù có lúc bị cấm. Hai chữ nội chiến, nếu không có lý, cũng có cơ sở tình cảm của nó. Và đáp ứng lại với tâm lý quần chúng không bị chính trị hóa, không bị giáo dục chính trị, những người dân đau lòng vì cảnh nồi da xáo thịt, mà không truy tầm đến căn nguyên phức tạp. </p>
  <p>Có lúc anh bộc trực, chính xác hơn : </p>
  <dd>
  <em>Hai mươi năm là xác người Việt nằm <br />
  Làm sao ta giết hết những đứa con Việt Nam ? <br />
  Xưa ta không thù hận <br />
  Vì đâu tay ta vấy máu ? <br /></em>
  (Tuổi Trẻ Việt Nam) 1969 
  </dd>

  <p>Không dễ dàng gì trả lời câu hỏi vì đâu, nếu không đơn giản lặp lại luận điệu bên này hay bên kia. Không có cuộc chiến tranh nào mà lý do đơn giản, chỉ có những đầu óc đơn giản. Thời Nam Bắc Triều, Trịnh Nguyễn phân tranh, Nam Hà Bắc Hà, cuộc chiến chưa chắc đã bắt nguồn từ những lý do đơn giản. Giữa lòng thế kỷ XX, hoàn cảnh càng phức tạp. Chiến tranh Việt Nam, khởi sự là dân tộc giành quyền tự quyết, chống ngoại xâm, nhưng cũng là chiến tranh ý thức hệ, nối dài biên giới chiến tranh lạnh, với sự can thiệp của nước ngoài. Nhưng đồng thời cũng có tính cách nội chiến : </p>
  <dd>
  <em>Triệu người đã chết, hãy mở mắt ra <br />
  Lật xác quân thù, mặt người Việt Nam trên đó <br />
  Đi trên những xác người : bao năm thắng những ai ?<br /></em>
  (Những Ai còn là Việt Nam) 1969 
  </dd>
  <p>Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn không nghị luận chính trị, vì nghị luận sẽ không thành bài hát ; anh chỉ nói lên cảm xúc : </p>
  <p>
  <em>Ôi bom đạn cày trên những xác <br />
  Ôi da vàng Việt Nam vỡ nát <br />
  Xương thịt đó thiêng liêng vô cùng </em><br />
  (Đêm Bây Giờ, Đêm Mai) 1967 
  </dd>
  <p>Bây giờ lý luận rằng nguồn gốc của chiến tranh Việt Nam không phải là nội chiến là việc của người làm chính trị, phân tích "bản chất" theo chính kiến, "chính nghĩa" của mình. Người nghệ sĩ chỉ nói lên hiện tượng. </p>

  <p>Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ phản chiến ; quần chúng có hai con đường đến với anh : một là đến với người nhạc sĩ, hai là đến với người phản chiến ; họ chọn con đường thứ nhất, nếu anh có tài ; họ chọn con đường thứ hai, nếu anh đáp lại tâm tư của họ. Còn những người đi tìm một đồng chí hay chiến hữu, thì dĩ nhiên là thất vọng rồi công phẫn. </p>
  <p>Cả hai chính quyền Nam Bắc đã trả công hậu hĩ, và trả ơn đầy đủ cho những cán bộ "hát cho dân tôi nghe". Dân tôi không nghe, lỗi đâu phải tại "cánh vạc bay" ? </p>
  <p align="center">*** </p>
  <p>Từ 1968, trong những gào gọi hoà bình, thêm một ý tưởng hiện ra rõ nét, là thống nhất đất nước. </p>
  <p>Hoà bình là một ước vọng của nhân sinh, ai ai cũng chia sẻ. Thống nhất là một đòi hỏi chính trị, người muốn thế nọ, kẻ muốn thế kia, đại khái qua hai câu hỏi : thống nhất bằng cách nào ; và ai chủ động thống nhất ? Trịnh Công Sơn nói lên niềm mơ ước công dân, và không trả lời hai câu hỏi chính kiến, cũng như nhiều nhạc sĩ khác : Phạm Đình Chương viết Hội Trùng Dương, Phạm Duy viết Con Đường Cái Quan, đều chia sẻ một nguyện vọng. </p>
  <p>Khát vọng thống nhất đã bàng bạc trong những bản nhạc của Sơn trước đó : </p>
  <dd>
  <em>Đêm sông Hương nhung nhớ<br />
  Ngày Cửu Long mơ, mơ thấy gì <br />
  Mơ một ngày Hồng Hà góp Hội Trùng Dương <br />
  Đây quê hương trông ngóng và mẹ chờ mong </em><br />
  (Lại Gần Với Nhau) (1966) 
  </dd>

  <p>Nhưng phải đợi đến Kinh Việt Nam (1968) yêu sách ấy mới được diễn đạt chính xác : </p>
  <dd>
  <em>Chờ ngày Việt Nam thống nhất </em><br />
  (Chờ Nhìn Quê Hương Sáng Chói)
  </dd>
  <dd>
  <em>Reo vui cờ thống nhất <br />
  Chân bước đi trên ba Miền <br />
  Những Ai Còn Là Việt Nam <br />
  Chính chúng ta phải có mọi quyền <br />
  Đứng lên đòi thống nhất quê hương <br /></em>
  (Chính Chúng Ta Phải Nói) 
  </dd>
  <dd>
  <em>Bắc Nam Trung ơi đoàn kết một miền </em><br />
  (Huế, Sài Gòn, Hà Nội) 
  </dd>

  <p>Thậm chí anh đã hát rất quyền uy: Hỡi Ba Miền vùng lên Cách Mạng.  </p>
  <p>Nói Một Miền Rưỡi, thì không sao; nói Ba Miền là đã có vấn đề ; nói Hai Miền "vùng lên cách Mạng" sẽ còn nặng tội hơn nữa!ôi ! Sơn ơi là Sơn ơi ! </p>
  <p>Những bài hát rền vang khí thế. Quan điểm chính trị rõ nét, dù là tự phát, cũng có thể thành hình qua những thảo luận với bạn bè. Vì không dễ gì mà trong vài tháng, Sơn đã sáng tác được hằng chục bài hát đồng quy về một nội dung chính trị nhất quán. </p>
  <p>Mưu cầu hoà bình đi đôi với ước mơ thống nhất là khát vọng chung. Và đến 1968, người dân thấy rõ không thể có hoà bình mà không có thống nhất. Không cần am tường chính trị cũng thấy điều ấy. Vài ba năm trước, những người thân thiết với Trịnh Công Sơn trong phong trào tranh đấu Miền Trung còn mơ tưởng: "tạm thời Nam Bắc làm hoà, để có lý do cho Mỹ rút chân ra khỏi Việt Nam. Miền Nam Trung Lập trong vòng hai mươi năm (...) Nam Bắc hiệp thương" (12)như Hoàng Nguyên Nhuận đã tuyên bố trên báo Chuyển Luân.  </p>
  <p>Khi tại Paris hoà hội bốn bên đang tiếp diễn, thì trên danh nghĩa Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam đã biến thành Chính Phủ Cách Mạng Lâm Thời. Rõ ràng là Nam Bắc thế vô lưỡng lập: muốn có hoà bình thì phải thống nhất Nam Bắc bằng cách này hay cách khác.  </p>
  <p>Cách nào đi nữa thì cũng dưới một màu cờ, do đó Trịnh Công Sơn đã hát: Ta thấy gì trong đêm nay ? Cờ bay trăm ngọn cờ bay ... Anh mong sớm Dựng lại Người, Dựng lại Nhà : tình ta bay theo sóng ngọn cờ ...  </p>
  <p>Không thể tránh được câu hỏi: ngọn cờ gì ? Thật tâm thì Trịnh Công Sơn cũng không biết là cờ gì. Trả lời câu hỏi đó, là thêm một lần chia rẽ, đau thương.  </p>
  <p>Nhạc sĩ rất bén nhạy, từ 1968 đã linh cảm : </p>
  <dd>
  <em>Đêm nay hoà bình, sao mắt mẹ chưa vui<br />
  Nhìn quanh anh em không ai còn lại <br />
  Anh thầm gọi tên ai. Gọi tên ai ... <br />
  Anh đi trận về nghe lại chuyện kể <br />
  Ngỡ giấc mơ ... <br /></em>
  (Sao mắt Mẹ Chưa vui) 
  </dd>

  <p>Năm ấy, bài hát thành công nhất là Nối Vòng Tay Lớn: </p>
  <dd>
  <em>Rừng núi dang tay nối lại biển xa <br />
  Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà <br />
  (...) <br />
  Thành phố nối thôn xa vời vợi <br />
  Người chết nối linh thiêng vào đời ... </em>
  </dd>
  <p>Nhạc điệu phong phú, hào hùng, phóng khoáng và lời ca vừa nhẹ nhàng vừa súc tích, nối liền con người với nhau, với đất nước, thành phố với thôn quê, quá khứ với hiện tại, người chết với tương lai. Nhà văn Nguyễn văn Thọ, một bộ đội "phía bên kia", kể lại rằng khi tiến quân vào Sài Gòn ngày 30/4/1975, nghe bài này anh đã chùng tay súng : </p>
  <dd>
  <em>Mặt đất bao la, anh em ta về <br />
  Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng trời rộng </em>
  </dd>
  <p>Lời ca không phải là tiếng thách thức tử thủ. Lời ca không phải là tiếng bể máu như kết cục thường của chiến cuộc, lời ca khi ấy làm chùng xuống không khí thù hận và hằn học". (13) </p>
  <p>Nhưng đây là chuyện về sau - nói ra đây -để thấy tác dụng của một khúc nhạc phản chiến. </p>

  <p align="center">***</p>
  <p>Năm 1969, Bửu Chỉ kể lại: "thỉnh thoảng người ta lại nghe phong thanh đâu đó về một giải pháp hoà bình cho Việt Nam, rồi tại tắt ngấm... Phong trào đấu tranh hoà bình Việt Nam ở các đô thị lại bùng lên mãnh liệt"(Bài đã dẫn), nhạc khúc Trịnh Công Sơn gắn bó với hoàn cảnh, mang một nét mới : chính chúng ta phải nói : chính người dân Việt Nam phải có quyền quyết định về vận mệnh dân tộc, trên cơ sở hoà bình-thống nhất : </p>
  <dd>
  <em>Khi tim người rực lửa cầu mong <br />
  Chính chúng ta phải có mọi quyền <br />
  Đứng lên đòi thống nhất quê hương <br />
  Quyết chối từ chém giết anh em <br />
  Chính chúng ta phải nói hoà bình <br />
  Đất nước này chỉ còn lại người điên </em>
  </dd>
  <p>Tháng 8/1969, anh viết: "Hai mươi năm qua con người Việt Nam khốn khổ đã hiểu được thấm thía rằng không còn một nhân danh nào đủ ý nghĩa và xứng đáng để còn một chỗ đứng trên cái điêu tàn to lớn phủ ngập đời sống nơi đây nữa" (14) </p>
  <p>Trịnh Công Sơn kêu gọi Ta Đi Dựng Cờ, Đừng Mong Ai Đừng Nghi Ngại.Lời ca hùng hồn, khẩu hiệu, có lúc đại ngôn: đã đến lúc cách mạng tiến lên. Bài Ta Quyết Phải Sống : </p>
  <dd>
  <em>Còn sống xin các anh quyết còn cách mạng <br />
  Đời ta ta lo, xin xếp vũ khí ... </em>
  </dd>

  <p>Quyết làm cách mạng và phải xếp vũ khí: nguyện vọng thành khẩn và ngây thơ của một nghệ sĩ giữa những thế lực vô minh, với hằng triệu tay súng mỗi bên, với pháo đài bay, xe tăng, hoả tiễn. Cách mạng, trong mơ ước Trịnh Công Sơn là cuộc đổi đời triệt để, tự bóng tối ra ánh sáng, từ xương máu ra hoà bình "một rạng đông mới sẽ được khai sinh. Nhựa mới sẽ luân lưu cuồn cuộn trong những thân thể Việt Nam"(14). </p>
  <p>Trong Những Giọt Máu Trổ Bông, sau khi tính sổ hằng tỷ tỷ giọt máu đã chảy thành suối thành sông hay đã khô cằn trên đất nước, đã che khuất mặt trời, nhạc sĩ quyết định : </p>
  <dd>
  <em>Những giọt máu đến ngày trổ bông <br />
  Nở hoà bình cho đêm vắng xôn xao tiếng người <br />
  Ngày dân ta đi dành lấy hoà bình <br />
  Ta phải thấy mặt trời </em>
  </dd>
  <p>Và Mặt Trời là biểu tượng ánh sáng, hơi ấm, sự sống và phương hướng: phương Đông, phía mặt trời mọc: "Tuổi trẻ Việt Nam, trời sáng phương Đông". "Một mặt trời tươi trẻ sẽ được khai sinh ở phương Đông". Sơn có lần giải thích : người phương Tây, khi định hướng, dùng chữ orientation, nghĩa là nhắm hướng orient, phương Đông. Việt Nam là chiến trường giữa những thế lực mê chấp đến từ phương Tây. Trong khi đó, phương Đông nguồn cội của đức tin, là quê hương của hoà bình, hoà giải và hoá giải. </p>
  <p>Anh và bạn bè anh ở Huế, trong giới Phật tử, đã tin như vậy, theo hồi ký gủa Giáo sư Erich Wulff khi ông kể lại vụ xe thiết giáp đàn áp dân lành tại Huế tháng 5/1963 mà ông đã mục kích. Ông nói về thanh niên Huế và chiến tranh: "Họ xem như là một cuộc chiến tranh tôn giáo (...) càng ngày càng cổ võ cho một nền văn hoá dân tộc mang tính cách Phật giáo và một sách lược chính trị trung lập"(15). </p>
  <p>Tư tưởng Phật giáo tiềm ẩn nơi Trịnh Công Sơn, có lẽ đã khởi sắc từ ý thức chính trị, xã hội và văn hoá, trong một thời điểm nhất định. Do đó, tâm hướng về nguồn, về phương Đông, về Đạo trong nghĩa Phật giáo hay Lão Trang, ở Trịnh Công Sơn khác với Hơi Tàn Đông á nơi Vũ Hoàng Chương ba mươi năm trước, và cách nhau hai cuộc chiến tranh ; rồi ý hướng về Đạo, vài ba năm sau, từ 1973, sẽ đơm hoa kết nụ thành những đoá hoa vô thường trong nhiều ca khúc. </p>
  <p>Phật tính là mạch nước ngầm trong tâm hồn Trịnh Công Sơn, gặp một hố bom, nó chợt Thấy Mặt Trời, và tuôn trào thành Nguồn Thơ Suối Nhạc. </p>

  <p>Phụ Khúc Da Vàng,xuất bản 1972, gồm 9 bài, với Người Mẹ Ô Lý, bài hát tặng người Mẹ già đã gặp trong đoàn người từ Quảng Trị về Huế ; và Mùa áo Quan, tặng những thành phố Việt Nam, có một lần không còn bóng dáng con người, phản ánh chiến trường Trị Thiên khốc liệt những năm 1971-1972, với mặt trận Nam Lào, Đường 9, Cổ thành Quảng Trị, Mùa Hè Đỏ Lửa. Xa hơn nữa, trên khắp chiến trường miền Nam, đi đâu cũng thấy xác người Trị Thiên, theo lời Phan Nhật Nam : Kontum thì dân dinh điền, An Lộc là dân cạo mủ cao su, Bình Giả là dân Cam Lộ, Khe Sanh mới đến định cư. Những phận người nằm chết cong queo, chết vào lòng đèo, chết cạnh gầm cầu, chết nghẹn ngào mình không manh áo. Phan Nhật Nam "nhìn tận mắt những thảm cảnh trên vùng đất quê hương: một bộ xương trẻ con trong chiếc thau nhựa bạc màu ... Một người đàn bà đưa bàn tay trước từng miếng thịt, xoa trên chiếc đầu lâu của người chồng xấu số" (16) </p>
  <p>Khi các phe phái hoà đàm tại Paris thì bom đạn vẫn ác liệt. Chiến xa miền Bắc đã tràn qua sông Bến Hải, mục tiêu vừa quân sự, vừa chính trị là bôi xoá tàn tích hiệp định Genève và vĩ tuyến 17, chứng tỏ chiến trường Việt Nam là một, trong khi chờ đợi nước Việt Nam là một. </p>
  <p>Bề ngoài Trịnh Công Sơn vẫn hô hào "Chưa mất niềm tin, vì quê hương sẽ có ngày hoà bình (...), trong lòng nhau thấp thoáng bóng cờ chung".Nhưng ở thâm tâm anh đã bi quan lắm khi "đợi con kên kên trên cành nhỏ lệ": </p>
  <dd>
  <em>Bao nhiêu năm chờ đợi <br />
  Oán thù là khí giới <br /><br />
  Trong con tim lời nói yêu thương <br />
  Đã mất rồi <br /></em>
  (Đợi Có Một Ngày) 
  </dd>

  <p>Trịnh Công Sơn gói ghém nỗi hoang mang chán chường một thế hệ : </p>
  <dd>
  <em>Mười lăm năm em có buồn không ?<br />
  ... Đường anh em đi hoài không tới <br />
  Đường văn minh xương cao cùng với núi <br />
  Đường lương tâm mênh mang hoài bóng tối <br />
  ... Hãy nhìn lại anh em trên chiến trường <br />
  Tìm đâu ra những nét mặt thù <br />
  Được hay thua những thắng bại kia <br />
  Mặt quê hương tan nát từng giờ <br /></em>
  (Hãy Nhìn Lại) 
  </dd>
  <p>Khúc hát ngắn đã quy chiếu mọi góc cạnh, kích thước một cuộc chiến tranh, thuộc loại khốc liệt nhất mà dân tộc phải trải qua. Nếu ai đó chê trách Trịnh Công Sơn lờ mờ về chính trị, thì phải hiểu chính trị theo nghĩa lập trường, phe phái. Đứng trên lương tâm dân tộc mà nói, ít có sử gia hay nhà bình luận chính trị nào, mà thu vén được cả bi kịch của đất nước trong cả chiều dài, chiều rộng lẫn chiều sâu bằng bấy nhiêu câu chữ, được giai điệu của nhạc thuật xoáy sâu vào tâm khảm của thời đại. </p>

  <p>Đã nhiều người nói Trịnh Công Sơn là thiên tài. Sự đánh giá thành tâm, nhưng mơ hồ, sử dụng một khái niệm khó định nghĩa và không có tiểu chuẩn. Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, chữ thiên tài bao hàm một ngụ ý chính trị. Nhưng nhìn dưới ánh sáng nào đi nữa, sự nghiệp Trịnh Công Sơn cũng là một khối tài tình. Tài và tình sinh ra nhau, nuôi dưỡng lấy nhau bằng lương thực một trần ai khổ ải. Chữ tài, phần nào, là của trời cho ; chữ tình là khối đau thương khổ luyện trong khổ nạn. </p>
  <p>Và chính khối đau thương - qua những lời ca phản chiến - đã vinh danh Trịnh Công Sơn trong khổ nạn, vinh danh bên ngoài ý muốn của nhiều quyền lực thế trị ; và sau này nữa, bên ngoài những mê chấp sân si. </p>
  <p>Song song với ca khúc hoà bình làm trong một thời điểm đặc biệt, Trịnh Công Sơn vẫn sáng tác nhạc phẩm ca ngợi tình yêu, tình bạn, thiên nhiên và cuộc đời. Tất cả tâm cảm ấy cùng chiếu rọi về tình người, nổi bật trong khổ nạn. </p>

  <p>Nhân đề tài Ca khúc đòi hỏi Hoà Bình của Trịnh Công Sơn, chúng tôi nhắc lại từng giai đoạn trong quá trình nhạc phẩm và bối cảnh chính trị, xã hội của miền Nam chủ yếu từ 1965 đến 1972. Trong những điều kiện tạo nên hiện tượng Trịnh Công Sơn, có yếu tố lớn lao với kích thước lịch sử, có chi tiết bình thường như cách ăn mặc hay ăn nói. Trong tâm tưởng người nghe khó đo lường được cái gì là chính, cái gì là phụ trong những điều kiện làm nên danh phận một tác gia. Điều này bổ sung cho điều kia, chúng tôi ghép lại như những mảnh vỡ của một thời đại. </p>
  <p>Và cũng lưu ý dè dặt: bài nào chính xác là phản chiến ? Đối với những người từng nghe, từng sống những ca khúc Trịnh Công Sơn thời thịnh hành, thì khó trả lời. </p>

  <p>Với nhiều người, toàn bộ nhạc Trịnh Công Sơn thời đó đều diễn tả khát vọng hoà bình. Những bản nhạc tình, dù chỉ hoà tấu không lời, cũng vang vọng ít nhiều âm hưởng của niềm mong ước đó. Nhưng có một cách phân biệt, nghịch lý nhưng thiết thực : bài nào mà ngày nay không được in lại, đồng thời không được trình diễn trong nước, thì nó là nhạc ... phản chiến !  </p>
  <p>Đây lại là một cách gián tiếp minh xác vị trí chính trị của Trịnh Công Sơn trong giai đoạn anh làm khoảng 70 bài hát được gọi là phản chiến. </p>
  <p>Và ca khúc duy nhất của Trịnh Công Sơn mà chúng tôi có thể xác định thời điểm sáng tác là Ra Đồng Giữa Ngọ làm tại Huế tháng 12 năm 1974, vào những ngày năm cùng tháng tận của một chế độ, chế độ đã sinh trưởng ra anh. Bài hát tiên tri về nhiều mặt : </p>
  <dd>
  <em>Thằng bé xinh xinh chơi diều giữa Ngọ<br />
  Ngờ đâu hội ngộ tan giữa hư không </em>
  </dd>
  <p>Sơn qua đời ngày 1 tháng Tư, vào giờ Chính Ngọ, như con diều bay mà linh hồn lạnh lẽo, con diều rơi cho vực thẳm buồn theo ... </p>
  <p>Đối với một số bạn bè, Sơn bao giờ cũng như đứa bé, suốt đời buồn vui như một đứa bé. Và họ, ngày nay, còn hát theo Sơn : </p>
  <dd>
  <em>Thằng bé xinh xinh bay vờn giữa Ngọ <br />
  Ngờ đâu hội ngộ tan giữa hư không <br />
  ... Tan trong trời hồng làm giọt mưa trong <br />
  Tan trên cuộc đời làm lời ru êm <br />
  ... Tan trong nụ cười gọi mời yêu thương</em>
  </dd>

  <p>Tan trong cội nguồn. </p>
  <p>Vậy thôi, thôi nhé, vậy nhé, Sơn nhé. Khi khác gặp lại Toa. </p>
  <p><b>Đặng Tiến </b><br />
  Orléans, 15/09/2001<br />
  <br />
  <i>Bài này đăng trên tạp chí Văn Học Số Đặc biệt về Trịnh Công Sơn (11.2001). </i></p>


title: Trịnh Công Sơn là một người khát sống
created: 2005-03-07 15:38:27+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:27+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Bửu Ý, Huế, 08/1990. Thay lời tựa (*) cho tập nhạc "Những bài ca không năm tháng"
url_id: TCSNguoiKhatSong
body:
  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img  src="/ban-be/articles/images/TCSBuuYParis1989.jpg" alt="TCS & Bửu Ý" title="TCS & Bửu Ý" /><br />
  <div class="discreet">
  Thanh Hải, Trịnh Công Sơn, Michiko, Bửu Ý, Bạch Thái Quốc và Hà Dương Tường. Paris, 1989.<br />
  Cám ơn Thanh Hải gởi tặng tấm hình này</div></div>

  Từ lâu lắm Trịnh Công Sơn được giới ái mộ trao tặng danh hiệu là kẻ du ca về tình yêu, quê hương và thân phận.

  Anh lớn lên bằng tuổi chiến tranh đứt rồi lại nối, chiến tranh dai dẳng và cùng khắp đến nỗi đứng ở tọa độ nào trên đất nước cũng thấy và sống chiến tranh, từ đó người chiến sĩ dấn thân tự đề ra cách thế sống và hành động phù hợp với sở nguyện mà vẫn đạt hiệu quả mong muốn. Thế đứng trước nay ở miền Nam của anh, tối thiểu, không hại cho uy tín và sự nghiệp của anh. Lịch sử đất nước lật hẳn sang một chương khác, trước sau anh vẫn an nhiên (&quot;Ðôi khi một người dường như chờ đợi thật ra đang ngồi thảnh thơi.&quot;, Tự tình khúc hay ít nhất anh giữ an nhiên cho nghệ thuật của mình. Anh đi vào nhạc, anh bước xuống đường, y như người ta hít thở. Và nói như thế, không có nghĩa anh phó mặc đời, mà có nghĩa là anh gieo trồng vào những luống đã tự đào sẵn, không phải ngoái lui, không cần xóa đi làm lại. Nay nhạc và lời của anh, nếu có chuyển đổi chẳng qua vì tâm hồn đến tuổi đổi mùa. Cần nói thêm rằng cái an nhiên là món quà lưu chủ của đời, sau khi khổ chủ đã hoàn trả cho người - người tình, người bạn, người đời - những hơn thua, ngộ nhận, thị phi.

  Nhạc của Trịnh Công Sơn không tuyền là nhạc, bài hát không chỉ là bài hát. Mỗi bài là một truyện ngắn, mỗi ca khúc là một chương khúc của truyện dài không có kết thúc, vẫn mở ra như một vết thương, một vết thương người, một vết thương thời đại, vết thương thiết thân, phải cưu mang và lưu truyền.

  Nhưng không có đoạn truyện nào kết thúc có hậu như trong truyện cổ tích, mà ngược lại đó là những loại Tình Sầu, Tình Xa, Tình Vơi. Không còn là cái đẹp của đối xứng, vuông tròn, thủy chung. Bởi cùng nhau tắm gội trong biển bấp bênh của thời đại, con người xót xa khám phá ra cái đẹp chông chênh, cái ma lực của chén đắng. Ðời dành riêng cho kẻ nào đã lên tới đỉnh buồn và xuống tới vực thẳm, một đôi mắt bên trong để nhìn ra những vẻ đẹp của mặt đất, của nghịch lý khiến cho y nhận chân cái tất yếu của cô đơn, cái hào quang của thất bại, cái quyến rũ của triền dốc. Con người sinh ra là đã thua cuộc, vấn đề còn lại của con người, vấn đề hoàn toàn nguyên vẹn, là khoác lên sự thua cuộc ấy một gương mặt người do từng cá nhân đắp dập lấy. Theo chiều hướng này, ta sẽ mục kích hàng hiên phô bày toàn chân dung lập thể: hoặc thiếu mắt thừa môi, hoặc mặt lật vào trong mà dạ để ra ngoài.

  Nguồn cảm hứng khơi mạch từ đó, rất dễ rơi vào chỗ sướt mướt, ê chề, rất dễ đưa tới trạng thái buông thả, quy hàng... là những gì nhiều người từng quy nạp cho ca khúc 
  Trịnh Công Sơn. Ðành rằng vài tình cảm ấy không hoàn toàn vắng bóng, và đậm nhạt khác nhau từng nơi, từng lúc, nhưng nghiễm nhiên được biến chế, vượt qua, đủ để ta nhận ra đó không còn là những tình cảm hoàn cảnh mà là những tình cảm bản chất cần được khẳng định và hóa kiếp thành đức tin, động lực phản kháng những giới hạn của con người. Không những thế mà thôi, ta phải nhặt nhạnh những tàn phai, tóc trắng, tan tành theo giọt mưa, hạt bụi, lăn lóc như hòn cuội, không ngạc nhiên trước những tráo trở, lật lọng, chấp nhận gươm giáo, nọc độc, gọt tỉa màu mun của đêm, vốc bùn sóng sánh, phải nâng niu những vết thương cùng nét xanh xao, hao gầy, cám ơn những mối tình tơi        tả, phải thương yêu nỗi chết... dung nạp tất cả vào  òng và bện thành tấm áo giáp, thứ áo giáp mặc trong.

  Trịnh Công Sơn là người khát sống. Anh muốn sống nhiều nơi cùng một lúc, ngồi nơi này, nhớ nơi kia, muốn sống gấp đôi sợ không đủ thì giờ, lắm lúc không phân biệt ngày       với đêm. Anh thích những chuyến tàu xuyên suốt, những chuyến  xe đỗ rồi lại đi, anh thích rút ngắn không gian giữa rừng với biển, giữa đó anh tha hồ sống với ghềnh, bãi, lũng sâu và núi, tháp, cánh đồng, anh muốn rút ngắn thời gian giữa lạ với quen và xua tan những cánh dơi thù nghịch.

  Hình ảnh phố phô mình phân rãi trong ca khúc anh: phố xưa (Khói trời mênh mông), phố hẹn (Khói trời mênh mông), phố xôn xao (Yêu dấu tan theo), phố rộng (Tưởng rằng đã        quên), phố thênh thang (Quỳnh hương), phố cao nguyên (Lời thiên thu gọi), phố nọ (Ðêm thấy ta là thác đổ), phố xa lạ (Bên đời hiu quạnh)... Phố như là nơi triển lãm của       sự sống, một đại hội đời, một nơi tập cư đủ mẫu  người, một bãi thí nghiệm bao thế thái nhân tình làm thỏa lòng con người nào muốn sưu tập con người. Do những hình       ảnh phố xá như thế này, có người bảo: Trịnh Công Sơn  thích lui tới những nơi đô hội. Ðiều này đúng một phần, bởi lẽ: anh thích những nơi có bóng dáng con người, anh thèm  
  tiếng người hơn là cõi vắng lặng, nhưng điều cần nói thêm, là: anh ước mơ hình ảnh xã hội được đô hội hóa chứ không phải là sa mạc hóa, và được đô hội hóa thường trực, sao cho ngày ngày hàng cây thắplễ lạc trên tầng lá xanh, lễ lạc trên từng nẻo đường, khắp mọi nhà và trong mỗi con tim.

  Trí óc và cảm xúc của Trịnh Công Sơn phù hợp với tổng hợp hơn là phân tích, nghiêng về kết hợp hơn là phân chia. Hình ảnh chiếc cầu đối với anh là một lời mời gọi cất bước sang bên kia, đồng thời chuyển biến bên kia thành bên này và ngược lại. Băng qua cầu là để sống với bên kia và nhớ bên này. Trong nỗi sống đã tượng hình nỗi nhớ. Người đi trên cầu không những nhìn ôm cả hai phía mà có thể nhìn cút bắt với những khuỷu sông thấp thoáng ẩn hiện, cấu tạo dần dần trong tâm khảm cái dự cảm lìa xa, mất mát.

  Tình yêu. Quê hương. Thân phận. Làm sao nói về những vấn đề này bằng lời hát và chuyên chở bằng nhạc, những ưu tư thường trực của mọi người và được mọi người ít nhiều nói đến ? Trịnh Công Sơn có cách nói riêng, bằng lời và bằng nhạc. Lời tách riêng, đó là những đoạn thơ hoặc là truyện thơ tâm sự về giọt mưa, giọt nắng, về một vùng biển đầy ắp sự vắng mặt... Nhạc tách riêng có khi nhún nhảy như loại đồng dao hay thanh bình ca, có khi lại rất thích hợp với ánh đèn màu và khói thuốc của vũ trường, cũng có khi dòng nhạc Trịnh Công Sơn gần gũi với thánh ca thanh thoát...

  Nhiều nhạc sĩ viết về tình yêu và quê hương.

  Tình yêu, với Trịnh Công Sơn, là diễm tình. Trước hết là phải đẹp, đẹp trong từng lời bội bạc, bước chân quay gót, trong dang dở và tan vỡ. Sẽ không có mối tình rách rưới hay nhầy nhụa, sẽ không có mối tình than khóc lâm ly, sẽ không có luôn cả đau khổ, hoặc nếu có chăng nữa thì đó là một nỗi đau khổ đã đành, dành sẵn, và cần được siêu sắc nuôi dưỡng cái giống nòi tình. Cái đẹp ở đây là cái đẹp siêu thực, tức là ít nhiều nhuốm màu sắc ý chí của kẻ chủ trương và đồng thời nhạt bớt hương vị của thường tình. Tình yêu lên ngôi. Một đỉnh chiêm ngưỡng đúng hơn là một điểm hẹn. Ðối tượng tình       yêu trở thành ý niệm. Trịnh Công Sơn nguyện làm kẻ hái lộc  chứ không phải hái trái. Lộc nõn và luôn cả lộc xoang ngọn tố trở trời. Tình yêu được thăng hoa để trở thành điểm ngắm. Nó vượt qua cái riêng tư, vị kỷ. Như Ðức Giáo hoàng của &quot;ái tình giáo&quot;, người nghệ sĩ lớn tiếng hô hào mọi người &quot;Hãy yêu nhau đi&quot;. Ðây là lời thần chú mở cửa địa đàng. Ðây mới thật là tình yêu cứu rỗi. Yêu trong một tình yêu rộng lớn, chung cùng. Như mỗi giai điệu trong đại hợp tấu. Yêu nghĩa là tỏa sáng. Phần nào giống như thủ pháp nhuộm mây nẩy trăng theo cách gọi của Thánh Thán (Vẽ mây đẹp để làm nổi trăng), Trịnh Công Sơn ca ngợi tình yêu bằng cách vẽ ra vùng ảnh hưởng của tình yêu qua giọt nắng thủy tinh, cây cầu, hạt mưa, hàng cây chụm đầu vào nhau... Khi vẽ ra áo xưa lồng lộng chẳng hạn, tác giả không vẽ vạt áo, mà vẽ kỷ niệm, vẽ không khí và hơi hám của áo.

  Ðó là những khối tình nở ra trong khói lửa, như những cánh hoa xương rồng giữa khô cằn gai góc. Bóng đen chiến tranh càng làm cho tình yêu thêm phần gấp gãy.

  Quê hương nổi bật ở hai nét lớn: nghèo và chiến tranh. Cái nghèo của quê hương thì có lắm truyện để nói, để tả, để mủi lòng. Cái nghèo còn là hậu quả của chiến tranh. Dứt chiến tranh là cứu giải cái nghèo. Và chiến tranh diễn ra không phải ở chiến trường, không phải do những người cầm súng, nó diễn ra ở bàn tròn, ở trong đầu óc những con người mua bán chiến tranh. Những bài hát trong hai tập Ca khúc da vàng và Kinh Việt Nam, cũng theo phép nhuộm mây nẩy trăng như có nói ở trên, nhưng ở đây được trưng dụng những màu sắc hoàn toàn điên đảo, không nhằm miêu tả hay tường thuật chiến tranh, mà vẽ ra những phóng xạ của chiến tranh. Do đó, đến khi chiến tranh kết liễu, nhạc anh vẫn tồn tại, vì nó vẫn còn công lực cảnh giác. Hình ảnh người nô lệ da vàng, vốn làm phật ý những người quốc gia chủ nghĩa, là một lối cưỡng từ đoạt ý rất kiến hiệu trong việc thiết lập đối thoại ban đầu. Ðây là một bước lùi giữa hai bước tiến, gần như       phương sách tự chuốt nhục của con người muốn đối phó  với tình hình đất nước nguy kịch đến độ chiến tranh không đủ để tiêu diệt chiến tranh, vũ lực không đủ để tiêu diệt vũ lực, mà trớ trêu thay phải có nghệ thuật hỗ trợ và nhất thiết là nghệ thuật trong nghệ thuật. Lập trường như thế này dễ hứng lấy búa rìu dư luận. Ngay giữa chiến tranh, anh đã vẽ ra thời buổi sau chiến tranh mà con người có quyền hưởng thụ và có nghĩa vụ tô bồi. Những dự phóng này nảy nở trên nền tảng làm bằng những ám ảnh mất mát, cái bấp bênh của những gì hiện có, nỗi bất lực không yêu được bội phần.

  Giữa một nền trời như vậy, thân phận của con người là một vấn nạn. Ta nên nói ngay: đây là một chủ đề tư tưởng, nếu không muốn nói là triết lý. Chủ đề được đề cập, phân tích, lý giải từ Ðông sang Tây, nhưng là do những nhà tư tưởng, triết gia và những nhà viết văn xuôi đề xướng.

  Giữa cõi vô thường, bị thường trực kềm kẹp bằng một nỗi khó sống, người nghệ sĩ trong những phút xuất thần tự đồng hóa với các vật thể vạn thù trong đời sống: có khi ta là mục đồng, là lá cỏ, cơn gió, có khi là giọt mưa tan giữa trời, là hòn cuội, con sâu. Nhưng trong khi cỏ suốt đời là cỏ, cuội trọn kiếp là cuội, thì con người mỗi phút mỗi chực vong thân.

  Trịnh Công Sơn chắp cánh cho tưởng tượng, và tưởng tượng len lỏi vào các hốc hẻm của đời sống, khiến cho anh sờ mó đến sự vật nào là sự vật ấy dường như bớt thật và trở nên lung linh bằng một quầng mộng ảo. Cho nên anh đi trước người khác một bước: ngạc nhiên trước người khác, mừng reo hay tư lự cũng trước người khác. Cái &quot;có&quot; đang nằm trong tay, anh đã sống với cái &quot;mất&quot; nó rồi. Ðóa hoa nào đi qua lòng anh cũng trở thành đẹp hơn vẻ đẹp thật và đóa hoa đương dộ lại nhuốm vẻ não lòng của héo úa.

  Sự sống bước giật lùi mỗi phút giây như hình ảnh cuốn chiếu. Trịnh Công Sơn quả quyết Chỉ có ta trong một đời và dứt khoát chọn lựa: Sống. Sống hết mình. Không khất hẹn, không chờ đợi, không ủy quyền. Anh vâng theo cái mệnh lệnh &quot;Hãy tận hưởng ngày hôm nay&quot; của thi sĩ Horace mà cố cách vặn lùi thời gian, sống chong chóng, thu  rút giấc ngủ, thót người trước cảnh Thành phố ngủ trưa (Ðêm thấy ta là thác đổ), xem giấc ngủ như là một cái dợm chết: Hôm nay thức dậy, ôi ngẩn ngơ tôi (Xa dấu mặt trời),  
  tự ru mình bằng cách Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui và rêu rao cuộc đời đáng sống.

  Phải ôm cho hết cuộc đời nhị nguyên cồm cộm này, bao gồm những cặp phạm trù khó dung nạp nhau nhưng khó thể phân ly: sống chết (chết từng ngày sống từng ngày, Buồn vui phút giây), buồn vui (Buồn vui kia là một, Nguyệt ca), hạnh phúc khổ đau (Hãy trao cho nhau hạnh phúc lẫn thương đau, Hãy yêu nhau đi), tình yêu mật ngọt mật đắng (Lặng lẽ nơi này)... cái mặt phải trái của sự vật sao mà cận kề nhau đến thế, như đêm ngày, nhật nguyệt, như sum họp với chia phôi. Khổ cho kẻ nào chủ phân biệt !

  Phải quên đi những ám ảnh của tuổi tác (Chập chờn lau trắng trong tay, Chiếc lá thu phai) và chuẩn bị tinh thần cho cái phút sau rốt của đời người:

  <i>... một trăm năm sau mãi ngủ yên </i> (Sẽ còn ai)<br> 
  <i>... mai kia chào cuộc đời</i> (Những con mắt trần gian)<br> 
  <i>... một hôm buồn lên núi nằm xuống</i> (Tự tình khúc)<br> 
  <i>... một lần nằm mơ thấy tôi qua đời </i> (Bên đời hiu quạnh).

  Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ đầu tiên viết về thân phận con người. Ðể phục vụ mục tiêu ấy anh đã sai sử lời, nhạc và tư tưởng kết hợp thành một thể thống nhất và đã thành đạt trong công cuộc thể nghiệm một dòng nhạc vốn không dễ nhập cảnh vào lòng quần chúng trong buổi đầu. Có thể nói anh đã khẳng định thân phận bằng thơ và bằng nhạc: đây là sự đóng đinh màu hồng cho con người thời đại.

  Cùng một trật, ta còn chứng kiến một công cuộc thể nghiệm của tiếng Việt trên những chặng đường mới của ngôn ngữ với những kết hợp từ ngữ tài hoa, những góc độ thu hình  
  lạ lẫm, những tri giác dày dặn nhiều tầng, đồng thời làm sáng giá những sự vật thông thường và tầm thường, khả năng tưởng tượng bay bổng.

  Cuối những năm 50 và đầu những năm 60, xuất hiện một số ca khúc với nhan đề lạ tai, như Lời buồn thánh, Diễm xưa, Tuổi đá buồn, Vết lăn trầm, Biển nhớ, Dấu chân địa       đàng... Ðó là những cửa ngõ vào khu vườn siêu thực đang  rộ lên những sắc hoa tươi mới trong thời kỳ ấy: <i>loài sâu ngủ quên trong tóc chiều... thương cho người rồi lạnh  
  lùng riêng... tiếng hát ru mình trong giấc ngủ vừa... hôm nay thức dậy không còn thấy loài người... hãy nghe đời nghiêng... chiều đã đi vào vườn mắt em... ngày sau sỏi đá  
  cũng cần có nhau...</i>

  Người nhạc sĩ này đặc biệt sâu nặng với những tính từ: <i> đời bồng bềnh, môi rồ dại, bóng lung linh, tiếng hát lênh đênh, một vòng tiều tụy, bờ cỏ non mộng mị, phố xá thênh thang, mắt xanh xao, hồn xanh buốt, đêm thần thoại, cành bão bùng</i>... Những hình dung từ này cùng chung một thể thái, hay còn gọi là đồng vị (isotopie) và trở đi trở lại hơn một lần qua bài hát. Trong số này, có tần số xuất hiện cao nhất là: &quot;mong manh&quot; (<i>tình mong manh, gió mong manh, cỏ lá mong manh, sống chết mong manh, tay gối mong manh, nụ cười mong manh.</i>..) như thể là một ám ảnh lớn trong vũ trụ quan và nhân sinh quan của nhạc sĩ.

  Lời trong ca khúc Trịnh Công Sơn đã tạo ra tên tuổi Trịnh Công Sơn. Lời ở đây, như đã nói, là truyện thơ, là hình ảnh siêu thực, nét chấm phá, những hoa gấm cho sóng nhạc  
  và có những giây lát cao độ, lời được đặc cách hóa kiếp thành kinh. Kinh là những lời ước nguyện nhằm chuyển hóa thực tại. Kinh là tinh túy của lời được kinh qua sản xuất,  
  lặp đi lặp lại để cuối cùng kết tinh dưới hình thức đơn khiết, cô đọng. Trong ca khúc Trịnh Công Sơn, ta nhận ra người mẹ cầu kinh gởi gắm cho một Ðấng Vô Hình, Siêu Nhiên nào chăng ? Không, đây là một loại kinh do chính mình phát nguyện, dóng tiếng và gởi gắm lại cầu nguyện cho con ở chiến trường có nghĩa là cầu nguyện cho mình có đủ sức mạnh đối phó với tình huống bất trắc, và sức mạnh ấy phát sinh từ ngọn đèn thắp thì mờ giữa đêm khuya, chẳng hạn; thiếu nữ cầu nguyện cho mối tình của mình ở bờ sông và lời kinh này sẽ làm bằng im lặng, gió trời và kỷ niệm.

  Trên đây là một số cảm nghĩ về ca khúc Trịnh Công Sơn, những cảm nghĩ vụn rời, thiếu thừa không rõ, vừa chắp nối vào những bài viết khác, vừa gợi mở những bài viết về sau chung quanh đề tài này. Một đề tài tát không cạn.

  <b>Bửu Ý</b><br> 
  Huế 08/1990

  (*) Thay lời tựa do chúng tôi nhan đề.


title: Trịnh Công Sơn, từ bài hát đầu đến bài hát cuối
created: 2005-03-17 15:10:57+00:00
edited: 2014-06-23 16:49:28+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Cao Huy Thuần
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Cao Huy Thuần, 03.05.2003
url_id: TCSTuBaiHatDau
body:
  <p><i>
  Trong diễn từ <b>Trịnh Công Sơn, từ bài hát đầu đến bài hát cuối</b> đọc ở đêm nhạc <a href="/gioi-thieu/sinh-hoat/2003DemTCS/">Trịnh Công Sơn, Hòa Bình và Tình Yêu</a>
  do Hội văn hoá Trịnh Công Sơn tổ chức ngày 03/5/2003 tại thành phố
  Paris, anh Cao Huy Thuần đă trích dẫn những giọt mưa vui nhưng hạt nắng
  buồn, hay người đã đến mà người đã vắng, rồi một mẹ vỗ tay chào mừng
  chiến tranh giữa lúc một chị hân hoan reo đón hòa bình v. v…để đề cập
  đến sự nghịch lý - vô thức lẫn ý thức - trong lời ca Trịnh Công Sơn.
  Bao nhiêu đối kháng là ngần ấy mâu thuẫn ray rứt trong lòng người nhạc
  sĩ. Mà có thật đấy là nghịch lý ? hay nơi tâm thức một người nghệ sĩ
  đích thực thì điều này chính là nối tiếp hay hệ quả của điều kia ?<br />
  <br />
  <b>tcs-forum.org</b> trân trọng giới thiệu dưới đây bài nói chuyện ấy của anh Cao Huy Thuần. [MN]
  </i></p>

  <p><br />
  Thưa các anh chị,<br />
  <br />
  Khi nãy, tôi có nhắc một câu của Trịnh Công Sơn về Huế : bài hát nào
  của anh cũng có Huế trong đó tuy không nói trực tiếp. Bây giờ, tôi xin
  nói một chuyện khác cũng hiện diện cùng khắp trong các bài hát của anh
  tuy không chỉ đích danh. Đó là những đối nghịch, mâu thuẫn. Đối nghịch
  trong lời, trong chữ. Đối nghịch trong ý tưởng. Đối nghịch từ trong vô
  thức. Đối nghịch có ý thức. Và như vậy, từ bài đầu đến bài cuối, từ
  những bài hát làm thuở hai mươi đến những bài hát làm trong cơn bệnh.<br />
  <br />
  Tôi xin bắt đầu với những bài hát đầu. Đây là những lời, những chữ vọt
  ra như từ đâu trong vô thức, nghĩa là một cách bất ngờ, tự nhiên. Tôi
  trích bài hát nổi tiếng đầu tiên, <b>Nhìn những mùa thu đi</b>, ngay câu đầu tiên, thuộc lòng từ 40 năm trước : 
  </p>
  <p align="center">
  <i>Nhìn những mùa thu đi / em nghe sầu lên trong nắng</i>
  </p>
  <p>
  Có thể Trịnh Công Sơn muốn nói : trong nắng của mùa thu đã có buồn.
  Nhưng nói như vậy thì bao nhiêu người đã nói, có gì lạ. Cái lạ là nắng
  thường đi đôi với buồn thành một cặp đối nghịch trong Trịnh Công Sơn,
  trong khi mưa đi đôi với vui, vì <b>mưa hồng</b>. Anh chị không tin, tôi xin trích một bài hát nổi tiếng khác, cũng trên 35 năm rồi, bài <b>Nắng thủy tinh</b> :
  </p>
  <p align="center">
  <i>Lùa nắng cho buồn vào tóc em</i>
  </p>
  <p>
  Sao không lùa mây, lùa sương, lùa khói, lùa buổi chiều, mà lại lùa nắng
  thì tóc mới buồn ? Tại sao nắng lại buồn ? Tại vì hễ Trịnh Công Sơn nói
  một điều gì rồi thì ưa nói ngược lại ngay, như thử hễ có xuôi thì phải
  có ngược, cái cặp xuôi / ngược đó sóng đôi với nhau chung thủy hơn cả
  vợ chồng. Đây là một bài hát nổi tiếng khác, vẫn là những bài hát đầu :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Trời xanh trong mắt em sâu
  <br />

  Mây xuống vây quanh giọt sầu</i>
  </p>
  <p>Sao trời xanh mà có mây xuống ? Sao trời xanh mà sầu ? Chốc nữa về
  nhà, chúng ta thử nhìn trong mắt người yêu xem thử có phải vừa có trời
  xanh vừa có giọt mây không.<br />
  </p>
  <p>Mùa xuân của Trịnh Công Sơn cũng vậy, cũng xuôi ngược. Mùa xuân đến
  thì ai trong chúng ta cũng thấy hoa nở. Trịnh Công Sơn thấy gì ?
  </p>

  <p align="center"><i>
  Mùa xuân vừa đến /  xin mãi ăn năn mà thôi</i>
  </p>
  <p>
  Sao không phải mùa thu, sao không phải mùa đông, ăn năn thì có gì vui ?<br />
  </p>
  <p>Sao lại lựa mùa xuân để ăn năn ? Tôi trích thêm một mùa xuân khác :
  </p>

  <p align="center"><i>
  Em đứng lên mùa xuân vừa mở<br />

  Nụ xuân xanh cành thênh thang</i>
  </p>
  <p>
  Khoan hý hửng ! Trịnh Công Sơn hát tiếp theo liền :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Nụ xuân xanh cành thênh thang<br />

  Chim về / vào ngày tuổi em / trên cành bão bùng</i>
  </p>
  <p>Cành vừa mới thênh thang sao đã bão bùng ? Sao lại bão bùng trong
  mùa xuân ? Đặc điểm của Trịnh Công Sơn là ở chỗ đó : không có cái vui
  nào trong Trịnh Công Sơn mà không có cái buồn đi theo liền. Vui / buồn
  đi với nhau thành cặp, mặn nồng hơn cả tình nhân. Đây, cặp tình nhân
  vui-buồn đi với nhau :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Cuộc tình lên cao vút / như chim mỏi cánh rồi<br />
  </i>
  </p>
  <p align="left">Lên cao, mà lại cao vút, sao lại mỏi, mà lại mỏi rồi ? Rồi sao nữa ?
  <br />
  </p>
  <p align="center"><i>Như chim xa lìa bầy / như chim xa lìa trời / như chim bỏ đường bay
  </i></p>

  <p>
  Lên cao vút, mình cứ tưởng là tìm trời mà lên, ấy không phải, ấy là xa lìa trời.<br />
  </p>
  <p>Mặt trời của Trịnh Công Sơn cũng vậy thôi :
  </p>

  <p align="center"><i>
  Mặt trời mặt trời đã lên<br />
  Một ngày một ngày đã qua rồi</i>
  </p>
  <p>
  Mặt trời lên là hết ngày ? Thế mà mình cứ tưởng là mặt trời xuống thì ngày mới qua.<br />
  </p>
  <p>Chắc các anh các chị nghe hát quá nhiều rồi về cặp đi / về - <b>Một cõi đi về</b>-
  cho nên tôi không nói nữa đến cái tứ bất tuyệt đó trong Trịnh Công Sơn.
  Chẳng ai biết anh đi hay về, vì chưa về đã đi, chưa đi đã về. Anh hát
  ru cũng vậy :
  </p>

  <p align="center"><i>
  Người đã đến và người đã vắng<br />
  Em hãy ngủ đi<br />
  Ngoài phố kia  loài người đã về<br />
  Em hãy ngủ đi</i>
  </p>
  <p>
  Vừa mới đến đã vắng, tưởng đi mất rồi, lại về. Suy luận thì mệt quá, em ngủ luôn.<br />
  </p>
  <p>Trong vô thức của sáng tạo, đối nghịch đã hiện diện cùng khắp như
  vậy, nói gì đến những đối nghịch có ý thức. Hai mươi năm, cái gì xảy ra
  từng ngày, xin nhường các anh chị tìm câu trả lời riêng trong sâu thẳm
  của lương tâm mỗi người và lương tâm lịch sử, nhưng chắc chắn từng ngày
  nội chiến xảy ra trong lòng Trịnh Công Sơn khi anh lao mình chống chiến
  tranh. Đại bác pháo kích ngay trong gan ruột anh khi anh hát toàn những
  câu mâu thuẫn :
  </p>

  <p align="center"><i>
  Mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh<br />
  Chị vỗ tay hoan hô hòa bình<br />
  Người vỗ tay cho thêm thù hận<br />
  Người vỗ tay xa dần ăn năn</i>
  </p>
  <p>Nếu các anh chị dùng màu đỏ để chỉ hy vọng tươi sáng và màu trắng để
  chỉ hai tay đầu hàng, thì cặp cờ đỏ / cờ trắng cùng đi với nhau ra mặt
  trận. Cờ đỏ hô xung phong :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Bao nhiêu năm nhục nhằn đã qua<br />
  Hôm nay thấy mặt trời rực sáng<br />
  Trong tim người trong tim ta ...
  </i></p>
  <p>
  Cờ trắng phất lên liền :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Bạn bè ngồi quanh tuốt sáng giáo gươm<br />
  Từng ngày đảo điên giết chết linh hồn<br />
  Một ngày cầu xin thong dong con đường<br />
  Một chiều được quên ngồi chờ tình nhân</i></p>
  <p align="left">Trong tình yêu cũng vậy, cờ đỏ / cờ trắng xáp lá cà nhau, bất phân thắng bại. Cờ đỏ tung hô :
  </p>

  <p align="center"><i>
  Một ngày tình cờ biết em / là ngày lạ lùng nhất trần gian<br />
  Cuộc đời này đã có em / từng ngày từng ngày nhớ ơn đời</i>
  </p>
  <p>
  Cờ trắng kéo lên liền, tận nóc nhà :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Tôi xin năm ngón tay em thiên thần<br />
  Trên vùng ăn năn qua cơn hờn dỗi<br />
  Tôi xin năm ngón tay em đưa vào cô đơn
  </i></p>
  <p>Biết làm sao được ! Chiến tranh, cũng như tình yêu, vốn là đối chọi,
  giằng co, bức xé giữa hai đấu thủ. Còn cuộc đời thì sao ? Ôi thôi, cờ
  đỏ bắc loa kêu ơi ới : đừng tuyệt vọng, tôi ơi, đừng tuyệt vọng. Cờ
  trắng buông tay, úp mặt :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Đời đã khép và ngày đã tắt<br />
  Em hãy ngủ đi<br />
  Đời mãi đêm và ngày mãi buồn<br />
  Em hãy ngủ đi</i>
  </p>
  <p>Cả cờ đỏ và cờ trắng ôm nhau ngủ. Ngủ. Tiếng ru. Bà mẹ. Cái nôi. Đứa
  bé. Bào thai. Cát bụi. Cội nguồn. Hư vô. Rất phản bội Trịnh Công Sơn
  nếu tách nhạc anh ra làm ba phần, vun quén phần này, chôn vùi phần kia
  : chiến tranh, tình yêu, cuộc đời. Cả ba là một, vì cả ba chỉ nói về
  một chuyện thôi là con người, và con người thì ai mà chẳng có mâu thuẫn
  nội tâm ? Vấn đề là sống thế nào với những mâu thuẫn đó, giải quyết
  chúng thế nào. Trịnh Công Sơn đã sống rất đẹp, rất trọn vẹn, rất trung
  thành với những mâu thuẫn của mình, và chính từ trên những mâu thuẫn đó
  mà anh sáng tạo, để lại cho chúng ta cả một gia tài nghệ thuật. Thay vì
  kết án những mâu thuẫn đó, chúng ta cám ơn. Như cám ơn tâm sự <i>bất tri tam bách</i> của Nguyễn Du. 
  </p>
  <p>
  Đó là những bài hát lúc trước. Cuối đời, vẫn những mâu thuẫn đó phục
  kích nhau trên giường bệnh của Trịnh Công Sơn. Hai bài hát cuối cùng
  của anh lấy biển làm đề tài vì hình ảnh sóng biển xô nhau, đập vỡ nhau,
  đập vỡ bờ là hình ảnh sống động của xung đột :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Biển sóng biển sóng đừng xô nhau<br />
  Ta xô biển lại sóng về đâu
  </i></p>
  <p>Ta xô biển lại ... Ghê quá! Như thế là cũng có một chút cờ đỏ đấy.
  Nhưng, trong sóng biển xô nhau, chợt Trịnh Công Sơn thấy hiện ra cái
  đối nghịch sâu sắc nhất ám ảnh anh suốt đời, từ khi anh viết trong <b>Kinh Việt Nam</b> rằng "<i>có một điều gì không thật suốt hai mươi năm nay</i>"
  : đó là cặp đối nghịch thật thà / giả dối đã đem lại lận đận cho người
  nghệ sĩ trong chiến tranh, trong tình yêu, trong cuộc đời. Trong chiến
  tranh, anh mơ ước :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Đường Việt Nam hôm nay có bước chân Tự do<br />
  Người Việt Nam hôm nay sống với nhau thật thà</i>
  </p>
  <p>Trong tình yêu, anh nhiều lần quỳ gối, để tay lên ngực, tuyên ngôn tha thiết : <i>yêu em thật thà</i>. Bây giờ đây, ở cuối đời, anh xua đuổi giả dối như xua yêu quái :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Biển sóng biển sóng đừng xô tôi<br />
  Đừng cho tôi thấy hết tim người<br />
  Biển sóng biển sóng đừng âm u<br />
  Đừng nuôi trong ấy trái tim thù</i>
  </p>
  <p>Tôi bỗng giật mình trước chữ <i>đừng</i>. Hình như suốt đời Trịnh Công Sơn đã làm người nghệ sĩ hát chữ <i>đừng</i> : <i>đừng</i>, trước hận thù ; <i>đừng</i>, trước
  chém giết ; <i>đừng</i>, trước xung đột ; <i>đừng</i>, trước giả dối. Trong cái vẫy
  tay từ giã biển, <i>biển nghìn thu ở lại, nghìn thu ngậm ngùi</i>, anh vẫn <i>đừng</i> :
  </p>
  <p align="center"><i>
  Biển đánh bờ<br />
  Xôn xao bờ đánh biển<br />
  Đừng đánh nhau ...</i>
  </p>
  <p>Đừng đánh nhau ! Đó là mệnh lệnh của Trịnh Công Sơn trước khi từ giã
  đời. Nhưng anh đã quá biết rồi, mâu thuẫn có bao giờ nghe mệnh lệnh đâu
  ! Cách duy nhất để chúng tan biến đi là thăng hoa chúng nếu bạn làm
  nghệ thuật. Trịnh Công Sơn đã thăng hoa như vậy suốt đời. Trong chiến
  tranh, anh thăng hoa mâu thuẫn trong anh bằng Quê Hương, Quê Hương thơm
  tho mà anh vinh danh, ca hát, mơ ước. Trong tình yêu và trong cuộc đời,
  anh có một câu hát rất lạ : <i>yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ</i>.
  Trong chiến tranh, trong tình yêu, trong cuộc đời, trên mọi mâu thuẫn,
  tiếng hát của Trịnh Công Sơn nở ra, như trên bùn, một đóa sen nhân ái.
  Có ai để ý với tôi chút chi tiết này không : có nhiều hoa hồng trong
  những bài hát trước của Trịnh Công Sơn, và có nhiều hoa sen trong những
  bài hát về
  sau : </p>
  <p align="center"><i>
  Sen hồng một nụ<br />
  Em ngồi một thuở<br />
  Một thuở yêu nhau<br />
  Có vui cùng sầu
  <br />

  Bao nhiêu sen xanh sen hồng / với dòng sông ...</i>

  </p>
  <p>
  Tôi vừa nói về hai bài hát cuối của Trịnh Công Sơn về biển, <b>Sóng về đâu</b> và <b>Biển nghìn thu ở lại</b>. Bài hát cuối thứ ba mà Trần Thu Hà sẽ hát tiếp theo đây là<i> </i><b>Tiến thoái lưỡng nan</b>.
  Trong mấy trăm bài hát của anh, Trịnh Công Sơn chưa lần nào hạ mình đến
  cái mức phải vay mượn một thành ngữ chữ Hán nôm na, dễ dãi để làm nhan
  đề. Cái nhan đề "tiến thoái lưỡng nan" nghe không thơ chút nào, chẳng
  Trịnh Công Sơn gì cả, nhưng ai có thể đề nghị một nhan đề nào khác nói
  trắng ra hơn được nữa những đối nghịch, mâu thuẫn, âm thầm xâu xé Trịnh
  Công Sơn suốt đời ? Có một nhan đề nào khác gói ghém trọn vẹn tâm sự
  bất an của Trịnh Công Sơn từ trong những bài hát đầu tiên ? <b>Tiến thoái lưỡng nan</b>
  là một bài hát thật buồn, buồn nhẹ cho nên buồn mênh mông, buồn của
  hoàng hôn phủ xuống chiều, buồn của hoàng hôn phủ xuống đời - <i>vàng phai nhè nhẹ chiều
  hôm cửa nhà</i> - buồn của người sắp ra đi, cõi xa mây phủ, không biết đi đâu về đâu – <i>về đâu cuối ngõ về đâu cuối trời</i>.
  Bài hát thật buồn, đến muốn khóc, và đơn giản, đơn giản đến mức không
  thể đơn giản hơn được nữa. Tôi đã thử đếm có bao nhiêu chữ trong bài
  hát. Vỏn vẹn 48 chữ, láy đi láy lại hai chữ lận đận : <i>ngày xưa lận đận</i> ... <i>ngày nay lận đận, đi về lận đận, tiến thoái lận đận</i>.
  Rồi bỗng nhiên, nhẹ như khói, nhẹ như buổi chiều, lận đận tan vào hư
  không. Đây không phải là lần đầu anh nói đến hư không ; hư không là một
  tứ lớn trong lời ca của anh, và anh thấy hư không cả trên nụ cười giai
  nhân - <i>môi em cười như lá hư không</i>. Nhưng đây là lần đầu, gần
  như lần đầu, hư không đến ở cuối bài hát, chấm dứt bài hát, như giải
  đáp cuối cùng của mọi chuyện, mọi sự việc, mọi tranh chấp, mọi đối
  nghịch, mọi mâu thuẫn, mọi thị phi. <i>Ngày nay lận đận là
  giọt hư không</i>...
  <br />
  <br />
  <br />
  <b>Cao Huy Thuần</b><br />
  03.05.2003<br />

  </p>


title: Thư của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gửi nhà thơ Ngô Kha: Thực hay giả?
created: 2005-08-31 14:33:28+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:27+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Thái Ngọc San, Thanh Niên online, 25/06/2004.
url_id: ThuTCSguiNgoKhaThucHayGia
body:
  <p><br />
  <b>Báo Thơ</b>, phụ bản của Báo Văn Nghệ - Hội Nhà văn Việt Nam (số
  12/6/2004) đăng một bản như tư liệu có nhan đề <a href="/writings/ThuGuiNgoKha"><b>Thư của nhạc sĩ Trịnh
  Công Sơn gửi nhà thơ Ngô Kha</b></a> nhân sự kiện cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
  được trao Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới.</p>
  <p>Lời giới thiệu bức thư này viết ngắn gọn: “<i>Xin trân trọng được giới
  thiệu lá thư của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gửi nhà thơ (liệt sĩ) Ngô Kha
  trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước</i>”.</p>

  <p>Bức thư được đăng có ba đoạn (hay dòng) bị lược bỏ, nhưng phần còn
  lại dài đến 1,5 trang báo. Thư lại không ghi ngày tháng viết, chỉ ghi
  năm 1974 ở cuối thư, như ghi chú của một tác phẩm văn học. Và với một
  tư liệu quan trọng như thế về hai con người nổi tiếng đều đã quá cố,
  liên quan đến một giai đoạn lịch sử của đất nước, tờ báo lại không đăng
  kèm theo bút tích hoặc thủ bút nào của tác giả, cũng không hề có một
  dòng về xuất xứ của nó.</p>
  <p>Trước khi nói đến vấn đề bức thư, tôi xin được nói một chút về mối
  quan hệ của tôi với hai người vì có thể nó sẽ làm sáng tỏ một số khúc
  mắc. Tôi quen biết nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và thân thiết như ruột thịt
  với nhà thơ - liệt sĩ Ngô Kha từ năm 1968. Năm 1970, nhà thơ Ngô Kha,
  nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và các anh Trần Viết Ngạc, Lê Khắc Cầm, Chu Sơn
  và tôi cùng chủ trương tờ báo đấu tranh bán công khai Tự Quyết, xuất
  bản được 2 số ở Huế. Bản nhạc Ta phải thấy mặt trời của nhạc sĩ Trịnh
  Công Sơn lần đầu tiên được in ở đây. Từ đó cho đến giữa năm 1972 (lúc
  tôi thoát ly, anh Ngô Kha bị ngụy quyền bắt rồi bị thủ tiêu) anh Ngô
  Kha và tôi có gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn một vài lần, cả ở Huế, cả ở
  Sài Gòn. Đó là thời gian tôi gần như có mặt thường xuyên bên cạnh anh
  Ngô Kha.</p>
  <p>Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
  Thư của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn... đoạn mở đầu viết: “<i>Kha, lá thư nhận
  được sau cùng của Kha gởi từ Huế vào, mình còn nhớ một điều: Kha không
  chịu lánh mặt một thời gian dù đã bị hăm dọa...</i>". Đọc đoạn thư này tôi
  cảm thấy ngờ ngợ vì vào thời gian bức thư ra đời (1974, theo ghi chú ở
  cuối thư) là lúc nhà thơ Ngô Kha đã bị ngụy quyền thủ tiêu (lúc bấy giờ
  gọi là mất tích). Còn thời gian trước đó, tôi có thể khẳng định rằng
  anh Ngô Kha không hề viết cho nhạc sĩ Trịnh Công Sơn một bức thư nào.
  Đó là những năm cao trào của phong trào đô thị Huế mà nhà thơ Ngô Kha
  là một ngọn cờ, anh gần như suốt ngày có mặt trên đường phố trong các
  cuộc bãi khóa, xuống đường. Cả trong thời gian ở tù, anh Ngô Kha cũng
  không viết thư cho ai, kể cả những người thân nhất của anh, trong đó có
  tôi. Mặt khác, vào thời điểm ấy, nếu có một bức thư nào của nhà thơ Ngô
  Kha gửi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thì chắc chắn bây giờ gia đình nhạc sĩ
  Trịnh Công Sơn còn lưu giữ, vì giữa hai người ngoài tình bạn còn có mối
  quan hệ khác. Thứ hai, tôi lại càng ngờ ngợ hơn nữa khi đọc một số từ,
  cụm từ trong bức thư vốn rất xa lạ với Trịnh Công Sơn trước năm 1975
  như: “<i>tiêu diệt tự do tư tưởng</i>”, "<i>tập thể nhân dân</i>", "<i>vấn đề tổ chức cơ
  cấu</i>"... Tôi cũng rất lấy làm lạ rằng, vào thời điểm ấy (1974) mà nhạc
  sĩ Trịnh Công Sơn có thể viết được một bức thư dài như thế (có thể dài
  nhất trong đời Trịnh Công Sơn) và lại thể hiện rất rõ ràng quan điểm
  của mình. Đây không phải là vấn đề tô hồng hay bôi đen nhưng quả thật
  với riêng nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thì đây là một hiện tượng rất lạ.</p>
  <p>Tất nhiên trên đây là cảm nhận riêng tư của tôi thông qua mối quan
  hệ với hai người. Tôi cũng đã hỏi ý kiến của một số người quen biết,
  gần gũi với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và Ngô Kha, như nhà văn Hoàng Phủ
  Ngọc Tường, nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, nhà thơ Võ Quê... và họ
  cũng đều bày tỏ mối cảm nhận như tôi. Và vừa qua, nhân Festival thơ Huế
  2004, vấn đề bức thư cũng rộ lên trong câu chuyện bên lề của cuộc gặp
  gỡ. Điều rất lạ ở đây là nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo (Trưởng ban Biên tập
  Báo Thơ và là người trực tiếp cung cấp bức thư) thay vì cho biết nguồn
  gốc bức thư, ông lại nói cười một cách lấp lửng, làm cho mối nghi ngại
  càng lớn hơn.</p>
  <p>Tôi nghĩ rằng, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nhà thơ - liệt sĩ Ngô Kha
  đều là người nổi tiếng mà cuộc đời, sự nghiệp của họ gắn liền với một
  giai đoạn lịch sử của đất nước. Và do hai người đều đã khuất, nên tất
  cả các tư liệu lịch sử liên quan đến họ cần phải có cơ sở kiểm chứng,
  không chỉ để cho họ mà còn cho những người yêu mến họ và các thế hệ
  sau. Và tôi cũng nghĩ rằng, chỉ một thông tin, một tư liệu nhỏ đăng
  trên báo, người viết cũng cần phải ghi chú nguồn trích dẫn, thế thì tại
  sao với một bức thư quan trọng như thế mà người cung cấp và tờ báo lại
  không có một dòng nào ghi chú về xuất xứ của nó ?</p>
  <p><b>Thái Ngọc San</b><br />
  Thanh Niên online, 25/06/2004.</p>


title: Tôi gọi Trịnh Công Sơn là người thơ ca
created: 2004-10-13 13:44:07+00:00
edited: 2006-08-21 14:06:25+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/x-rst
description: Văn Cao. Lời bạt cho tập nhạc "Em còn nhớ hay em đã quên".
url_id: ToiGoiTCSLaNguoiThoCa
body:
  Tôi gọi Trịnh Công Sơn là người thơ ca (Chantre) bởi ở Sơn, nhạc và thơ quyện vào nhau đến độ khó phân định cái nào là chính, cái nào là phụ. Và bởi Sơn đã hát về quê hương đất nước bằng cả tấm lòng của một đứa con biết vui tận cùng những niềm vui và đau tận cùng những nỗi đau của Tổ quốc mẹ hiền.

  Mãi hơn một năm sau ngày 30 tháng 4, chúng tôi mới thực sự nhìn mặt tay cầm tay lần đầu, nhưng tôi có cảm giác như chúng tôi đã là bạn của nhau tự bao giờ, mặc dù giữa tôi và Sơn còn cả một thế hệ đệm. Nói cách nào đó, tôi đã gặp Sơn từ những ngày đất nước còn chia hai miền và còn chìm trong khói lửa. Tôi muốn nhắc đến ở đây một kỷ niệm không thể quên ở nhà một người bạn trẻ. Đêm ấy lần đầu tiên tôi nghe (cũng có nghĩa là gặp) Trịnh Công Sơn... Những bạn trẻ hát cho tôi nghe gần suốt đêm hàng loạt ca khúc Trịnh Công Sơn  (Không biết họ học ở đâu?) hát say sưa đến nỗi đứt cả dây của cây đàn guitar duy nhất có trong nhà. Sau này, Sơn kể cho tôi nghe rằng những bài đó, Sơn đã sáng tác trong những ngày trốn lính, sống lê la với bạn giang hồ.

  Trong âm nhạc của Sơn, ta không thấy dấu vết của âm nhạc cổ điển theo cấu trúc bác học phương Tây. Sơn viết hồn nhiên như thể cảm xúc nhạc thơ tự nó trào ra. Nói như nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, người bạn già của tôi, <i>"Trịnh Công Sơn viết dễ như lấy chữ từ trong túi ra".</i> Cái quyến rũ của nhạc Trịnh Công Sơn có lẽ chính là ở chỗ đó, ở chỗ không định tạo ra một trường phái nào, một triết học nào, mà vẫn thấm vào lòng người như suối tưới. Với những lời, ý đẹp và độc đáo đến bất ngờ hôn phối cùng một kết cấu đặc biệt như một hình thức của dân ca hầu như không thay đổi, Trịnh Công Sơn đã chinh phục hàng triệu con tim, không chỉ ở trong nước, mà cả ở bên ngoài biên giới nữa. Và nếu không lầm thì dấu ấn của Sơn đã ít nhiều in trên tác phẩm của một số nhạc sĩ thời kỳ sau 1975.

  Có lẽ cũng không cần nghe lại nữa, dù bây giờ và sau này Sơn có in thêm, một lần là đủ, từ cái đêm chiến tranh ấy, tôi biết mình đã gặp một - tâm - hồn - chị - em xẻ chia <b>Một cõi đi về</b>. Và tôi viết lời bạt này cho tập nhạc của Sơn như giữ một lời hẹn thầm chưa ngỏ, lời hẹn của một tri âm với tri âm...

  <b>Văn Cao</b>


title: Tôi phát biểu về Trịnh Công Sơn và những ca khúc phản chiến của anh
created: 2004-12-16 20:12:03+00:00
edited: 2014-06-23 14:28:54+00:00
topic_id: tieu-su
tag: 3-bai-viet
author: Bửu Chỉ
status: publié
creator: phuoc
editor: phuoc
language: vi
related: 0
content_type: text/html
description: Bửu Chỉ, 25-4-2001.
url_id: ToiPhatBieuTCS
body:
  <p class="formHelp">[Gần 30 năm sau hoà bình, <b>Ca khúc da vàng</b> vẫn chưa được phép phổ biến trong nước, Bửu Chỉ, sau ngày Trịnh Công Sơn mất, đã "giơ tay" dõng dạc xin cho <b>Tôi phát biểu về Trịnh Cộng Sơn và những ca khúc phản chiến của anh</b>. Ngược lại trước đó, nhân bước chuyển biến mới của hội hoạ Bửu Chỉ, Trịnh Công Sơn đã say mê giải thích <a href="/writings/articles/BuuChiTuBanChat"><b>Bửu Chỉ, tự bản chất là một con người phản kháng</b></a>. (<a href="mailto:tacgia@gmail.com"><b>PvĐ</b></a>, 14.12.2004)]
  <br />
  <br />
  <br />
  </p>


  <div style="display: block; float: right; margin: 1em; border: 1px solid #8cacbb;"><img src="/paintings/buu-chi-ve-tcs/bybc4.jpg" alt="TCS by Bửu Chỉ" title="TCS by Bửu Chỉ" /><br />
  Trịnh Công Sơn by Bửu Chỉ</div>

  <p>
  Lúc 12 giờ 45, ngày 01 tháng 4 năm 2001, Trịnh Công Sơn đã ra đi.
  Trái tim nhân ái và nhạy cảm ấy đã ngừng đập; bộ óc
  đầy mỹ cảm và sáng tạo ấy đã thôi vận động. Anh đã
  để lại cho bạn bè và những người hâm mĩ anh một nỗi
  tiếc thương vô hạn. Một sự mất mát lớn, một khoảng
  trống không gì bù đắp nỗi cho nền âm nhạc hiện đại
  Việt Nam. Một nhạc sĩ nỗi tiếng cùng thời đã nhìn nhận
  một cách vô tư rằng Trịnh Công Sơn là người viết tình
  ca hay nhất thế kỷ của Việt Nam. Nói về sự ra đi của
  anh, những người mến mộ còn ở lại cái cõi trần ai này
  đã bày tỏ bằng nhiều cách với nhiều ý nghĩa khác nhau.
  Nhưng nói bằng cách gì và với ý nghĩa nào thì cũng không
  thể làm vơi đi được nỗi đau thương và mất mát ấy. Rõ
  ràng là có một sự biến mất về hình hài vật chất mà
  cha mẹ anh đã tạo nên anh. Quy luật tự nhiên của vũ trụ
  vô tình vốn hữu sinh thì hữu diệt, hữu hình thì hữu hoại.
  Nhưng mà thật ra anh vẫn ở lại, ở lại mãi mãi với nền
  âm nhạc, với nền văn minh và văn hóa nước nhà. Cả một
  đời lao động sáng tạo cật lực anh đã góp được vào
  trong sự nghiệp nghệ thuật chung của cả nước hơn 600 ca
  khúc. Một sự nghiệp đồ sộ. Và đây chính là cái phương
  tiện, cái quyền năng đã giúp anh chống lại định mệnh.
  Cái định mệnh của đời người vốn khắc nghiệt và độc
  ác đã chưa từng bao giờ cho phép ai sống đến tận cùng
  niềm vui và nỗi khát vọng sống như chính mình mong muốn. </p>

  <p>Đối với cộng đồng xã hội, một khi anh nằm xuống, anh đã thanh thỏa hết mọi "trái khoản"
  một cách sòng phẳng với trần gian. Một đời mình anh đã
  làm hết mọi điều mà anh mong muốn, và đã ra đi đúng lúc.
  Còn tất cả những gì mà anh đã để lại cuộc đời nó
  sẽ cứ tồn tại một cách hiển nhiên và minh bạch. Không
  có gì đáng trách và cũng không có gì phải hồ nghi cả.
  </p>
  <p>Thiên tài ư ? Anh đâu cần cái hư
  danh ấy. Anh là anh, chính điều này mới lớn lao. Vã lại,
  chính hậu thế vốn rộng lòng và trong sáng hơn đương thời
  sẽ quyết định điều này. Nhưng dù gì thì gì, đấy vẫn
  là hư danh. Cái hư danh khiến cho những con người đầy tham
  vọng sẽ vật lộn, tranh giành nhau một cách đau khổ. Mà
  thật ra chưa khi nào, dù một lần anh đã thầm ước mơ đến
  cái tên gọi đầy sân hận đó.
  </p>
  <p>Nhân cách của anh? Tôi sẽ trả
  lời rằng Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ đầy nhân cách.
  Còn lớn hay nhỏ ư? So với ai ? - Người đời vốn hay chấp
  về hình tướng, mà hình tướng thì thường làm cho con người
  mê.
  </p>
  <p>Tôi nói nhân cách của Trịnh Công
  Sơn nó đầy đủ ở trong thái độ nghệ thuật của anh. Thái
  độ nghệ thuật này luôn nhất quán ở trong sáng tạo nghệ
  thuật của mình mà chưa hề khi nào vong thân hay thóai hóa
  biến chất cho đến phút cuối cùng. Khẳng định về một
  điều như thế đối với một người đang còn sống thật
  khó. Nhưng đối với một người đã nằm xuống ta sẽ không
  còn phải lo sợ rằng họ còn có thể tốt hay có thể xấu,
  còn có thể đúng hay có thể sai, xứng đáng hoặc không xứng
  đáng nữa.
  </p>
  <p>Một con đường dẫn nhập vòng
  quanh như vậy đối với tôi là cần thiết, để dọn đường
  vào vấn đề mà tôi đã tự đặt ra cho mình: Trịnh Công
  Sơn và nhạc phản chiến của anh. Trong quá trình trình bày
  vấn đề này, tôi sẽ cố gắng làm toát ra cái tài năng và
  nhân cách hiếm có đó nổi bật lên trên cái bối cảnh Việt
  Nam máu và nước mắt, khói lửa và nổi kinh hoàng trong cuộc
  chiến dai dẳng và khốc liệt thời bấy giờ. Một cuộc chiến
  tranh mang tính tất yếu lịch sử của một dân tộc bị áp
  bức; nhưng sự chọn lựa và quyết tâm ấy đã không ít đau
  thương. Và Trịnh Công Sơn đã xuất hiện trong bối cảnh
  đó như lương tâm của một con người mang trái tim nhân ái
  nhạy cảm, chỉ biết nói lên những cảm xúc nồng nhiệt
  của mình đối với quê hương dân tộc, dù thiếu vắng một
  thái độ chính trị, nhưng trung thực. Nghĩa là tự đáy lòng
  mình thì mình nói.
  </p>
  <p>Tôi sẽ không nói đến những ca
  khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn với tư cách một nhà
  phê bình văn học về lời nhạc, cũng như không phải trong
  tư cách của một nhà nghiên cứu âm nhạc đối với nghệ
  thuật âm thanh của anh. Mà với tư cách của một người chứng,
  sống cùng thời và từng sinh hoạt với anh, tôi sẽ nói về
  thái độ dấn thân bằng âm nhạc của Trịnh Công Sơn trong
  công cuộc vận động hòa bình cho đất nước đầy tuyệt
  vọng; nhưng cũng đầy ý nghĩa và giá trị nhân bản đó.
  Nghĩa là nói về một Trịnh Công Sơn nghệ sĩ đích thực,
  một con dân nước Việt mang tình yêu chân thực đối với
  quê hương vào cuộc. Khẳng định anh trong ý nghĩa này là
  khẳng định chính sự đóng góp của anh vào trong những giá
  trị văn hóa, văn minh của cả nước. Một Việt Nam luôn xây
  dựng trên nền tảng con người và hòa bình.
  </p>
  <p>Thế nào là nhạc phản chiến, và phản chiến như thế nào ?
  </p>
  <p>Phản chiến ở đây là bày tỏ thái độ của mình không tán thành chiến
  tranh, và sự không tán thành này có nghĩa là một sự đồng cảm, chia xẻ
  với những con người đang phải gánh chịu những nỗi mất mát, đau thương
  trong chiến tranh. Đồng cảm mà không đứng ở ngoài, đứng ở một bên; mà
  đứng ở cái thế chung cùng một phận, một định mệnh. Sơn không nhân danh
  một "isme" nào cả; cũng như không chủ trương chống lại một "isme" nào
  cả. Hoặc có chăng là anh nhân danh cái gọi là "humanisme", xu hướng
  nhân bản. Mà thật ra cũng chỉ là một cách gọi đấy thôi. Nói cho cùng,
  đó là tất cả những gì mình cảm xúc, tất cả những gì vang vọng trong tâm
  khảm của mình từ một thực tại máu xương như thế của đồng bào thì mình
  nói ngay ra. Nói không do dự, nói như một lời khẩn báo. Đỗ Phủ ngày xưa
  ở bên Tàu làm thơ bày tỏ sự xót thương đối với hàng vạn con đỏ đang bị
  dìm trong máu lửa chiến tranh mà người đời sau cho rằng ông có tinh
  thần chống chiến tranh là vậy. Thật ra ông chỉ muốn nói lên niềm xúc
  động sâu xa của mình đối với thời thế, mà ở bên sau cái nỗi niềm này
  không tiềm chứa một ý thức, một tinh thần cơ hội nào.
  </p>
  <p>Tắt một câu, trong dòng nhạc phản
  chiến của mình, Trịnh Công Sơn đã chẳng có một toan tính
  chính trị nào cả. Mà tất cả là làm theo mệnh lệnh của
  con tim mình, một con tim thương đời, thương người, để
  nói lên tiếng nói của con tim đó đối với quê hương, dân
  tộc một cách trung thực và chân thành. Và một khi anh đã
  vĩnh viễn nằm xuống yên nghỉ thì câu khẳng định này đã
  trở nên hùng hồn hơn.
  </p>
  <p>Ta sẽ thấy mệnh lệnh của trái tim này đi xuyên suốt trong tất cả các
  sáng tác thuộc dòng nhạc phản chiến này của anh. Trước hết ta có thể
  tạm sơ lược về con đường sáng tác các ca khúc phản chiến của Trịnh Công
  Sơn như sau :
  </p>
  <ul>
  <li>Ý thức phản chiến trong ca khúc của Trịnh Công Sơn đã manh nha vào
  những năm 1965, 1966. Trong giai đoạn này anh đã cho ra đời tập ca khúc <b>Ca khúc Trịnh Công Sơn</b> (Thần thoại quê hương, tình yêu và thân phận) do An Tiêm xuất bản 1966. Sau đó phát triển dần trong tập <b>Ca khúc da vàng</b> vào cuối 1966 và đầu 1967, tập <b>Kinh Việt Nam</b> năm 1968, tất cả đều do anh tự ấn hành lấy. 
  </li><li>Cùng với những cuộc xuống đường rầm rộ của thanh niên, sinh
  viên, học sinh ở đô thị miền nam Việt Nam chống Mỹ và chế độ cũ đòi hòa
  bình, độc lập, thống nhất đất nước, anh đã cho xuất bản tập ca khúc <b>Ta phải thấy mặt trời</b> vào năm 1970 (Tự ấn hành dưới cái tên Nhà xuất bản Nhân Bản). 
  </li><li>Năm 1972, khi tình hình chiến sự ở miền nam Việt Nam ngày càng leo thang đến độ khốc liệt nhất, anh đã cho ra đời tiếp tập <b>Phụ khúc da vàng</b>
  (Tự ấn hành dưới cái
  tên Nhà xuất bản Nhân Bản). Đây là tập cuối cùng của dòng nhạc phản
  chiến của anh. Tổng kết tất cả gồm 5 tập, với 58 ca khúc, chưa kể những
  bài rời được sáng tác ngay trong những cuộc xuống đường cùng thanh
  niên, sinh viên, học sinh Huế.
  <p>So với những tình khúc mà Trịnh
  Công Sơn đã sáng tác được trong suốt cuộc đời mình cho
  đến lúc qua đời, số lượng của những ca khúc phản chiến
  tương đối ít. Nhưng chính những ca khúc này đã làm cho danh
  tiếng của anh sáng lên một cách chói lọi. Phải nói là độc
  sáng. Và chính trong cái vầng hào quang làm nền này, tình khúc
  của Trịnh Công Sơn tiếp tục sáng giá cho đến hôm nay và
  mai sau. Chính những ca khúc phản chiến thời bấy giờ đã
  chắp cánh cho danh tiếng của anh bay ra khỏi biên giới Việt
  Nam để đến với thế giới, đặc biệt là Nhật Bản. Nơi
  xứ sở này anh đã từng có những "<b>Đĩa Vàng</b>". Và lưu danh
  trong bộ tự điển Bách Khoa Pháp <b>Encyclopédie de tous les pays
  du monde</b>.
  </p>
  <p>Thật vậy, vào những năm 58, 59, 61, 62, những tình khúc như <b>Ướt mi</b><i>, </i><b>Thương một người</b><i>, </i><b>Nhìn những mùa thu đi</b><i>, </i><b>Biển nhớ</b> v.v... đã bắt đầu nổi tiếng trong những phòng trà ca nhạc ở miền Nam. Nhưng phải
  chờ đến những năm 65, 66, 67 khi tiếng hát của Trịnh Công
  Sơn cất lên trong các giảng đường Đại Học Sài Gòn và
  Huế, trước hàng ngàn sinh viên học sinh cuồng nhiệt, với
  những ca khúc trong các tập <b>Ca khúc Trịnh Công Sơn</b> và <b>Ca khúc
  Da vàng</b>, cái tên Trịnh Công Sơn đã trở thành một hiện tượng.
  Hiện tượng Trịnh Công Sơn.
  </p>
  <p>Những ca khúc phản chiến của Trịnh
  Công Sơn được chép để chuyền tay, được in ra băng cassette,
  hoặc băng từ loại lớn, còn gọi là băng Akai... Nghĩa là
  mọi hình thức phổ biến, phương tiện phổ biến đều được
  tận dụng. Người ta nghe nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn
  trong quán cà phê, người ta nghe trong những cuộc sinh hoạt
  tập thể của thanh niên, thậm chí người ta nghe trong khuê
  phòng và nghe ở cả những tiền đồn heo hút...
  </p>
  <p>Dàn trải trên nón một điệu Blue
  buồn đau và uất nghẹn, với nhịp hát kể Recitativo, ca khúc
  phản chiến của Trịnh Công Sơn vút lên:
  </p>
  <p>
  "<i>... Ôi chinh chiến đã mang đi bạn bè<br />
  ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương<br />
  còn có ai không còn người, ôi nhân loại mặt trời<br />
  và em tôi này đôi môi xin thương người<br />
  ôi nhân loại mặt trời trong tôi..."</i><br />
  (<b>Xin mặt trời ngủ yên</b> - ca khúc Trịnh Công Sơn)
  </p>
  <p>Và,
  </p>
  <p>
  "<i>...Giọt nước mắt thương con, con ngủ mẹ mừng<br />
  Giọt nước mắt thương sông ấp ủ rêu rong<br />
  Giọt nước mắt thương đất, đất cằn cổi bao năm<br />
  Giọt nước mắt thương dân, dân mình phận long đong"</i><br />
  (<b>Nước mắt cho quê hương</b> - Ca khúc Trịnh Công Sơn)
  </p>
  <p>Rồi,
  </p>
  <p>
  <i>"Mẹ ngồi ru con đong đưa võng buồn năm qua tuổi mòn<br />
  Mẹ nhìn quê hương nghe con mình buồn giọt lệ ăn năn.<br />
  Giọt lệ ăn năn đưa con về trần tủi nhục chung thân..."</i><br />
  (<b>Ca dao mẹ</b> - Ca khúc Trịnh Công Sơn)
  </p>
  <p>Hay từ một hiện thực vừa mới xảy ra trong thành phố:

  </p><p>"<i>Ghế đá công viên dời ra đường phố<br />
  Người già co ro chiều thiu thiu ngủ<br />
  Người già co ro buồn nghe tiếng nổ<br />
  Em bé lõa lồ khóc tuổi thơ đi..."</i><br />
  (<b>Người già em bé</b>- Ca khúc Trịnh Công Sơn)
  </p>
  <p>Và với <b>Phúc âm buồn</b>, <b>Tuổi đá
  buồn</b> v..v... Tiếng hát Trịnh Công Sơn như một sợi dây vô
  hình đã nhanh chóng nối kết những tâm trạng riêng, những
  số phận riêng của người dân đô thị miền Nam vào trong
  một tâm trạng chung, một số phận chung. Tâm trạng và số
  phận này là gì? Đó là tâm trạng và số phận của những
  con người Việt Nam đã từng bị lừa, họ là nạn nhân của
  bạo lực vô minh, mà niềm tin và hy vọng của họ đã trải
  qua bao lần bể dâu. Đối với họ, mọi khát vọng, mọi dự
  phóng đều là hư vô. Họ đang vẫy vùng trong một cảnh sống
  đầy máu xương, mất mát tang tóc của một cuộc chiến tranh
  phi lý mà lối thoát chưa một lần thấy lóe sáng ở cuối
  con đường hầm cuộc đời tăm tối đó.
  </p>
  <p>Tôi cho rằng, bằng một khả năng
  cảm nhận sắc bén bẩm sinh anh đã dễ dàng biến những cảm
  nhận riêng của mình thành của chung. Bằng một phương cách
  biểu hiện rất khéo do ở chỗ sử dụng những ẩn dụ, những
  hình tượng rất mới, anh đã gây được những ấn tượng
  mạnh cho người nghe, và đặc biệt khi cần phải đối kháng
  với một thực tại mà anh không thể nào vãn hồi được,
  anh dựng một thần thoại. Nhờ thế mà tiếng nói của anh
  dễ dàng lọt vào lòng người, và dễ dàng được đồng cảm.
  </p>
  <p>
  "<i>Người nằm co như loài thú khi mùa đông về<br />
  Người nằm yên không kêu than buốt xương da mình<br />
  Từng tiếng người nhiều tiếng người gọi hoài giữa đêm...<br />
  Người còn đó nhưng lời nói rơi về chân đồi<br />
  Người ngồi đó nhưng trong tim máu tuôn ra ngoài<br />
  Nhuộm đất này nhuộm cho hồng hạt mầm trót vay."</i><br />
  (<b>Phúc âm buồn</b> - Ca khúc Trịnh Công Sơn)
  </p>
  <p>Bằng một định hướng, cũng như
  một phương pháp sáng tác như đã được trình bày ở trên,
  Trịnh Công Sơn đi vào giai đoạn <b>Ca khúc da vàng</b>. Ở đây,
  những cảm nhận về quê hương và thân phận đã trở nên
  mãnh liệt hơn, quặn thắt hơn và đôi khi dẫn đến sự phẩn
  nộ. Từ <b>Ngày dài trên quê hương</b>, <b>Người con gái Việt Nam</b>,
      <b>Đại bác ru đêm</b> cho đến <b>Tôi sẽ đi thăm</b>, <b>Tình ca người
  mất trí</b>, <b>Hãy nói giùm tôi</b>, <b>Gia tài của mẹ</b> ... đã nói
  lên điều đó.
  </p>
  <p>Ta hãy nghe:
  </p>
  <p>"<i>Người nô lệ da vàng ngủ quên<br />
  Ngủ quên trong căn nhà nhỏ<br />
  Đèn thắp thì mờ<br />
  Ngủ quên quên đã bao năm<br />
  Ngủ quên không thấy quê hương<br />
  Bao giờ đập tan gông cùm<br />
  Xiềng xích vô hình trói buộc dân ta<br />
  Bao giờ đập tan gông cùm<br />
  Xiềng xích vô hình trói buộc tự do"</i><br />
  (<b>Đi tìm quê hương</b>- Ca khúc Da vàng)
  </p>
  <p><i>"Hãy sống giùm tôi <br />
  Hãy nói giùm tôi <br />
  Hãy thở giùm tôi<br />
  Thịt da này dành cho thù hận<br />
  Cho bạo cường <br />
  Cho tham vọng của một lũ điên"</i><br />
  (<b>Hãy nói giùm tôi</b> - Ca khúc Da vàng)
  </p>
  <p>Tiếng hát đã tạo nên những hiệu
  quả trong đời sống xã hội thật sự. Nó đã làm cho một
  số không ít thanh niên nhìn ra cái bản chất phi nhân và tàn
  bạo của cuộc chiến khiến họ đi đến hành động trốn
  lính hay đào ngũ. Dưới con mắt của những người cầm quyền
  thuộc chế độ cũ Sơn là một kẻ phá hoại tinh thần chiến
  đấu của anh em binh sĩ.
  </p>
  <p>Ở miền Nam lúc bấy giờ cường
  độ của cuộc chiến càng lúc càng gia tăng. Người Mỹ ra
  sức cũng cố chế độ cũ và đẩy mạnh cuộc chiến. Chiến
  tranh càng lan tràn khắp nơi một cách khốc liệt. Năm 1968,
  với cuộc tổng công kích xuân Mậu Thân, nhiều thành phố
  ở trên khắp miền Nam đã trở thành bãi chiến trường. "Con
  người trong tôi" của Trịnh Công Sơn lại tiếp tục lên tiếng
  mỗi lúc một khẩn thiết hơn:
  </p>
  <p>
  <i>"Xác người nằm trôi sông, phơi trên ruộng đồng<br />
  Trên nóc nhà thành phố, trên những đường quanh co<br />
  Xác người nằm bơ vơ, dưới mái hiên chùa<br />
  Trong giáo đường thành phố, trên thềm nhà hoang vu</i><br />
  (<b>Bài ca dành cho những xác người</b> - Ca khúc da vàng 2)
  </p>
  <p>Và trong cái cảnh tượng trần gian
  là một lò sát sinh đó, đã có những người mẹ, những người
  chị đã lâm vào trong một trạng thái tâm thần bệnh lý:
  </p>
  <p>
  "...<i>Mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh<br />
  Chị vỗ tay hoan hô hoà bình<br />
  Người vỗ tay cho thêm thù hận<br />
  Người vỗ tay xa dần ăn năn"</i><br />
  (<b>Hát trên những xác người</b> - Ca khúc da vàng 2)
  </p>

  <p>Và sau đó nhiều năm, người dân
  ở trong các thành phố miền Nam vẫn tiếp tục chịu đựng
  những cuộc nỗ mìn, những trận pháo kích gây thương vong
  không ít cho đám dân lành vô tội. Ngày ngày không dứt tiếng
  súng tiếng bom. Và hằn đêm trong ánh hỏa châu vàng vọt ghê
  rợn, người dân thành phố nín thở, nơm nớp đợi chờ những
  điều không may có thể xảy đến cho mình. Mỗi ngày, từ
  chiến tuyến những chiếc quan tài phủ cờ được đưa về
  thành phố, trên đầu những trẻ mồ côi, những góa phụ,
  khăn tang cứ bay như phướng.
  </p>
  <p>Từ 1968 cho đến những năm 1969,
  1970, 1971, thỉnh thoảng người ta lại nghe phong thanh đâu đó
  về một giải pháp hòa bình cho Việt Nam. Rồi tất cả lại
  tắt ngấm. Người dân Việt khát khao hòa bình như kẻ đi
  trong sa mạc khát đến cháy bỏng cổ họng mà ốc đảo xanh
  tươi hiện ra trước mặt mình chỉ là những ảo ảnh. Cuộc
  chiến khốc liệt cư tiếp diễn. Phong trào đấu tranh hòa
  bình Việt Nam ở các đô thị lại bùng lên mãnh liệt. Đặt
  biệt là phong trào thanh niên sinh viên học sinh, bây giờ lập
  trường đã kiên định: Mỹ cút, ngụy nhào, hòa bình đến.
  Tôi, kẻ viết bài này, đã quyết định, đã chọn lựa đứng
  vào phong trào đó. Nhưng chọn lựa nào cũng có những đau
  đớn. Tôi phải đứng về phía dân tộc theo cách của tôi.
  Để có hòa bình thì dân tộc phải có quyền tự quyết, mà
  quyền tự quyết thì phải đấu tranh mà dành lấy chứ chẳng
  ai cho. Nhưng càng đấu tranh thì càng chồng chất đau thương.
  Những kẻ dễ quên thì dễ sống, còn tôi thì không thể quên
  điều này. Và phải nói một cách thành thật rằng chính những
  ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn trong những năm đầu
  tiên đã đánh thức trong tôi tình tự dân tộc, sau đó thì
  tôi chọn một thế đứng quyết liệt hơn, âu cũng là do tánh
  khí riêng của mình. Nhưng về sau tôi vẫn thường tiếp tục
  hát những ca khúc phản chiến của anh. Vì tôi thấy nó mang
  lại cho đầu óc mình sự "mát mẻ", khi mà mình không thể
  thường xuyên chịu đựng mãi một sự căng thẳng sắt máu.
  Và đôi khi nó cũng khiến cho mình mơ mộng về một nền hòa
  bình có thể thế này mà không phải thế kia... Đó là con
  đường tự do đi đến hòa bình mà không phải đỗ máu. Tôi
  sợ máu!
  </p>
  <p>Trịnh Công Sơn trong giai đoạn cực
  đoan này thì sao? - Vẫn trung thành với con đường mà tự
  anh đã vạch ra từ trước, anh tiếp tục đi, đi theo tiếng
  gọi của dân tộc mà anh đã nghe thấy theo cách của mình.
  Có khi anh đi một cách mạnh dạn hơn, và anh kêu gọi, anh
  hô hào. Và tinh thần của anh, tùy mỗi hoàn cảnh khác nhau
  mà hy vọng, hào hứng hay tuyệt vọng... hoặc ngược lại.
  Kết quả là hai tập ca khúc kế tiếp nhau ra đời <b>Kinh Việt
  Nam</b> (1968), <b>Ta phải thấy mặt trời</b> (1970) (anh tự ấn hành dưới
  tên NXB Nhân Bản). Ở giai đoạn này anh cùng xuống đường
  với thanh niên, sinh viên, học sinh. Anh hát:
  </p>
  <i>"Nơi đây tôi chờ<br />
  Nơi kia anh chờ<br />
  Trong căn nhà nhỏ<br />
  Mẹ cũng ngồi chờ<br />
  Anh lính ngồi chờ<br />
  Trên đồi hoang vu<br />
  Người tù ngồi chờ<br />
  Bóng tối mịt mù...<br />
  <br />
  Chờ tin mừng sông chờ núi cũng chờ mong<br />
  Chờ trên vừng trán mẹ thắp lên bình minh<br />
  Chờ khô nước mắt<br />
  Chờ đá reo ca<br />
  Chờ áo cơm nuôi cho những trẻ con không nhà<br />
  Chờ ngày Việt Nam thống nhất cho những tình thương vỡ bờ</i><br />
  (<b>Chờ nhìn quê hương sáng chói</b> - Kinh Việt Nam)

  <p>Hay:&nbsp;
  </p>

  <p>
  <i>"Rừng núi dang tay nối lại biển xa<br />
  Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà</i><br />
  (<b>Nối vòng tay lớn</b> - Kinh Việt Nam)
  </p>
  <p>Hoặc:
  </p>
  <p>
  <i>"Ta bước bước đi, bước bước hoài, <br />
  trên quê hương dấu yêu này <br />
  Còn bao nhiêu người<br />
  Nhìn nhau hôm nay <br />
  Đôi mắt bóng tối<br />
  Trái tim nghi ngại<br />
  Còn ai quanh đây chưa góp tiếng nói <br />
  Chưa nối lại nắm tay"</i><br />
  (<b>Chưa mòn giấc mơ</b> - Ta phải thấy mặt trời)
  </p>
  <p>Và:
  </p>
  <p>"<i>Huế Sài Gòn Hà Nội <br />
  Quê hương ơi sao vẫn còn xa<br />
  Huế Sài Gòn Hà Nội <br />
  Bao nhiêu năm sao vẫn thờ ơ<br />
  Việt Nam ơi <br />
  Còn bao lâu những con người ngồi nhớ thương nhau"</i><br />
  (<b>Huế - Sài Gòn - Hà Nội</b> - Ta phải thấy mặt trời)
  </p>
  <p>Sang đến năm 1972, cục diện chiến tranh trên tòan miền nam vô cùng
  ác liệt, một cuộc "Việt Nam hóa chiến tranh" dưới mắt người Mỹ. Bằng
  con đường phản chiến lấy trái tim nhân ái mà giải quyết mọi điều, trên
  cơ sở tình tự dân tộc, Trịnh Công Sơn thì đã mệt nhoài, và tuyệt vọng.
  Anh cho ra đời tập ca khúc <b>Phụ khúc da vàng</b>, mà anh đã cho rằng đáng lẽ
  không nên viết. Đây là tập ca khúc cuối cùng của dòng nhạc phản chiến
  Trịnh Công Sơn.
  </p>
  <p>Anh hát để kết thúc cho một nỗ lực vô vọng của chính mình:
  </p>
  <p>
  <i>"...Đường anh em sao đi hoài không tới<br />
  Đường văn minh xương cao cùng với núi<br />
  Đường lương tâm mênh mông hoài bóng tối<br />
  Trái đau thương cho con mới ra đời</i><br />
  (<b>Hãy nhìn lại</b> - Phụ khúc da vàng)
  </p>
  <p>Sau 1975, có một sự im lặng đè
  nặng lên những ca khúc phản chiến từng một thời nỗi tiếng
  lẫy lừng của anh. Và chính anh cũng giữ sự im lặng cho đến
  ngày qua đời.
  </p>
  <p>Nếu hôm nay ta nhìn nhận và đánh
  giá cao những tình khúc của anh, chúng ta không thể nào bỏ
  qua được những ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn.
  Vì chính những ca khúc này đã tạo cho anh có được một
  tầm cỡ như ngày nay, cho dù những tình khúc của anh vốn
  đã rất tài hoa.
  </p>
  <p>Có người sẽ cho rằng không phải
  nói đến những ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn nữa,
  vì chữ thời đã qua rồi. Nghĩa là không còn thời tính nữa.
  Cũng có người sẽ góp ý thêm rằng các ca khúc phản chiến
  của anh vốn lừng khừng, dễ dãi, nếu không muốn nói là
  ngây thơ, hoặc thiếu logique lịch sử, chính trị hay là cái
  gì đó...
  </p>
  <p>Tôi thì cho rằng, đến ngày nay,
  qua những trò dâu bể của cuộc thế, thời tính của những
  ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn vẫn còn. Nó còn trong
  ý nghĩa của tiếng nói lương tâm và nhân ái. Qua tác phẩm
  của mình chưa từng ai nói dến lương tâm và lòng nhân ái
  đậm đà như anh. Tiếng nói này còn phải luôn luôn được
  tôn trọng trước khi ta bắt tay vào một công việc, mà công
  việc đó sẽ có ảnh hưởng trên hàng vạn, hàng triệu sinh
  linh.
  </p>
  <p>Con đường anh đã chọn và anh đã
  đi suốt cuộc đời mình là một con đường không dễ chọn.
  Nếu từ thời điểm hôm nay để nhìn lại thời bấy giờ
  thì rõ ràng là anh đã đi giữa hai lằn đạn. Mà bất kỳ
  khi nào một viên đạn từ một hướng nào đó có thể kết
  liễu cuộc đời anh. Anh có lý của riêng anh. Là một nghệ
  sĩ chân chính, anh đã chọn cái logique của quả tim, và bằng
  trực giác nghệ thuật anh đã dựng nên sự nghiệp của mình.
  Đừng bắt anh phải làm chính trị, cũng đừng bắt anh, làm
  một "con buôn thời thế". Anh sẽ không dại gì đầu cơ, cũng
  như đầu tư tài năng và tâm huyết của mình cho một cuộc
  chơi ngắn hạn như vậy, mà kết cục thua lỗ là một điều
  tất nhiên. Anh chỉ biết sống và rung cảm bằng một quả
  tim trung thực, và dùng tài năng của mình để nói lên điều
  mà con tim muốn nói. Vì anh là Trịnh Công Sơn, một nghệ sĩ
  lớn, một nghệ sĩ của mọi người, và sống giữa mọi người.
  Chính sự ngưỡng mộ của mọi người đối với anh lúc anh
  còn sống, và đoàn người đông đảo tiển đưa anh lúc anh
  qua đời đã nói lên rằng trong sứ mệnh nghệ thuật đối
  với dân tộc anh đã thành công.
  </p>
  <p>Trong những ca khúc phản chiến anh
  còn để lại, phản chiến chẳng qua là một cách gọi, đừng
  chấp, vẫn có nhiều ca khúc có thể hát đơn hay đồng ca
  vào thời bấy giờ.
  </p>

  <p>Hãy tiếp tục hát lên những khúc
  hát về lương tâm và lòng nhân ái của anh. Vì hơn bao giờ
  hết, hôm nay chúng ta vẫn đang cần đến lương tâm, lòng
  nhân ái cho những việc lớn lẫn việc nhỏ. Và chúng ta đừng
  bao giờ nhìn về bi kịch con người bằng một cái nhìn đơn
  giản.
  </p>
  <p>
  Vỹ Dạ, 25-4-2001<br />
  <b>Bửu Chỉ</b>
  <br />
  <br />
  Nguồn : <i><a href="http://www.diendan.org">Diễn Đàn</a> (số 110, tháng 9/2001)</i>
  <br />
  <br />
  </p>
  </li></ul>


